Tư thất của Gania chiếm trọn tầng ba, có cầu thang lên xuống rất rộng rãi, sáng sủa và sạch sẽ, gồm sáu hay bảy phòng lớn nhỏ khác nhau, tuy cũng chỉ thuộc loại rất bình thường nhưng dù sao vẫn không phù hợp lắm với túi tiền một công chức có gia đình, cho dù có hưởng lương đến hai ngàn rúp mỗi năm. Nhưng cách đây gần hai tháng, diện tích ở đã được gia đình Gania bớt ra để cho thuê trọ có phục vụ ăn uống và việc vặt hàng ngày, chuyện này khiến Gania rất bực mình mà chính là do Nina Aleksandrovna Ivolgina và Varvara Ardalionovna cứ nài nỉ mãi vì chỉ muốn tỏ ra mình cũng biết lo liệu để tăng thêm thu nhập cho gia đình đôi chút. Gania cứ cau mày cau mặt và gọi việc cho thuê trọ là điều tệ hại; kể từ ngày đó gã cứ thấy bẽ mặt thế nào trong những cuộc họp mặt đông vui, nơi gã quen xuất hiện với tư thế một chàng trai danh giá, đứng trước một tương lai đầy hứa hẹn. Tất cả những hành vi nhượng bộ đối với số phận ấy, toàn bộ cái tâm trạng bức bối khốn khổ ấy đều là những vết thương lòng nhức nhối của gã. Có một dạo, gã đã thành người rất dễ nổi nóng trước bất cứ chuyện nhỏ nhặt nào một cách vô hạn độ, không cần biết đầu đuôi xuôi ngược ra sao, và nếu gã còn có thể vui lòng nhượng bộ và chịu đựng ít lâu thì cũng chỉ vì gã đã quyết chí thay đổi toàn bộ hiện trạng này trong thời gian sớm nhất. Tuy nhiên tất cả sự thay đổi, sự vượt thoát mà gã đã trù định đó lại là cả một vấn đề không nhỏ, - một vấn đề mà việc giải quyết nó có cơ còn vất vả cực nhọc hơn mọi vấn đề trước đó.
Tầng nhà được tách đôi bởi một rẻo hành lang chạy thẳng từ đầu lối vào. Phía bên này hành lang có ba phòng cho thuê dành cho khách hàng “được giới thiệu đặc biệt”; cuối dãy giáp với nhà bếp là phòng thứ tư, bé nhất và là phòng của vị tướng hưu trí Ivolgin, người cha trong gia đình; ngài ngủ trên một chiếc giường gấp rộng và chỉ được ra vào qua nhà bếp và lên xuống theo cầu thang phụ. Ở cùng với cha trong căn phòng nhỏ hẹp này là thằng Kolia, mười ba tuổi, học sinh trung học, em trai của Gavrila Ardalionovits; nó cũng được nhét vào đây, ngủ, học trên một chiếc giường gấp khác, bé nhỏ và cũ kĩ, với tấm vải trải giường rách nát, và chủ yếu là để trông nom và coi chừng cha, người mà càng ngày càng không thể thiếu người bên cạnh. Chàng hoàng thân được sắp xếp vào phòng giữa trong ba phòng đầu; bên phải, phòng thứ nhất là phòng của Ferdysenko, bên trái, phòng thứ ba hãy còn bỏ không. Nhưng thoạt tiên, Gania dẫn chàng hoàng thân sang mé phòng ốc của gia đình, ở đây một phòng được dùng làm phòng ăn khi cần, một phòng được dùng làm phòng khách nhưng cũng chỉ để tiếp khách vào buổi sáng, còn buổi chiều buổi tối thì lại là văn phòng và buồng ngủ của Gania, cuối cùng phòng thứ ba là một căn phòng chật hẹp, lúc nào cũng đóng im ỉm: phòng ngủ của Nina Aleksandrovna và Varvara Ardalionovna. Tóm lại, chỗ nào trong nhà cũng chỉ thấy chật chội và chen chúc; Gania chẳng biết làm gì hơn là nghiến răng nghiến lợi. Tuy gã là một đứa con rất muốn tỏ ra tôn kính mẹ già, nhưng người ngoài có thể nhận ra ngay một điều rằng: gã chính là kẻ chuyên quyền độc đoán trong nhà.
Lúc này Nina Aleksandrovna không chỉ tiếp khách một mình, ngồi với người còn có Varvara Ardalionovna, hai mẹ con vừa đan vừa chuyện trò với khách, Ivan Pet’rovits Ptisyn. Nina Aleksandrovna tuổi trạc năm mươi, người gầy, mặt mày hốc hác, mắt có quầng thâm. Người có vẻ ngoài ốm yếu, phảng phất nét u buồn, nhưng gương mặt và ánh mắt của người vẫn khá hiền hòa, từ câu nói đầu tiên đã hé lộ một phẩm cách đứng đắn và đầy trung thực. Tuy người có vẻ hơi rầu rĩ, nhưng ở người vẫn toát lên được một tinh thần kiên định, thậm chí còn cương quyết nữa. Người ăn mặc rất khiêm nhường với y phục màu sẫm, kiểu cách hoàn toàn theo lối người già nhưng cách trò chuyện, toàn bộ phong thái của người cho thấy người là một bậc nữ lưu đài các.
Varvara Ardalionovna là một cô nàng hai mươi ba tuổi, tầm vóc trung bình, thân hình mảnh mai, mặt mày không mấy xinh đẹp nhưng lại có cái duyên thầm có cơ làm mê mệt khách đa tình mà không cần đến nhan sắc nữa. Nom nàng rất giống mẹ, thậm chí ăn mặc cũng gần như thế, không ưa chưng diện chút nào. Đôi mắt xám của nàng đôi lúc cũng có thể ánh lên vui vẻ, dịu dàng biết mấy nếu thường không lộ vẻ ưu tư, nghiêm nghị, thậm chí thỉnh thoảng còn quá ưu tư, nghiêm nghị, đặc biệt trong thời gian gần đây. Sự cứng rắn, quả quyết cũng hiện rõ trên gương mặt nàng nhưng hình như nàng còn mạnh dạn, táo bạo hơn cả mẹ mình. Varvara Ardalionovna khá nóng tính, khiến cho anh trai nàng có lúc cũng sợ phát khiếp. Vị khách ngồi với mẹ con họ lúc này là Ivan Pet’rovits Ptisyn, cũng không kém phần e ngại. Đó là một người đàn ông tuổi trung niên, trạc ba mươi, ăn mặc khiêm nhường nhưng trang nhã, phong thái lịch sự nhưng có phần quá trịnh trọng. Chòm râu cằm màu nâu nhạt cho thấy ông ta không phải là công chức.[1] Người này ăn nói khôn ngoan và có duyên, nhưng có thể coi là ít nói. Nói chung ông ta đã gây được ấn tượng tốt. Rõ ràng ông ta không hề thờ ơ với Varvara Ardalionovna và không che giấu cảm xúc của mình. Varvara Ardalionovna trò chuyện thân mật với ông ta nhưng có những câu hỏi ông ta đưa ra nàng chỉ biết ậm ừ, thậm chí còn như muốn gạt đi; nhưng Ptisyn vẫn không hề nao núng. Nina Aleksandrovna vẫn niềm nở ân cần với ông ta, thậm chí gần đây còn tỏ ra rất tin cậy ông ta. Mọi người đều biết là ông ta đang theo nghề cho vay nợ ngắn hạn với lãi suất hợp lý, cao thấp khác nhau. Ông ta rất thân với Gania.
Qua lời giới thiệu đầy đủ nhưng khá rời rạc của Gania (gã chỉ chào mẹ một cách lạnh nhạt, không hỏi han gì đến em gái, nói mấy câu rồi kéo Ptisyn ra khỏi phòng ngay), Nina Aleksandrovna nói với chàng hoàng thân đôi ba câu dịu dàng rồi sai thằng Kolia đang lấp ló ở cửa dẫn chàng sang phòng giữa. Kolia là một chú bé có nét mặt xinh tươi, dáng bộ thật thà chất phác.
– Hành lý của ngài đâu? - Nó vừa dẫn chàng hoàng thân vào phòng vừa hỏi.
– Tôi có cái tay nải, tôi để ở chỗ đầu hành lang.
– Để em đi lấy. Gia nhân nhà này chỉ có mỗi bà đầu bếp và Mat’ryona, nên em cũng phải phụ giúp đấy. Varvara thì chỉ trông coi và quát hét thôi. Gania bảo là ngài vừa từ Thụy Sĩ về lúc sáng nay đấy, đúng không ạ?
– Đúng rồi.
– Ở Thụy Sĩ có thích không?
– Rất hay.
– Có núi chứ?
– Có núi.
– Em đi lấy tay nải đã nhé.
Varvara Ardalionovna bước vào phòng.
– Mat’ryona sẽ dọn giường cho ngài ngay bây giờ. Ngài có va li chứ?
– Không, tay nải thôi. Em cô đã đi lấy hộ rồi, ở đầu hành lang ấy.
– Chả có tay nải nào ở đấy cả, chỉ có cái bọc này thôi; ngài vứt đâu rồi? - Kolia quay lại phòng và hỏi.
– Đúng cái này rồi, chỉ có cái này thôi mà, - Chàng hoàng thân đỡ luôn lấy cái tay nải.
– À ra thế! Thế mà em đã vội nghi cho Ferdysenko rồi đấy.
– Im ngay, toàn chuyện ba lăng nhăng, - Varvara mắng em, nàng cũng nói với chàng hoàng thân với giọng lạnh tanh, cho dù vẫn rất nhã nhặn.
– Chère Babette,[2] mong chị hãy dịu dàng với em một chút, em đâu phải là Ptisyn.
– Cho mày ăn roi cũng đáng, Kolia ạ, ngu hết nước nói. Hoàng thân ạ, có bất cứ việc gì cần, xin ngài cứ hỏi Mat’ryona; ở nhà này mọi người vẫn ăn bữa chính lúc bốn giờ rưỡi. Ngài có thể ăn cùng với chúng tôi hoặc ăn riêng tại phòng tùy ý. Chị em mình đi thôi, Kolia, em không được quấy rầy ngài nữa.
– Thì đi vậy, thưa nữ tướng!
Hai chị em vừa quay ra đã chạm trán ngay với anh trai.
– Cha có nhà không? - Gania hỏi Kolia và khi đã nhận được câu trả lời khẳng định, gã liền rỉ tai em điều gì đó.
Kolia gật đầu và theo chân Varvara Ardalionovna ra ngoài.
– Có mấy lời thôi, hoàng thân ạ, mà tôi cứ quên chưa nói với ngài sau khi đã xảy ra những chuyện… như thế. Ngài làm ơn giúp cho, - một khi đây sẽ không phải là việc quá khó đối với ngài, ấy là đừng bép xép kể cả ở đây lẫn bên kia về những điều ngài sẽ phát hiện ra ở đây nữa, vì ở đây cũng đầy những chuyện nhố nhăng. Mẹ kiếp… Ít ra thì hôm nay ngài cũng cố mà giữ mồm giữ miệng cho.
– Tôi bảo đảm với ông rằng tôi không đến nỗi ba hoa như ông tưởng đâu, - chàng hoàng thân nói với vẻ bực bội trước những lời móc máy của Gania. Quan hệ giữa hai người mỗi lúc một xấu đi trông thấy.
– Dào, hôm nay tôi cũng quá khốn khổ với ngài rồi. Chỉ còn biết van xin ngài thôi đấy.
– Gavrila Ardalionovits ạ, ông cũng phải thấy rằng lúc bấy giờ tôi cũng không bị bó buộc vì điều gì cả, sao tôi lại không có quyền nhắc đến bức chân dung kia chứ? Ông có dặn gì tôi đâu.
– Chết chửa, phòng ốc tệ hại thế này này, - Gania đưa mắt nhìn quanh với vẻ khinh bỉ và buông lời nhận xét, - cửa sổ mở ra sân mà nhà vẫn tối om om. Ngài đến với chúng tôi thật không đúng lúc về mọi mặt… Ồ, mà cũng chẳng phải là việc của tôi; tôi có cho thuê nhà đâu cơ chứ.
Ptisyn ngó vào phòng và cất tiếng gọi Gania; gã này vội vàng bỏ chàng hoàng thân lại đấy để quay ra cho dù vẫn đang muốn nói chuyện gì đó nữa nhưng rõ là đang rất ngại ngùng chưa biết nói sao; gã kêu ca về căn phòng hình như cũng là để chữa ngượng.
Chàng hoàng thân vừa rửa mặt và làm vệ sinh cá nhân qua quýt xong thì cánh cửa lại bật ra và một gương mặt mới lại ló ra.
Đó là một gã trung niên trạc ba mươi tuổi, khá to con, vai rộng, đầu to tướng, tóc xoăn màu hung hung. Gã có khuôn mặt bị thịt, má hồng, môi dày, mũi to mà tẹt, mắt nhỏ, híp, đầy vẻ giễu cợt, lúc nào cũng như đang nhấm nháy. Nói chung là lấc cấc. Ăn mặc có phần nhem nhuốc bẩn thỉu.
Thoạt tiên gã chỉ hé cánh cửa vừa đủ để thò cái đầu vào. Cái đầu quay đảo độ năm giây để ngó căn phòng, rồi cánh cửa từ từ hé rộng ra, toàn bộ thân hình gã hiện ra trên ngưỡng cửa, nhưng khách vẫn đứng yên, nheo mắt nhìn chàng hoàng thân. Cuối cùng gã khép cánh cửa sau lưng lại, bước vào ngồi xuống ghế, bắt chặt tay chàng hoàng thân và ấn chàng ngồi xuống đi văng hơi chếch về phía mình.
– Tôi là Ferdysenko, - Gã cất tiếng, nhìn thẳng vào mặt chàng hoàng thân với vẻ chăm chú và chờ đợi.
– Thế thì sao? - Chàng hoàng thân đáp, suýt phì cười.
– Khách trọ ở đây, - Ferdysenko lại nói và vẫn nhìn như cũ.
– Ông muốn làm quen ư?
– Chà! - Khách đưa tay xoa bù đầu lên, thở dài và nói, rồi đưa mắt nhìn thẳng vào góc phòng trước mặt. - Ông có tiền không? - Gã bỗng nhiên hỏi chàng hoàng thân.
– Có ít thôi.
– Chính xác là bao nhiêu?
– Hai mươi nhăm rúp.
– Cho xem nào.
Chàng hoàng thân rút tờ giấy bạc hai mươi nhăm rúp trong túi áo gi-lê ra đưa cho Ferdysenko. Gã giở ra xem, rồi lật mặt sau lên, xem xong lại soi qua ánh sáng.
– Lạ thật, - gã nói, vẻ trầm ngâm, - sao nó lại ngả sang màu nâu được nhỉ? Loại giấy bạc hai mươi nhăm rúp này thỉnh thoảng lại ngả hẳn sang màu nâu, chứ những loại khác thì chỉ có bợt ra thôi. Ông cầm lấy này.
Chàng hoàng thân cầm lại tiền. Ferdysenko rời ghế đứng lên.
– Tôi đến để báo trước với ông rằng: một là ông chớ có cho tôi vay tiền vì trước sau tôi cũng sẽ xin luôn đấy.
– Được rồi.
– Ông định thuê phòng ở đây đấy à?
– Đúng.
– Còn tôi thì không, cám ơn. Phòng tôi ở ngay cạnh phòng ông bên phía tay phải, ông thấy chưa nào? Ông chả phải sang tôi nhiều, tôi sẽ sang ông, đừng lo. Ông đã gặp tướng quân chưa?
– Chưa.
– Và cũng chưa nghe nói về ngài?
– Chưa, tất nhiên.
– Ồ, ông sẽ gặp và sẽ nghe thôi, mà ngài ấy còn hỏi mượn tiền tôi nữa đấy! Avis au lecteur.[3] Thôi chào ông. Chẳng lẽ lại có thể loanh quanh mãi với cái giống Ferdysenko hay sao? Hả?
– Sao lại không?
– Chào ông nhé.
Và gã bước ra cửa. Chàng hoàng thân về sau mới vỡ lẽ ra rằng ông bạn này tự thấy mình có bổn phận làm cho người khác phải ngạc nhiên trước sự độc đáo và hóm hỉnh của mình nhưng dường như chẳng bao giờ thành công trong chuyện đó. Đối với một số người, gã thậm chí còn để lại ấn tượng không hay khiến gã thực bụng đau buồn, nhưng bổn phận của mình thì gã quyết không từ bỏ. Vừa ra đến cửa gã đã lấy làm thích thú khi chạm trán một tân khách đi vào. Sau khi cố né ra cho khách vào hẳn trong phòng, từ sau lưng khách, gã đã mấy lần nháy mắt ra hiệu phải coi chừng chính vị này và bằng cách đó, gã đã yên tâm bỏ đi.
Vị tân khách có thân hình cao lớn, tuổi trạc năm nhăm, hoặc hơn, khá béo, hai má chảy xệ, nung núc thịt, mặt đỏ gay, bao quanh là bộ râu quai nón dày rậm, bạc phơ, lại còn ria mép nữa, mắt thì to, hơi lồi. Một dáng vẻ khá uy nghi, nếu trong đó không lẩn khuất bộ dạng một kẻ bê tha, rách rưới, thậm chí còn bẩn thỉu thế nào. Vị này đóng một tấm áo lễ phục cũ rích, gần rách ở khuỷu tay, áo trong cũng nhem nhuốc - nói chung là ăn mặc như khi ở nhà. Đứng gần có thể nhận ra mùi rượu vodka thoang thoảng, nhưng phong thái thì chững chạc, có ý ra vành ra vẻ. Với nụ cười niềm nở trên môi, khách chậm rãi bước đến bên chàng hoàng thân, lẳng lặng nắm lấy tay chàng rồi cứ giữ lấy tay mà ngắm nghía gương mặt chàng một lúc lâu như đang cố nhận ra những nét quen thuộc.
– Đúng ông ấy rồi! Đúng ông ấy rồi! - Ông ta nói khẽ, nhưng trịnh trọng. - Khác gì ông ấy vẫn còn đây! Ta nghe mọi người nhắc đi nhắc lại một cái tên quen thuộc và thân thiết, và ta nhớ lại những tháng ngày đã một đi không trở lại… Hoàng thân Myskin phải không?
– Thưa đúng ạ.
– Tôi là tướng Ivolgin, một quân nhân hưu trí và bất hạnh. Ngài có thể cho biết quý danh cùng phụ danh không?
– Lev Nikolaevits.
– Đúng, đúng! Đúng là con trai bạn tôi rồi, người bạn thời thơ ấu của tôi rồi, ông là Nikolai Pet’rovits nhỉ?
– Phụ thân tôi là Nikolai Lvovits.
– Lvovits, - Vị tướng chữa lại, nhưng không chút vội vàng mà vẫn với vẻ tự tin như gì, ra cái điều mình chẳng quên đâu, vô ý nhầm nhọt chút thôi. Ngài kéo chàng hoàng thân cùng ngồi xuống với mình. - Tôi đã từng bế ẵm ngài đấy nhé.
– Thật thế sao? - Chàng hoàng thân hỏi. - Phụ thân tôi đã mất hai mươi năm nay rồi.
– Phải, hai mươi năm, hai mươi năm ba tháng. Chúng tôi học cùng với nhau; tôi được tuyển thẳng vào quân đội…
– Vâng, và phụ thân tôi cũng lên đường nhập ngũ với lon thiếu úy trong trung đoàn Vasilkovski.
– Trung đoàn Belomirski. Ông ấy chuyển về trung đoàn Belomirski được mấy hôm thì mất. Tôi đã túc trực bên linh cữu và cầu kinh tiễn biệt vong hồn. Mẫu thân ngài…
Dường như việc ôn lại những kỷ niệm đau buồn đã làm cho vị tướng phải nghẹn lời.
– Và nửa năm sau thì bà cũng mất vì cảm mạo, - Chàng hoàng thân nói.
– Chả phải cảm kiếc gì đâu. Không phải vì cảm mạo, ngài hãy tin lời lão già này. Tôi chả ở đấy là gì, chính tay tôi chôn cất cụ mà. Cụ thương nhớ vị hoàng thân của mình mà mất, chứ không phải vì cảm mạo đâu. Ờ, mà chính công nương cũng còn sống mãi trong ký ức của tôi mà! Chao ôi, cái thời thanh xuân tươi đẹp ấy! Vì nàng mà tôi với hoàng thân, hai anh bạn từ thời thơ ấu, đã suýt giết nhau đấy.
Chàng hoàng thân đã bắt đầu nghe với vẻ ngờ ngợ.
– Tôi đã yêu mẫu thân ngài say đắm, khi bà hãy còn là vợ chưa cưới của bạn tôi. Chàng hoàng thân biết chuyện và quá đỗi bàng hoàng. Mới hơn sáu giờ sáng, chàng đã đến đánh thức tôi dậy. Tôi ngạc nhiên mặc vội quần áo; không ai nói với ai câu nào; tôi đã hiểu hết. Chàng rút trong túi ra hai khẩu súng lục. Lằn ranh là một chiếc khăn tay. Không một người làm chứng. Mà làm chứng để làm gì một khi chỉ còn năm phút nữa là chúng ta đã đưa nhau vào cõi vĩnh hằng? Chúng tôi nạp đạn, căng chiếc khăn ra, đứng vào vị trí, chĩa súng vào tim nhau và nhìn thẳng vào mặt nhau. Đột nhiên cả hai anh em cùng trào nước mắt, tay run bần bật. Cả hai, cả hai cùng một lúc! Và chúng tôi cứ thế ôm chầm lấy nhau và đùn đẩy lẫn nhau, một sự đùn đẩy xuất phát từ lòng cao thượng. Chàng hoàng thân hét: Nàng là của anh. Tôi cũng hét: Của anh! Tóm lại… tóm lại… ngài đến ở với chúng tôi phải không?
– Vâng, ít lâu, chắc thế, - Chàng hoàng thân trả lời qua quýt.
– Thưa hoàng thân, mẹ em mời ngài quá bộ sang bên này, - Kolia ngó vào cửa, gọi to. Chàng hoàng thân nhổm dậy định đi nhưng vị tướng đã đặt bàn tay phải lên vai chàng và thân mật giữ chàng ngồi lại.
– Với tư cách một người bạn chân chính của phụ thân ngài, tôi muốn báo trước để ngài lo liệu, - bản thân tôi, ngài cũng thấy đấy, tôi đã phải hứng chịu một thảm họa muôn phần bi đát; nhưng không hề được phân xử! Không hề được phân xử! Nina Aleksandrovna là một bậc nữ lưu quý hiếm. Varvara Ardalionovna, con gái tôi, là một đứa con quý hiếm. Hoàn cảnh đã buộc chúng tôi phải đem nhà cho thuê, - một sự sa sút chưa từng thấy! Khốn khổ thân tôi, một nhân vật lẽ ra phải giữ chức thống đốc rồi! Nhưng chúng tôi luôn luôn lấy làm hân hạnh được đón tiếp ngài. Vậy mà cả một tấn bi kịch đang diễn ra trong gia đình tôi đấy!
Chàng hoàng thân trân mắt nhìn vị tướng, háo hức chờ nghe.
– Một cuộc hôn nhân đang được thu xếp, và quả là một cuộc hôn nhân hiếm có. Cuộc hôn nhân giữa một con yêu phụ và một chàng trai đầy triển vọng trên con đường lập thân lập nghiệp. Người ta sẽ đưa con yêu phụ ấy vào chính căn nhà vợ con tôi đang sống! Nhưng một khi tôi còn sống thì con yêu phụ ấy không thể vào đây được! Nó chỉ có thể bước qua xác tôi mới vào đây được!… Tôi bây giờ hầu như không còn nói chuyện với Gania nữa, còn tránh mặt nó là đằng khác. Tôi thấy mình có bổn phận phải báo trước với ngài như vậy; nếu ngài còn ở đây thì trước sau ngài cũng được tận mắt chứng kiến thôi, chả cần báo trước. Nhưng vì ngài là con trai bạn tôi nên tôi có quyền hy vọng…
– Thưa hoàng thân, ngài làm ơn quá bộ sang phòng khách, tôi chờ ngài, - Nina Aleksandrovna đã đích thân sang mời.
– Này mình, mình tưởng tượng xem, - Vị tướng kêu lên. - thì ra tôi đã từng chính tay bế ẵm hoàng thân đấy nhé!
Nina Aleksandrovna lừ mắt nhìn vị tướng rồi lại nhìn chàng hoàng thân với vẻ ngạc nhiên nhưng không nói gì. Chàng hoàng thân theo phu nhân sang phòng khách nhưng khi hai người vừa an tọa và Nina Aleksandrovna vừa mới kịp hạ giọng nhắc nhở chàng hoàng thân điều gì đó thì vị tướng đã lù lù xuất hiện trong phòng khách. Nina Aleksandrovna bỗng im bặt, quay ra ngồi cắm cúi đan, vẻ bực bội ra mặt. Vị tướng chắc cũng nhận ra vẻ bực bội ấy nhưng cơn bốc đồng vẫn không ngừng lại.
– Đây chính là con trai ông bạn tôi! - Ngài reo lên với Nina Aleksandrovna. - Không thể ngờ được! Tôi đã hết hy vọng từ lâu rồi đấy. Nhưng chẳng lẽ mình không còn nhớ mồ ma Nikolai Lvovits nữa hay sao? Mình còn bắt gặp ông ấy… ở Tver nhỉ?
– Tôi không nhớ Nikolai Lvovits đâu. Phụ thân của ngài à? - Phu nhân hỏi chàng hoàng thân.
– Phụ thân tôi; nhưng hình như không phải ông mất ở Tver, mà ở Elisavetgrad đấy, - Chàng hoàng thân rụt rè nói với vị tướng. - Pavlisev vẫn nói với tôi như vậy.
– Ở Tver, - Vị tướng khẳng định. - ông ấy chuyển về Tver được ít lâu thì mất, cụ thể là trước khi bệnh tiến triển theo chiều hướng xấu. Hồi ấy ngài hãy còn quá bé, làm sao mà nhớ nổi chuyện thuyên chuyển, chuyện đi đường; Pavlisev cũng dám nhầm lắm, dù biết ông ấy là người tuyệt vời rồi.
– Ngài cũng biết Pavlisev ư?
– Một con người quý hiếm, nhưng tôi chính là người thân cận. Tôi đã cầu kinh cho ông ấy lúc qua đời…
– Phụ thân tôi mất trong thời gian chờ tòa ra phán quyết, - Chàng hoàng thân vẫn tiếp tục dòng hồi cố. - vụ gì thì tôi chịu chẳng biết đâu mà hỏi; phụ thân tôi đã mất trong nhà thương.
– Ồ, đó là vụ gã binh nhì Kolpakov mà chắc chắn hoàng thân sẽ trắng án thôi.
– Thật thế sao? Ngài có chắc không? - Chàng hoàng thân hỏi với vẻ hết sức tò mò.
– Chứ còn gì nữa! - Vị tướng la lên. - Phiên tòa giải tán mà chả đi đến phán quyết nào. Một vụ việc quái dị! Có thể nói là bí hiểm nữa kia: viên thượng úy đại đội trưởng Larionov chết, chàng hoàng thân được chỉ định giữ chức quyền đại đội trưởng; rõ rồi nhé. Gã binh nhì Kolpakov can tội ăn cắp sản phẩm giày da của bạn đem bán lấy tiền uống rượu; rõ rồi nhé. Chàng hoàng thân, - và các vị nhớ cho là trước sự chứng kiến của một chàng thượng sĩ và một viên cai đội, - đã quát mắng Kolpakov và giao hẹn lần sau sẽ trị tội bằng roi. Quá rõ rồi nhé. Kolpakov lui về trại lên phản nằm và mười lăm phút sau thì chết. Chuyện rõ như ban ngày, nhưng đúng là một trường hợp bất ngờ, quái đản. Dù sao Kolpakov cũng đã được chôn cất đâu ra đấy; chàng hoàng thân báo cáo lên và Kolpakov bị loại ra khỏi các danh sách. Thiết tưởng như thế là ổn hết rồi còn gì? Vậy mà đúng nửa năm sau, trong cuộc duyệt binh của lữ đoàn, binh nhì Kolpakov vẫn nghiễm nhiên có mặt trong đại đội ba tiểu đoàn hai trung đoàn bộ binh Novozemliaski lữ đoàn nọ sư đoàn nọ!
– Khiếp! - Chàng hoàng thân hoảng hốt kêu lên.
– Chả phải thế đâu, chuyện lú lẫn đấy! - Nina Aleksandrovna bỗng đưa mắt rầu rĩ nhìn chàng và nói. - Mon mari se trompe.[4]
– Nhưng mình thử nghĩ xem, se trompe, nói thế thôi thì quá dễ, nhưng mình hãy giải quyết giúp tôi cái trường hợp rắc rối này đi! Tất cả mọi người đều bế tắc. Tôi là người đầu tiên phát biểu qu’on se trompe[5]. Nhưng khốn nỗi tôi lại là nhân chứng và còn có chân trong hội thẩm đoàn. Mọi kết quả đối chất đều cho thấy đó chính là binh nhì Kolpakov đã được mai táng nửa năm về trước với đầy đủ lễ nghi quân cách, kèn trống đàng hoàng. Một trường hợp quá hi hữu, hầu như quái dị, tôi đồng ý, nhưng…
– Thưa cha, bữa chiều của cha đã sẵn sàng rồi đấy ạ, - Varvara Ardalionovna bước vào phòng và lên tiếng gọi cha.
– Ồ, hay lắm, tuyệt! Cha đói lả ra rồi đây này… Nhưng vụ việc này không đơn giản, có thể nói đây là một vụ án tâm lý…
– Súp lại nguội mất thôi, - Varvara sốt ruột nhắc nhở.
– Đây, cha đi đây, - Vị tướng vừa bước ra khỏi phòng vừa lẩm bẩm. - Và bất cứ kết quả thẩm tra nào… - tiếng ngài vẫn văng vẳng ngoài hành lang.
– Ở với chúng tôi, ngài phải rộng lượng bỏ quá cho Ardalion Aleksandrovits mới được, - Nina Aleksandrovna ngỏ lời với chàng hoàng thân, - nhưng ông nhà tôi cũng sẽ không quấy quả ngài nhiều; ông ấy vẫn dùng bữa một mình mà. Hẳn ngài cũng sẽ đồng ý với tôi rằng ai ai cũng có những khiếm khuyết, những… kiểu cách đặc biệt của mình, có thể có những người còn quá quắt hơn những kẻ mà thiên hạ vẫn có định kiến. Có một điều tôi rất mong ngài lưu ý giúp: nếu ông nhà tôi đòi ngài tiền thuê nhà thì ngài cứ bảo là đã trả cho tôi rồi. Cố nhiên là tiền ngài đưa cho Ardalion Aleksandrovits thì dù sao cũng vẫn thanh toán sòng phẳng cho ngài, nhưng tôi dặn thế chỉ vì muốn cẩn thận thôi… Cái gì thế hở Varvara?
Varvara đã quay lại phòng khách và lẳng lặng đưa cho mẹ bức chân dung của Nastasia Filippovna. Nina Aleksandrovna bỗng giật mình và lúc đầu thì dường như khiếp hãi, còn sau đó cứ lịm đi trong một cảm giác đau lòng mà dán mắt vào bức ảnh một lúc lâu. Cuối cùng bà đưa mắt nhìn Varvara như muốn hỏi ý con.
– Cô ta vừa tặng anh ấy hôm nay đấy, - Varvara nói, - tối nay việc của họ sẽ được giải quyết dứt khoát.
– Tối nay đấy! - Nina Aleksandrovna thì thào nhắc lại với vẻ chán chường. - Còn gì đáng nói nữa không? Còn nghi ngờ gì nữa, hy vọng cũng không còn: bức ảnh đã thay người nói lên tất cả… Nó tự tay đưa ảnh cho con xem đấy à? - Phu nhân tỏ ý ngạc nhiên.
– Mẹ cũng biết là suốt một tháng nay chúng con hầu như chẳng nói với nhau câu nào. Ptisyn đã kể hết với con rồi, còn bức ảnh thì thấy vứt lăn lóc dưới chân bàn, con nhặt lên đấy.
– Hoàng thân ạ, - Nina Aleksandrovna bỗng quay sang với chàng, - tôi đang có điều muốn hỏi ngài (nên mới phải mời ngài sang bên này đấy), ngài biết con trai tôi đã lâu chưa? Nó bảo đâu như ngài vừa ở xa về ngay sáng nay thôi?
Chàng hoàng thân tự giới thiệu một cách vắn tắt, lược đi già nửa. Nina Aleksandrovna và Varvara chăm chú lắng nghe.
– Tôi không có ý định hỏi dò về Gavrila Ardalionovits đâu, - Nina Aleksandrovna phân bua, - xin ngài chớ hiểu lầm. Nếu có chuyện gì nó không thể nói cho tôi biết thì tôi cũng chẳng thèm tính chuyện dò la. Điều tôi muốn nói là Gania cũng vừa gặp ngài xong và sau đó, khi ngài đã về phòng, tôi có hỏi nó về ngài thì nó bảo tôi: “Cái gì ông ấy cũng biết, mẹ cứ đi mà hỏi, có gì mà ngại!” Như thế nghĩa là sao? Tóm lại tôi muốn biết…
Gania và Ptisyn bỗng kéo nhau vào; Nina Aleksandrovna liền im bặt. Chàng hoàng thân vẫn ngồi yên bên cạnh phu nhân, còn Varvara đứng lên đi tìm chỗ khác; bức chân dung của Nastasia Filippovna nằm phơi ra ở một chỗ dễ thấy nhất, trên chiếc bàn làm việc xinh xinh của Nina Aleksandrovna, ngay trước mặt người. Nhìn thấy bức ảnh trên bàn, Gania cau mày, đưa tay nhặt lên với vẻ bực mình và đem vứt lên chiếc bàn viết ở cuối phòng.
– Hôm nay à, Gania? - Nina Aleksandrovna bỗng cất tiếng hỏi.
– Cái gì mà hôm nay? - Gania giật mình rồi bất đồ lao thẳng đến trước mặt chàng hoàng thân. - A, tôi hiểu ra rồi, lại là ngài!… Mà rút cục thì sao, ngài làm sao vậy, bệnh không chữa được à, bệnh gì mà quái gở thế? Không kìm nén nổi à? Ngài cũng phải mở mắt ra một chút chứ, thưa ngài…
– Lỗi tại tôi đấy, Gania ạ, chả phải ai đâu, - Ptisyn ngắt lời gã. Gania nhìn Ptisyn thắc mắc.
– Như thế là tốt rồi, Gania ạ, chuyện coi như xong, - Ptisyn lẩm bẩm và đến ngồi xuống bên bàn viết, rút trong túi ra một mảnh giấy đầy chữ bút chì, chúi mũi vào đó. Gania vẫn cau mày đứng im, chưa hết lo là sắp có chuyện to tiếng trong nhà. Gã không tính đến chuyện xin lỗi chàng hoàng thân nữa.
– Ivan Pet’rovits nói đúng đấy, chuyện coi như xong, - Nina Aleksandrovna nói, - đừng cau có, giận hờn như thế nữa, Gania ạ, mẹ sẽ không căn vặn bất cứ một điều gì mà tự con không muốn nói ra. Mẹ đoan chắc với con rằng giờ đây mẹ đã khuất phục hoàn toàn, con hãy yên tâm cho mẹ nhờ.
Mồm nói mà tay vẫn không ngừng đan, phu nhân bình thản như không. Gania lấy làm ngạc nhiên nhưng vẫn lặng yên nhìn mẹ với vẻ thận trọng, chờ người nói rõ hơn nữa. Gã đã quá thấm thía trước những mối bất hòa trong nội bộ gia đình. Nina Aleksandrovna đã nhận ra sự thận trọng đó, người nói thêm với nụ cười chua chát trên môi:
– Con vẫn còn ngờ vực và chưa tin lời mẹ nói; con đừng lo lắng nữa, sẽ không còn có chuyện khóc lóc, van xin như trước nữa đâu, chí ít là từ phía mẹ. Tất cả mong muốn của mẹ chỉ là miễn làm sao con được thấy đời hạnh phúc, điều đó thì con chẳng lạ gì; mẹ đã cam lòng thuận theo số phận, nhưng con tim mẹ thì bao giờ cũng ở bên con dù mẹ con ta được chung sống hay phải chia lìa cũng vậy. Tất nhiên mẹ chỉ chịu trách nhiệm về bản thân thôi; con không thể đòi hỏi em gái con cũng phải thế này…
– Hừm, nói đến nó làm gì! - Gania đưa mắt nhìn cô em với vẻ giễu cợt và ghét bỏ, lớn tiếng buông xõng một câu. - Thưa mẹ! Một lần nữa con xin thề với mẹ rằng: một khi con còn sống, còn có mặt ở đây thì tuyệt nhiên không có kẻ nào dám coi thường mẹ, không bao giờ. Muốn nói gì thì nói, trước sau con phải thấy được rằng bất cứ kẻ nào bước chân vào cái nhà này đều phải hết lòng tôn kính mẹ…
Gania thấy lòng hân hoan đến nỗi cứ đưa mắt nhìn mẹ với vẻ dịu dàng, trìu mến.
– Gania ạ, con biết đấy, mẹ vốn chẳng lo gì cho mẹ cả; lâu nay mẹ vẫn âm thầm đau khổ và lo lắng, nhưng không lo lắng cho mình. Nghe nói hôm nay ở chỗ con mọi việc sẽ được giải quyết dứt điểm phải không? Dứt điểm chuyện gì vậy?
– Cô ấy hứa là tối nay, ở nhà cô ấy, cô ấy sẽ cho biết là cô ấy có bằng lòng hay không, - Gania đáp.
– Ngót ba tuần nay, mẹ con mình đã tránh nói đến chuyện này rồi, cũng nên như thế thật. Bây giờ, khi mọi chuyện đã kết thúc, mẹ mới dám hỏi một điều, chỉ một điều thôi: làm sao mà cô ấy có thể nhận lời con, thậm chí còn tặng ảnh cho con, khi con không hề yêu cô ấy? Lẽ nào con có thể lung lạc được một đứa quá… quá…
– Ờ, quá lõi đời chăng?
– Mẹ không muốn nói thế. Chẳng lẽ con đã có thể làm cho cô ta mụ mẫm đến thế hay sao?
Cả một nỗi phẫn uất lạ lùng bỗng vang lên trong câu hỏi đó. Gania đứng trầm ngâm một lúc lâu, không buồn che giấu vẻ giễu cợt lộ ra trên nét mặt, rồi gã cất tiếng:
– Mẹ ơi, mẹ mất bình tĩnh quá rồi, và mẹ lại không kìm nén nổi, bảo làm sao mà trong cái nhà này lúc quái nào cũng cứ ầm lên như vỡ chợ. Mẹ bảo là sẽ không còn có chuyện căn vặn trách móc gì nữa thế mà mẹ đã thấy chưa: vẫn đâu đóng đấy! Tốt nhất là đừng nói nữa, mọi chuyện để sau; ít ra thì mẹ cũng đã định là… Con thì không bỏ rơi mẹ đâu, không bao giờ và bất kể thế nào; con mà là người khác thì ít ra cũng đã chạy làng cái hạng em gái thế kia rồi, - kìa, nó nhìn con trông có khiếp không! Chấm dứt ở đây thôi! Con tưởng đã mừng… Mà làm sao mà mẹ biết là con lừa dối Nastasia Filippovna? Còn về Varvara thì muốn sao mặc lòng, tôi thì lạy cả mũ lẫn áo. Thôi, nói quá đủ rồi, đủ hết rồi nhé!
Gania càng nói càng hăng và cứ đi đi lại lại trong phòng như một kẻ ngớ ngẩn. Kiểu lời qua tiếng lại như thế đã lập tức đánh trúng huyệt mọi thành viên trong gia đình.
– Tôi đã nói rằng nếu cái ngữ ấy lọt được vào cái nhà này là tôi sẽ đi ngay, và tôi sẽ giữ lời, - Varvara nói.
– Cố chấp! - Gania hét lên. - Cũng chỉ vì cố chấp mà chẳng ma nào nó rước! Cô hậm hực gì với tôi nào? Cô muốn nhổ vào mặt tôi thì cứ nhổ đi, thưa cô Varvara Ardalionovna! Tôi chán cô lắm rồi! Làm sao? Ngài định bỏ đi à, hoàng thân? - Gã quát lên với chàng hoàng thân khi thấy chàng rời ghế đứng lên.
Đã có thể nhận thấy trong giọng quát hét của Gania cái mức độ điên khùng khi con người hầu như rất lấy làm khoái trá trước sự điên khùng ấy, bị cuốn hút vào đó một cách mạnh mẽ đến mức không sao kìm lại được với cảm giác thích thú mỗi lúc một tăng ở những giây phút bất chấp sự đời, muốn đến đâu thì đến. Đã ra đến cửa, chàng hoàng thân toan quay lại để trả lời nhưng nhác thấy qua vẻ mặt đau đớn của kẻ xúc phạm mình sự căng thẳng tột độ, bèn quay ngoắt lại và lẳng lặng bước ra ngoài. Mấy phút sau, bên tai chàng lại vẳng lên tiếng cãi cọ trong phòng khách, cuộc khẩu chiến đã trở nên ầm ĩ và huỵch toẹt hơn khi không còn có mặt chàng ở đó.
Chàng băng qua tiền sảnh đến đầu hành lang để đi về phòng. Đến gần cửa cầu thang, chàng thấy bên ngoài có người đang hùng hục giật chuông nhưng đúng là chuông hỏng, chỉ rung rung chứ không kêu. Chàng nhấc then mở cửa và bỗng bước lùi lại vì quá sửng sốt, run bắn cả người lên: Sừng sững trước mặt chàng là Nastasia Filippovna. Chàng nhận ngay ra nàng nhờ có bức chân dung. Nhìn thấy chàng, mắt nàng lóe lên giận dữ; nàng chui tọt vào trong, huých cả vai vào người chàng rồi vừa cởi phăng chiếc áo lông ra vừa sừng sộ:
– Lười nhác đến cái chuông không chữa thì ít ra cũng phải ngồi đấy mà chờ khách gõ cửa chứ. Kìa, lại đánh rơi cả áo lông của người ta nữa kia kìa, cái anh chàng ngớ ngẩn kia!
Chiếc áo lông quả nhiên đang vứt trên sàn. Không chờ chàng nhấc hẳn chiếc áo ra hộ, nàng trút luôn ra tay chàng mà không nhìn ra sau, không biết là chàng không đỡ kịp.
– Phải tống cổ nhà anh đi mới phải. Đi đi, vào trình chủ đi nào!
Chàng hoàng thân đang định nói câu gì nhưng rối trí đến mức chẳng nói gì được nữa, cứ cắp cả chiếc áo lông vừa nhặt lên mà đâm bổ vào phòng khách.
– Kìa, lại cắp cả áo lông mà đi nữa kia kìa! Tha cả áo lông đi làm gì thế hả? Ha ha ha! Ông mãnh có điên không đấy?
Chàng hoàng thân quay lại và cứ nghệt mặt ra mà nhìn nàng; thấy nàng cười chàng cũng nhếch mép nhưng lưỡi cứ líu lại không nói được. Lúc đầu khi mới mở cửa cho nàng thì mặt chàng tái dại còn bây giờ bỗng đỏ ửng lên.
– Ngốc nghếch cái kiểu gì thế này? - Nastasia Filippovna giậm chân, hùng hổ quát lên với chàng. - Nào, anh định đi đâu đấy? Anh sẽ trình là có ai đến nào?
– Nastasia Filippovna, - Chàng hoàng thân nói lúng túng.
– Làm sao mà anh lại biết tôi? - Nàng vội vàng hỏi. - Tôi chẳng biết anh là ai đâu! Thôi đi trình chủ đi… Ai quát hét gì trong ấy đấy?
– Đang cãi nhau đấy, - Chàng hoàng thân đáp và đi thẳng vào phòng khách.
Chàng đến đúng vào lúc cuộc cãi vã đã đến hồi gay cấn: Nina Aleksandrovna đã sẵn sàng quên đứt là người đã “đầu hàng vô điều kiện”; người còn bênh Varvara chằm chằm nữa. Ptisyn cũng đã đến đứng bên cạnh Varvara, không chúi mũi vào mảnh giấy viết đầy chữ bút chì nữa. Chính Varvara cũng không hề sợ hãi, nàng đâu phải là loại liễu yếu đào tơ; nhưng gã anh trai nàng càng nói càng tỏ ra cục cằn, điên dại. Những lúc như thế bao giờ nàng cũng ngừng lời và chỉ lẳng lặng trố mắt nhìn chằm chặp vào ông anh với vẻ giễu cợt. Nàng cũng biết rằng cái trò đó có khả năng đánh bật đối phương ra khỏi những giới hạn cuối cùng. Đúng lúc đó chàng hoàng thân bước vào phòng và dõng dạc báo tin:
– Có Nastasia Filippovna đến!
❀ ❀ ❀
[1] Sắc lệnh ngày 02-04-1837 của Nga hoàng Nikolai I cấm công chức ngạch dân sự không được để râu.
[2] Nàng Babette thân mến (tiếng Pháp).
[3] Cùng bạn đọc hoặc Lời nói đầu(tiếng Pháp), được hiểu như lời mào đầu một tin thông báo.
[4] Ông nhà tôi lú lẫn mất rồi (tiếng Pháp).
[5] Mọi người nhầm lẫn (tiếng Pháp).
