Vào những lúc khác, màn lên cơn của ông tướng rốt cuộc cũng chẳng đi đến đâu hết. Ông đã từng nổi cơn như vậy trước đây, dù hơi hiếm, vì xét chung ra, ông là một con người ôn hòa, có tâm tính cũng gọi được là nhân hậu tử tế. Có lẽ, đã hàng trăm lần ông chiến đấu để vượt thắng những thói xấu bất trị đã thao túng con người ông trong những năm sau này. Ông chợt nhớ ra ông là “chủ gia đình”, thế là ông lại làm hòa với vợ, mắt lại nhỏ những giọt lệ thành khẩn. Ông kính trọng Nina Aleksandrovna đến mức ngưỡng mộ, vì bà đã tha thứ cho ông đến điều, bà không nói một lời mà vẫn cứ yêu ông, dù ông đã đâm ra sa đọa, bệ rạc đến nực cười. Nhưng sự chiến đấu quả cảm chống lại những thói hư tật xấu thường cũng chẳng kéo dài được lâu; tâm tính ông tướng quá hời hợt, nhất thời, theo cách riêng của ông, nên ông khó kham được một cuộc sống ăn năn, nhàn rỗi trong gia đình rồi thế nào cũng lại kết thúc bằng sự bùng ra, làm loạn mà ngay chính lúc đó ông cũng tự trách mình, nhưng ông không sao đừng được: Ông đâm ra thích cãi vã, thích nói năng huê dạng ra cái điều hùng biện, ông hay khăng khăng đòi mọi người phải kính trọng ông một cách quá đáng, không thể chịu được, rồi rốt cuộc, ông biến mất khỏi nhà, lắm khi còn đi ở đâu đó một thời gian dài. Trong hai năm qua, gần như ông không biết gì về chuyện gia đình, ông chỉ biết loáng thoáng qua lời người ta đồn đại mà thôi. Ông đã thôi không lý đến công chuyện gia đình nữa, không cảm thấy muốn ngó ngàng chút nào đến việc đó nữa.
Nhưng trong lần lên cơn này, có một điều đặc biệt khác lạ: Hình như mọi người đều biết được chuyện gì đó nhưng lại ngại không dám nói ra. Đối với Nina Alexanđrovna, thì quả ông tướng đã làm một cuộc tái xuất hiện “chính thức” giữa gia đình vào ba ngày trước đó, nhưng khác với những lần trở về trước với phần nào khép nép, khiêm cung hay với vẻ ăn năn, thống hối, - ngược lại- lần này ông tái xuất hiện với cơn giận cực kỳ. Ông nói năng huyên thiên, ông bực bội gây chuyện với bất cứ ai ông gặp, ông như muốn sấn sổ tới mọi người, nhưng chuyện ông nói vẫn là những chuyện không đầu không đuôi và li kỳ đến nỗi chịu, không ai còn khám phá ra được nguyên nhân nào đã khiến ông buồn bực, gắt gỏng như thế nữa. Có lúc ông vui vẻ, nhưng thường thì ông đăm chiêu tư lự, ông cũng chẳng biết ông tư lự nỗi gì. Ông hay nổi hứng nói chuyện này, chuyện nọ về gia đình Epantsin, về hoàng thân, về Lebedev, rồi cũng bất ngờ ông ngừng lại không nói gì thêm, ông trả lời những câu người ta hỏi với một nụ cười ngây dại; chẳng biết rằng người ta đương hỏi, cũng chẳng rõ là mình đang cười nữa. Suốt đêm hôm trước, ông cứ thở dài, cứ than vãn mãi làm tình làm tội Nina Aleksandrovna đến mệt nhoài, vì bà phải thức thâu đêm lo khăn nước nóng ấp cho ông. Về sáng, ông chợt ngủ thiếp đi, ngủ suốt bốn tiếng đồng hồ để rồi thức giấc với cơn u uất quá đỗi mãnh liệt và kết thúc với cuộc cãi nhau cùng Ippolit, sau đó là màn “chửi vào cái nhà này” của ông. Trong ba hôm đó, người ta cũng nhận thấy ông đâm ra lạm cái chứng “tự khoe khoang” nặng, cho nên ông rất dễ bị chạm nọc giận. Kolia cứ nài nỉ, cứ bảo đảm với mẹ rằng tất cả cố sự này gây ra chỉ vì ông cụ thiếu rượu, và có lẽ vì nhớ Lebedev là người bạn chí thân của ông cụ dạo sau này. Nhưng ba hôm trước đó, không hiểu sao ông cãi nhau với Lebedev và bỏ lão ra đi trong cơn giận phừng phừng. Ông còn rầy rà gì đó nữa với cả hoàng thân. Kolia có hỏi hoàng thân về chuyện đó, rồi đến cả nó cũng bắt đầu nghi rằng chính hoàng thân cũng giấu giếm nó chuyện gì đấy. Giá như Gania có lý do vững để tin rằng, Ippolit và Nina Aleksandrovna từng trò chuyện với nhau, thì kể cũng lạ là gã thiếu niên đầy hận thù ấy- kẻ Gania đã công khai gọi là tên gây rối ấy- lại không hề tiết lộ điều gì cho Kolia biết hầu thỏa cái tính ngồi lê đôi mách của hắn. Có lẽ hắn không phải là “một thằng ranh con khoác lác, quái quỷ” như cách Gania đã bảo em gái gã, nhưng hắn quỷ quái một cách khác cơ; không có gì chứng minh rằng hắn đã thóc mách mọi chuyện với Nina Aleksandrovna để “làm tan nát cõi lòng bà”. Chúng ta cũng chớ nên quên rằng, những động lực tiềm ẩn sau những hành động của con người thường ra lại vô cùng phức tạp và biến thiên hơn chỗ chúng ta lý luận theo thường tình, và cũng hiếm khi chúng ta định nghĩa chúng cho chính xác được. Lắm khi, cách hay nhất là kẻ thuật chuyện chỉ nên trình bày sự kiện mà thôi. Ở đây, chúng ta cũng áp dụng cách ấy để thuật lại cảnh bi hài đang diễn ra cho ông tướng này; vì dù sao đi nữa, chúng ta cũng cần phải dành cho nhân vật phụ này nhiều sự lưu tâm đặc biệt hơn mức chúng ta trù tính lúc vào truyện.
Các biến chuyển xảy ra theo lớp lang dưới đây:
Sau chuyến đi Petersburg lùng kiếm Ferdysenko, Lebedev trở về trong ngày với ông tướng, lão cũng chẳng nói năng gì với hoàng thân cả. Giá hoàng thân lúc đó đừng quá bị chia trí và đắm mình vào những mối ưu tư quan trọng khác, chắc chàng đã nhận ngay ra được trong hai ngày đó, chẳng hiểu sao Lebedev không những không lý giải điều gì với chàng cả, mà còn cứ cố tình tránh mặt chàng. Rốt cuộc, khi nhớ lại chuyện đó chàng mới ngạc nhiên nhận ra rằng trong hai hôm ấy, những lúc tình cờ gặp Lebedev, chàng đều trông thấy lão tươi cười, hớn hở và gần như lúc nào cũng có ông tướng ở bên cạnh. Đôi bạn chẳng khi nào dứt nhau ra được. Đôi lúc hoàng thân nghe trên gác có tiếng trò chuyện to tiếng, những cuộc tranh luận vang dậy tiếng cười và một lần kia đã khuya lắm rồi, chợt lại có tiếng hát, hát những đoản khúc nhà binh vui nhộn, chàng nhận ra được giọng khàn khàn của ông tướng. Nhưng khúc hát chợt dứt ngang và yên lặng lại nối tiếp sau đó. Thế rồi một chuyện sôi nổi rõ là của mấy anh say diễn ra suốt cả tiếng đồng hồ. Người ta đoán được đôi bạn yến ẩm đó đang ôm nhau và một vị rốt cuộc đã bật lên khóc. Sau đó, một cuộc cãi vã dữ dội bùng ra bất ngờ, nhưng cũng vội tàn ngay. Suốt lúc ấy, Kolia trông có vẻ băn khoăn hết sức. Hoàng thân thường vắng mặt suốt ngày và chàng về nhà rất muộn; người nhà cho chàng hay rằng Kolia tìm chàng suốt ngày và cứ hỏi thăm chàng. Nhưng lúc hai người gặp nhau, Kolia lại chẳng có chuyện gì đặc biệt để nói ngoài chuyện nó hết sức “bất mãn” với ông tướng về hành vi, cử chỉ của ông lúc này: “Hai người đàn đúm la lối bên nhau trong quán rượu gần nhà, uống cho đến say khướt rồi ôm nhau, rồi cãi nhau ngay ngoài đường; họ chọc nhau giận nhưng rồi chẳng dứt nhau ra được!”. Lúc hoàng thân nhắc nó rằng chuyện đó đã xảy ra như cơm bữa vào dạo trước đây rồi, thì thằng bé không còn biết phải biện bạch ra sao cho đúng về nỗi băn khoăn, lo lắng của nó nữa.
Buổi sáng sau đêm hát hỏng và cãi vã đó, hoàng thân rời nhà vào khoảng mười một giờ, thì chợt đụng đầu với ông tướng, ông đang có chuyện gì hoang mang dữ nên trông bối rối lắm.
– Lev Nikolaevits thân mến ơi, tôi đã tìm dịp gặp bạn từ lâu lắm, lâu lắm rồi, - ông lẩm bẩm, siết chặt tay suýt làm chàng đau. - Phải lâu quá rồi thật.
Hoàng thân mời ông ngồi.
– Không, tôi không ngồi đâu, với lại, tôi đang làm chậm bước chân của ngài vậy, thôi… để khi khác. Tôi muốn nhân dịp này chúc mừng ngài… đã được phỉ chí về điều tâm nguyện của ngài.
– Điều tâm nguyện gì nhỉ?
Hoàng thân đâm bối rối, chàng cứ ngỡ rằng, cũng như mọi người ở vào địa vị chàng, không ai thấy, hay đoán, hay hiểu được điều gì về chàng hết.
– Xin ngài chớ băn khoăn! Tôi không có ý chạm đau đến những tâm tình êm ấm của ngài đâu. Tôi biết rất rõ, tôi hiểu được nỗi bực mình của thiên hạ khi có kẻ chọc mũi vào, như người đời hay nói, vào những chỗ không phải chuyện của họ. Tôi từng trải sự thật đó hàng ngày mà. Tôi đến vì một việc khác cơ, một việc quan trọng, một việc hết sức quan trọng, hoàng thân ạ.
Hoàng thân lại mời ông ngồi, đích thân chàng cũng ngồi xuống ghế.
– Xin phiền ngài một giây thôi. Tôi đến để xin ngài một lời khuyên. Hẳn ngài đã thừa biết tôi không hề có một mục đích thực tiễn nào ở đời, nhưng tôi lại biết tự trọng và có ý thức thực tiễn, những đức tính mà người dân Nga, như một thông lệ, lại thiếu sót thấy rõ… Tôi muốn đặt chính bản thân tôi, vợ con tôi vào một vị trí… tắt một lời, thưa hoàng thân, tôi đến để xin ngài một lời khuyên.
Hoàng thân nồng nhiệt tán thưởng ý định đó.
– Chà, mà toàn là những chuyện tầm phào không đâu, - ông tướng chợt ngắt ngang. - Thực tâm không phải tôi đến đây vì chuyện đó, nhưng về một chuyện khác quan trọng. Lev Nikolaevits à, tôi đã nhất quyết giải thích cho ngài rõ, vì ngài là một con người chân thành, tâm hồn ngài cao quý, tôi hoàn toàn tin cẩn ngài… như… như thể… Ngài không ngạc nhiên trước những lời tôi nói chứ, thưa hoàng thân?
Hoàng thân nhìn chăm chăm ông khách, nếu không phải với nỗi ngạc nhiên đặc biệt thì cũng với vẻ chú ý và hiếu kỳ hết sức. Ông lão hơi xanh, môi khẽ run từng chập, đôi tay ông hình như không biết đặt vào đâu cho ổn. Ông ngồi đâu được một hai phút rồi lại choàng đứng dậy, nhưng lại ngồi ngay xuống, rõ rệt ông không còn chú ý chút nào hành động của mình nữa. Có mấy quyển sách nằm trên bàn, ông cầm lấy một cuốn, miệng cứ nói, mắt liếc vào trang sách vừa mở ra, xong ông gấp ngay sách lại đặt trả lên bàn; rồi lại cầm một quyển khác nhưng không mở, cứ cầm mãi trong tay phải quơ quơ trong không khí.
– Thôi đủ rồi! - Ông chợt kêu lên. - Tôi đã quấy rầy ngài hơi nhiều.
– Không sao cả, ông cứ yên trí. Xin ông cứ nói tiếp đi, tôi đang lắng nghe ông nói và đang cố đoán xem…
– Hoàng thân ơi, tôi muốn đặt tôi vào một vị trí được tôn trọng. Tôi muốn tự trọng tôi và trọng các quyền hạn của tôi.
– Riêng một ước vọng cao cả dường ấy thôi, con người cũng đáng được tôn trọng rồi.
Hoàng thân phát ra câu nói từ chương ấy với niềm tín quyết sẽ tạo được một ảnh hưởng tuyệt vời. Chàng có linh tính rằng những câu tâng bốc rỗng tuếch nhưng thật kêu ấy, nếu được cất lên đúng lúc, có thể trấn an lập tức và xoa dịu được tâm trí một con người như thế, nhất lại là một kẻ mang thân danh một ông tướng. Dù gì đi nữa, vấn đề cần phải giải quyết là làm sao mời được ông khách ấy ra đi với cõi lòng thơ thới, hân hoan.
Câu nói huê dạng đó đã vuốt ve ông tướng, và khiến ông hài lòng hết sức; ông liền cảm động, đổi giọng tức thì, bắt đầu giải thích dài dòng và hăng hái. Nhưng dù đã cố gắng hết sức, đã lắng nghe thật kĩ, hoàng thân vẫn không hiểu được tiếng nào. Ông tướng nói năng hăng hái, gấp gáp suốt trong mười phút như thể sợ không kịp tuôn ra hết những tư tưởng đang chen chúc trong tâm trí ông; đến phút cuối thì mắt ông đã long lanh ngấn lệ, lời nói ông chỉ còn là những manh mún không đầu không đuôi; những lời, những ý chợt đến đã tuôn ra dào dạt, bất ngờ và chen lấn, len lách nhau.
– Thôi đủ rồi! Ngài đã hiểu tôi rồi, tôi thấy dễ chịu hơn rồi, - ông kết luận thình lình rồi đứng dậy. - Một tâm hồn như ngài làm sao chẳng hiểu được một con người khốn khổ chứ! Thưa hoàng thân, ngài cao quý đích thực như một lý tưởng. Bên cạnh ngài, những kẻ khác có nghĩa lý gì đâu? Nhưng ngài còn trẻ nên tôi chúc phúc cho ngài. Nói tóm lại, tôi đến xin ngài ấn định cho một giờ thuận tiện được hầu chuyện quan trọng cùng ngài, câu chuyện tôi gửi gắm niềm hy vọng lớn lao nhất. Tôi không tìm kiếm điều gì khác hơn là tình bạn và một trái tim hiểu biết, vì tôi chưa bao giờ thanh thỏa được với những nỗi khát vọng ngập tràn tâm tôi, hoàng thân ạ.
– Nhưng tại sao ông lại không nói ngay bây giờ đi? - Tôi sẵn sàng nghe ông mà…
– Không đâu, hoàng thân, không đâu, - ông tướng nhiệt thành nói. - Bây giờ chưa phải lúc, bây giờ là cả một giấc mơ trống rỗng! Việc này hết sức quan trọng, tối quan trọng mà lại! Giờ khắc thảo luận chuyện đó sẽ là giờ quyết định. Đó là giờ của tôi và vào giờ phút thiêng liêng ấy, tôi không muốn có một kẻ nào chen vào cuộc chuyện của chúng ta, một tên hỗn xược nào… cái lũ đó thì thiếu gì… - Chợt ông tướng cúi xuống thì thầm vào tai hoàng thân một cách lạ lùng, bí hiểm và ra vẻ sợ sệt, - cái ngữ hỗn xược ấy không bằng cái gót giày của ngài đâu, thưa hoàng thân vô cùng thân mến ạ. Ồ, tôi không nói là gót giày của tôi đâu! Hãy nghe cho rõ, tôi không hề đả động gì đến giày dép của tôi cả, vì tôi rất tự trọng, có đời nào tôi lại nói trắng ra điều đó được chứ, nhưng trong trường hợp này, duy chỉ ngài mới hiểu được rằng không kể đến giày dép của tôi, có lẽ tôi cũng đã chứng tỏ được niềm kiêu hãnh tột bực của tôi về giá trị con người tôi rồi. Ngoài ngài ra, không ai hiểu nổi đâu, nhất là у, đứng đầu tất cả những lũ khác. Y không hiểu gì cả, thưa hoàng thân, у tuyệt đối, tuyệt đối không có khả năng hiểu được con người! Cần phải có một tâm hồn, người ta mới hiểu được!
Rốt rồi hoàng thân hốt hoảng và chàng hẹn sẽ tiếp ông tướng cũng vào giờ đó ngày hôm sau. Ông tướng sải bước ra khỏi phòng đầy tin tưởng, đầy khích lệ và gần như vững tâm trở lại. Buổi chiều vào khoảng bảy giờ, hoàng thân cho mời Lebedev đến gặp trong chốc lát.
Lebedev xuất hiện thật nhanh “và lấy làm hân hạnh” như lời lão thốt ra lúc bước vào phòng, lão không tỏ một chút bóng gió xa gần nào về chuyện lão giấu mặt suốt ba ngày nay, và đã cố tình tránh mặt hoàng thân. Lão ngồi xuống ngoài mép ghế, nhăn nhở cười, đôi mắt lé ti hí của lão nhìn chàng chăm chăm, hai tay xoa vào nhau trong một bộ điệu thật hết sức vô tội chờ được nghe loan báo một chuyện cực kỳ quan trọng mà lâu nay ai cũng dự đoán, cũng mong ngóng. Hoàng thân lại nhíu mày; chàng nhìn thấy rõ mọi người đang không lại trông đợi ở chàng điều gì, rằng mọi người đang nhìn chàng như muốn chúc tụng chàng về chuyện gì đó với những dấu hiệu bóng gió, với những nụ cười, những cái chớp mắt. Đã ba lần Keller tạt vào thăm rõ rệt có ý muốn chúc tụng chàng: Mỗi lần như thế hắn lại bắt đầu nói năng bâng quơ, tâng bốc, nhưng chẳng bao giờ nói cho xong được, rồi lại biến mất ngay. (Mấy ngày trước đây, hắn đâm ra rượu chè be bét và la cà, lớn lối trong một phòng bi-da). Cả đến Kolia, buồn bực não nề như vậy, cũng đã đôi lần bắt chuyện xa gần với hoàng thân về một chuyện gì đó.
Hơi bực bội, hoàng thân hỏi thẳng Lebedev rằng lão nghĩ gì về tình cảnh hiện tại của tướng Ivolgin, và nhân đâu ông tướng lại đâm ra băn khoăn, bất ổn như vậy. Lão cho chàng biết vắn tắt về cảnh trạng xảy ra sáng hôm ấy.
– Hoàng thân ạ, ai cũng có những mối lo âu của họ… nhất là trong thời đại rối ren và lạ lùng của chúng ta đây. Thật vậy, ngài ơi. - Lebedev đáp có phần lạnh nhạt, rồi lão rơi vào cõi yên lặng đau lòng, cứ у như một kẻ bị người ta phụ rẫy lừa gạt những ước vọng của mình.
– Thật là một triết lý hay ho! - Hoàng thân cười, nói.
– Thưa ngài, cần phải có triết lý chứ, vào thời đại chúng ta, đem triết lý áp dụng vào thực tế sẽ rất là hữu hiệu, nhưng người ta đã bỏ qua, đã quên lãng, thế cho nên mới rắc rối đấy, thưa ngài. Riêng phần tôi, thưa hoàng thân tôn kính, tôi rất vinh hạnh được ngài tín cẩn trong một công việc ngài đã thấu rõ, nhưng ngài chỉ tin cậy tôi đến một mức nào đó thôi, lòng tin đó chẳng bao giờ vượt quá những trạng huống có liên hệ đến công chuyện nọ. Tôi hiểu thấm thía. Tôi cũng chẳng than vãn gì.
– Này Lebedev, ông có vẻ giận hờn chuyện gì thì phải?
– Ô, không có đâu, không hề có chút giận hờn nào, thưa hoàng thân chí tôn, chí đại, không giận hờn chút nào hết. - Lebedev nồng nhiệt kêu lên, tay gã đặt lên tim. - Trái lại tôi hiểu ngay rằng chẳng phải vì chỗ đứng của tôi trên thế gian này; chẳng phải vì những đức tính của con tim cũng như của trí não tôi; tư cách tôi trong quá khứ; cũng chẳng phải nhờ kiến thức tôi có đã khiến tôi xứng đáng được ngài tín cẩn, niềm vinh hạnh đó thật cao hơn tầm hy vọng của tôi quá nhiều, đến nỗi tôi không ngại gì phụng sự ngài như một tên nô lệ, như một đứa làm mướn, chứ không cách nào khác đâu… tôi không giận, nhưng thưa ngài, tôi lấy làm buồn.
– Nào, nào, Lukian Timofeits!
– Không cách nào khác hơn thật! Bây giờ sự thể là như thế, hoàn cảnh hiện tại đúng như thế đó! Lúc gặp mặt ngài, cả cõi lòng tôi, cả tư tưởng tôi đã gắn bó với ngài, và tôi tự nhủ rằng: “Ta đâu có đáng gì được làm bầu bạn với ngài, nhưng với tư cách chủ nhà, vào lúc thuận tiện, có thể nói như vậy, ta cũng có thể được ngài thông tri hay ít ra cũng cho biết ý kiến về những biến chuyển mà chúng ta đã dự liệu sẽ phải xảy ra…”.
Lúc nói điều đó, Lebedev dán đôi mắt ti hí bén ngọt của lão lên người hoàng thân lúc đó đang kinh ngạc nhìn lão. Lão vẫn hy vọng gợi được tính hiếu kỳ nơi chàng.
– Tôi chẳng hiểu một chút gì hết! - Hoàng thân kêu lên, gần như giận dữ. - Mà ông… ông là một kẻ âm mưu dễ sợ! - Rồi chàng phá lên cười hể hả.
Lebedev cũng cười theo ngay, gương mặt lão bừng sáng chứng tỏ niềm mong ước của lão đã được xác nhận, và còn gia tăng gấp bội nữa.
– Này Lukian Timofeits, ông có biết tôi sắp nói gì với ông không? Tôi nói thật ông đừng giận, chứ sao tôi ngạc nhiên trước vẻ ngay thật của ông quá, mà cũng chẳng phải của riêng mình ông. Bây giờ đây ông đang chờ nghe tôi nói ra một câu chuyện với tất cả vẻ ngay thật đến điều của ông khiến tôi thấy xấu hổ và bối rối quá, vì tôi chẳng có chuyện gì để nói cho ông được thỏa lòng, tôi xin thề rằng tôi chẳng có chuyện gì để nói cùng ông hết. Ông có tin chăng?
Hoàng thân lại cười.
Lebedev dọn một điệu bộ trang nghiêm, trịnh trọng. Đôi lúc vì hiếu kỳ, lão cũng đâm ra quá ngây ngô, dai dẳng trong sự hiếu kỳ của lão, nhưng đồng thời lão lại có phần khôn xảo và đôi lúc còn yên lặng có tính toán nữa. Hoàng thân vì cứ cự tuyệt lão nên đã thành ra gần như kẻ thù của lão. Nhưng hoàng thân cự tuyệt lão không phải vì chàng khinh bỉ gì lão, mà vì lão tò mò muốn biết một chuyện khá tế nhị. Vài ngày trước đó, trong khi hoàng thân xem mấy giấc mơ của chàng như phạm tội trọng, thì Lukian Timofeits lại cứ cho rằng hoàng thân cự tuyệt lão vì chàng đã chớm có ác cảm và nghi ngờ lão rồi, nên chi lão rút lui, lão buồn lòng và đâm ra ghen tức với Kolia, Keller, ghen cả với con gái là Vera Lukianovna vì cớ hoàng thân nữa. Có lẽ vào lúc này, lão đã định cho hoàng thân biết một nguồn tin vô cùng sốt dẻo về chàng rồi, nhưng lão lại lặng câm trong nỗi buồn thảm và không buồn nói nữa.
– Này, thưa hoàng thân tôn kính, tôi có thể làm gì cho ngài được đây? Vì dù sao đi nữa… ngài cũng vừa cho gọi tôi đến? - Rốt cuộc lão lên tiếng sau một lúc yên lặng.
– Vâng, quả tôi có chút chuyện về ông tướng, - hoàng thân giật mình nói, chàng cũng vừa quên mình trong cõi suy tưởng, - và… về vụ trộm ông đã kể cho tôi nghe đó.
– Về vụ gì cơ ạ?
– Thôi, ông đừng có giả đò không hiểu tôi nữa! Lạy Chúa, Lukian Timofeits ơi, sao lúc nào ông cũng đóng kịch được vậy? Thì vụ tiền, vụ tiền đó chứ còn gì nữa! Bốn trăm rúp đựng trong ví bị mất mà ông đến kể cho tôi nghe buổi sáng trước khi ông đi Petersburg đó. Bây giờ ông hiểu chưa?
– À, ra ngài nói về vụ bốn trăm rúp ấy! - Lebedev đã dài giọng, làm như vừa đoán ra. - Xin đa tạ tấm thịnh tình của ngài. Tôi thật hởi lòng, hởi dạ được ngài quan tâm đến… thế nhưng… nhưng tôi đã tìm thấy số tiền đó lâu nay rồi.
– Ông đã tìm được rồi à? - Ôi, tạ ơn Chúa!
– Thưa ngài, lời ngài vừa thốt ra thật là những lời reo vui nhân từ quảng đại rất mực, vì bốn trăm rúp đâu có phải là một chuyện nhỏ đối với một kẻ nghèo khổ phải kiếm sống bằng mồ hôi nước mắt để nuôi đàn con dại mồ côi mẹ…
– Ồ, tôi không có ý nói đến chuyện đó! Đã hẳn tôi lấy làm sung sướng biết ông đã tìm lại được tiền, - hoàng thân vội đính chính. - Nhưng ông tìm ra số tiền đó như thế nào?
– Ồ thật là đơn giản, thưa ngài. Tôi tìm thấy món tiền ngay dưới chiếc ghế tôi mắc áo. Rõ ràng ví tiền đã tuột khỏi túi rơi xuống nền nhà.
– Ở dưới gầm ghế à? Làm sao thế được nhỉ? Ông đã bảo tôi ông tìm kiếm không sót chỗ nào cơ mà. Có lý nào ông lại bỏ sót một chỗ dễ thấy nhất như vậy được?
– Thế mà đúng у như vậy đó… tôi có tìm chỗ đó chứ, thưa ngài. Tôi nhớ rõ mười mươi tôi đã tìm ở chỗ đó mà! Tôi bò loanh quanh, hai tay sờ soạng gầm ghế, đẩy ghế qua một bên, không sao tin nổi mắt mình nữa: Tôi chẳng thấy có gì ở đó hết, chỉ là một khoảng trống trơ trụi, phẳng phiu như lòng bàn tay tôi đây, thưa ngài, thế mà tôi cứ tiếp tục sờ soạng khắp chỗ đó. Có một nhược điểm con người không sao thắng nổi đó là khi cố tâm muốn tìm một vật gì, một vật hết sức quan trọng bị mất, thì cứ у như rằng ta chẳng thấy gì ở chỗ đó cả, chỉ thấy một khoảng trống trơn, ấy nhưng ta vẫn cứ tìm đi, tìm lại cả chục lần hay hơn chục lần mãi thế.
– Vâng, tôi cũng tưởng vậy, thế nhưng, sự việc đã xảy ra làm sao? Tôi không hiểu được, - hoàng thân lẩm bẩm, chàng bối rối hết sức. - Lúc đầu ông bảo tôi rằng ví tiền không có ở đó, dù ông đã tìm đi tìm lại rồi, mà sau đùng một cái- nó lại hiện lên chỗ đó.
– Vâng, đúng là đùng một cái nó hiện lên ở đó thật, thưa ngài.
Hoàng thân nhìn Lebedev một cách khác lạ.
– Còn ông tướng thì sao? - Chàng chợt hỏi.
– Ngài có ý gì mà lại hỏi “Còn ông tướng thì sao”? - Lebedev hỏi, lão lại không hiểu được.
– Ôi! Lạy Chúa! Tôi muốn hỏi ông rằng ông tướng ấy nói gì lúc ông tìm được ví tiền dưới ghế chứ còn sao nữa? Lúc đầu cả ông lẫn ông tướng đều cùng nhau đi tìm cơ mà, phải thế không?
– Vâng, thưa ngài, quả lúc đầu hai chúng tôi có cùng nhau tìm kiếm thật. Nhưng tôi nhận là lần này, tôi không nói gì với ông ta hết, tôi thấy tốt hơn là không nên nói cho ông ta biết rằng một mình tôi đã tìm ra được ví tiền ấy.
– Nhưng… sao vậy? Còn số tiền thì sao? Vẫn còn trong ví đấy chứ?
– Tôi mở ví, tiền vẫn còn trong đó… không thiếu rúp nào, ngài ạ.
– Lẽ ra ông nên đến bảo cho tôi biết với, - hoàng thân trầm ngâm nói.
– Thưa hoàng thân, tôi sợ quấy rầy ngài giữa lúc ngài đang có những mối bận tâm riêng tư mà hẳn ngài phải đặc biệt chú ý đến. Với lại, tôi vẫn làm như tôi chưa hề tìm thấy vật gì cả. Tôi mở ví ra xem xét, xong gấp ví lại, và để trả lại dưới ghế.
– Nhưng để làm gì vậy?
– Ồ, thì chỉ để thế thôi mà ngài… cho thỏa cái tính tò mò vặt mà, - Lebedev khúc khích cười, xoa tay vào nhau.
– Vậy ra chiếc ví vẫn còn nằm ở đấy từ ngày hôm kia?
– Ồ, đâu có. Nó mới chỉ nằm ở đó hai mươi bốn tiếng đồng hồ thôi. Ngài hẳn thấy, một phần tôi muốn cho ông tướng tìm thấy. Bởi vì, rốt cuộc tôi cũng đã tìm ra được ví tiền, thế thì có lẽ nào ông tướng lại không nhìn thấy một vật cứ gọi là đập vào mắt mình rõ như thế, thò ra ngay dưới gầm ghế như thế chứ? Tôi đã di chuyển chiếc ghế nhiều lần, đẩy ghế ra phía sau cho ví tiền bày ra rõ rệt, nhưng ông tướng cố ý không muốn nhận ra nó đó thôi, cứ như thế suốt hai mươi bốn tiếng đồng hồ. Trong mấy ngày rày, ông ta cứ như người mất hồn và đãng trí hạng nặng, không làm sao mà hiểu được ông ấy. Ông ta nói, ông ta kể lể. Ông ta cười, lại còn cười rống lên nữa, thế rồi tự dưng ông ta nổi giận đùng đùng với tôi, cũng chẳng hiểu tại sao. Rốt cuộc hai chúng tôi ra khỏi phòng; tôi cố ý để cửa mở; ông ta ngập ngừng, hình như muốn nói điều gì, rõ ràng ông ta lo âu về chuyện bỏ lại một cái ví có khối tiền như thế, rồi bất thần ông ta nổi giận đùng đùng và chẳng nói gì cả. Chúng tôi chưa kịp bước xuống phố quá hai bước thì ông ta đã bỏ tôi và rẽ về hướng khác. Mãi tối hôm đó chúng tôi mới gặp lại nhau trong quán rượu.
– Nhưng rốt rồi ông cũng nhặt ví tiền lên, phải thế không?
– Không, thưa ngài. Ngay tối hôm ấy ví tiền biến mất khỏi gầm ghế!
– Vậy bây giờ nó đâu rồi?
– Ủa, thì nó đây chứ đâu, thưa ngài, - Lebedev đáp, lão chợt phá lên cười, ưỡn thẳng người lên nhìn hoàng thân thoải mái. - Đùng một cái nó nằm trong vạt áo tôi đây. Đây này, ngài xem, ngài sờ mà xem.
Mà thật, bên vạt áo trái của lão có một khoảng phình tướng lên, chỉ cần sờ tay là người ta biết ngay được đó là một chiếc ví bằng da đã rơi xuống từ một chiếc túi thủng.
– Thưa ngài, tôi đã mở ví ra xem, còn đầy đủ cả. Tôi lại cất vào và cứ đi loanh quanh như thế này suốt từ sáng hôm qua, chiếc ví vẫn nằm trong vạt áo trái. Nó vẫn đập vào chân tôi đều đều.
– Và ông chẳng ngó ngàng đến nó à?
– Tôi chẳng màng ngó ngàng đến đâu, hề hề! Mà thưa hoàng thân tôn kính, ngài có tin không? Chuyện này thật chẳng đáng gì cho ngài quan tâm, mấy túi áo của tôi lúc nào cũng lành lặn cả, thế mà chợt có một đêm, lại có một lỗ thủng mới lạ chứ! Tôi đã nhìn kĩ vết thủng, hình như có người đã dùng dao díp rạch ra. Chuyện đó gần như khó tin phải không ngài?
– Còn ông tướng?
– Hôm qua lẫn hôm nay, ông ấy giận dữ cả ngày, ông ấy phiền muộn quá sức đi, thưa ngài. Có lúc nhờ hơi rượu, ông ta hớn hở hết sức, ông ta hát hỏng nữa, rồi ông ta lại đâm ra mủi lòng khóc sướt mướt, rồi đương không nổi giận, nhưng Chúa ôi, ông ta giận quá đến nỗi tôi cũng phải sợ, ngài ơi. Dù gì đi nữa, tôi có phải là một quân nhân đâu. Hôm qua đây, chúng tôi ngồi bên nhau trong quán rượu, rồi cứ như vô tình, vạt áo tôi gồ ra thấy rõ, to như một quả núi. Ông ta cứ mắt la mày liếc, rất ư là giận. Từ lâu nay, ông ta không còn nhìn thẳng vào mặt tôi nữa, trừ những lúc ông say rượu hay mủi lòng; nhưng hôm qua đây, ông ta nhìn tôi hai lần đến ớn lạnh xương sống. Tôi định ngày mai sẽ tìm lại ví tiền, nhưng từ giờ đến mai, tôi sẽ đùa vui với ông ấy thêm một buổi chiều nữa.
– Ông hành hạ ông ta như thế để làm gì vậy? - Hoàng thân kêu lên.
– Thưa hoàng thân, tôi đâu có hành hạ ông ấy, có hành hạ gì đâu, - Lebedev nồng nàn đáp. - Thực tình thì thưa ngài, tôi yêu ông ấy… và kính trọng ông ấy nữa. Và lúc này đây, tùy ngài muốn tin hay không, tôi lại còn quý mến ông ấy hơn bao giờ hết. Tôi còn quý trọng ông ấy hơn nữa.
Lebedev nói một cách trang trọng và thành thật đến nỗi hoàng thân đâm ra phẫn nộ hết sức.
– Ông yêu quý ông ấy mà lại đi hành hạ ông ấy như thế đấy! Chà, ông ấy trả chiếc ví tiền bị mất xuống gầm ghế rồi lại bỏ vào áo ông như ông thấy đó, tất cả nhằm chứng tỏ cho ông thấy rằng ông ấy không hề muốn lường gạt ông, nhưng muốn thẳng thắn xin ông tha thứ cho đấy thôi- Ông nghe chưa? Ông ấy xin ông tha thứ đấy. Nghĩa là ông ấy tin nơi tình bạn của ông dành cho ông ấy. Thế mà ông lại sỉ nhục một con người… một con người vô cùng thật thà như thế!
– Vâng, thật thà, vâng, thưa hoàng thân, thật vô cùng thật thà chứ! - Lebedev biểu đồng tình, mắt lão sáng rỡ. - Thưa hoàng thân tôn kính, duy chỉ có ngài mới nói lên được một điều thực đến như thế! Vì cớ đó nên tôi mới cúc cung phụng sự ngài, tôn thờ ngài, mặc dù con người tôi đã mục nát vì đủ mọi thói hư, tật xấu! Phải, tôi quyết định rồi! Ngay bây giờ đây tôi sẽ đi tìm chiếc ví tiền chứ chẳng đợi ngày mai nữa. Đây này, tôi lôi nó ra trước mặt ngài đây, thưa ngài, đây, món tiền còn nguyên cả. Thưa hoàng thân tôn kính, ngài hãy cầm lấy và giữ đến ngày mai. Tôi sẽ lấy lại vào ngày mai hoặc ngày kia. Nhưng thưa ngài, ngài có biết không, chắc chắn là số tiền này đã được chôn giấu dưới một tảng đá nào đó ở ngoài vườn nhà tôi vào cái đêm đầu tiên nó bị đánh mất. Ngài nghĩ sao?
– Hãy thận trọng chớ có nói thẳng với ông ấy rằng ông đã tìm được ví tiền. Cứ để cho ông ấy đừng trông thấy gì cả trong vạt áo của ông nữa, tất ông ấy sẽ hiểu.
– Đó có phải là diệu kế không? Thế có hay hơn là bảo rằng tôi đã kiếm ra ví tiền nhưng cứ làm như thể không đoán ra được từ khi mất đến giờ nó đã nằm ở những đâu không?
– Đừng… - Hoàng thân trầm ngâm nói. - Đừng làm thế, đã muộn quá rồi. Như thế lại còn nguy hiểm hơn nữa. Tốt hơn là đừng nói gì cả! Hãy tử tế với ông ấy, nhưng… đừng có làm quá… ông cũng biết là…
– Ồ, thưa hoàng thân, tôi biết, tôi biết chứ! Nghĩa là tôi biết tôi sẽ không làm thế đâu, vì muốn làm như thế, cần phải có một tâm hồn như ngài. Với lại, ông ta còn giận hoảng và xấu thói, có lúc thì ông ta xem khinh tôi, sau đó ông ta lại than vãn, lại ôm chầm lấy tôi, rồi bất chợt ông ta lại hạ nhục tôi, nhiếc móc tôi. Hà hà! Còn bây giờ tôi sẽ cố tình chưng cái vạt áo tôi ra cho ông ấy xem, hà hà! Thôi, xin tạm biệt hoàng thân, tôi đã làm phiền ngài và có thể nói là đã quấy rầy những tình cảm thú vị nhất của ngài…
– Nhưng vì Chúa, xin hãy hành động cho kín đáo nhé!
– Vâng, sẽ rất gượng nhẹ, tôi sẽ bước đi thật khẽ khàng mà ngài.
Mặc dù sự việc đã được giải quyết xong, thế nhưng hoàng thân lại còn băn khoăn hơn trước nữa, chàng bứt rứt chờ đợi cuộc gặp gỡ với ông tướng ngày hôm sau.
