Lúc này đã vào khoảng mười một giờ rưỡi. Chàng hoàng thân biết rằng bây giờ mà đến nhà tướng Epantsin thì may ra cũng chỉ gặp được một mình ngài (ngài phải lưu lại trong thành phố vì công việc), nhưng cũng chưa chắc. Chàng lại nghĩ rằng nếu gặp có khi tướng quân lại đưa ngay chàng về Pavlovsk, nhưng chàng lại rất muốn đến một nhà khác trước đã. Đành tạm hoãn việc đến thăm gia đình tướng Epantsin, lùi chuyến đi Pavlovsk lại đến mai, chàng hoàng thân nhất quyết đi tìm cho ra ngôi nhà mà chàng đang nóng lòng mong được ghé thăm.

Tuy nhiên, đối với chàng, chuyến viếng thăm này quả thật có phần mạo hiểm. Chàng phân vân và lưỡng lự mãi. Chàng biết ngôi nhà nằm trên phố Gorohovaia, cách phố Sadovaia một quãng đường và quyết định đi luôn, hy vọng là đến nơi thì mình đã giải quyết dứt khoát được là phải thế nào.

Lúc đến đoạn giao cắt giữa hai phố nói trên, chàng thấy rất ngạc nhiên trước sự hồi hộp kỳ lạ của chính mình, chàng cũng không ngờ là mình lại có thể đi đến chỗ thấy tim mình thắt lại. Có một ngôi nhà, hẳn là vì cái dáng vẻ độc đáo của nó, từ đằng xa đã thu hút sự chú ý của chàng và theo hồi tưởng về sau, chàng đã tự nhủ: “Đúng nó đây rồi!”. Háo hức muốn tìm ra sự thật, chàng đi đến tận nơi để kiểm tra lại điều phỏng đoán. Chàng có cảm tưởng là dù sao chàng vẫn rất bực mình nếu như mình đoán đúng. Đó là một ngôi nhà ba tầng đồ sộ, nom chán ngắt, không ra một lối kiến trúc nào, sơn màu xanh lục bẩn thỉu. Có một số nhà thuộc loại này (cũng chỉ rất ít thôi), loại nhà được xây dựng từ cuối thế kỷ trước, đến nay hầu như vẫn còn nguyên vẹn trên những con phố Petersburg này (nơi mà mọi thứ đều thay đổi đến chóng mặt). Loại nhà này được xây kiên cố, tường dày và rất ít cửa sổ; cửa sổ ở tầng một thỉnh thoảng còn có chấn song. Phần lớn các tầng hầm đều được dùng làm quầy đổi tiền. Chủ quầy thường thuê phòng ở tầng trên. Từ ngoài chí trong, những ngôi nhà này toát lên một vẻ gì lạnh nhạt khô khan, bưng bít đến khó hiểu. Tất nhiên những tổ hợp đường nét kiến trúc ở đây đều có ẩn ý riêng của nó. Loại nhà này hầu như chỉ dành riêng cho cánh thương lái. Chàng hoàng thân đã đọc thấy dòng chữ trên tấm biển gắn trên cổng: “Nhà thừa kế của công dân đáng kính Rogojin”.

Không chần chừ gì nữa, chàng đẩy cánh cửa lắp kính ra khiến nó đóng sầm lại sau lưng chàng và đi thẳng lên tầng hai theo cầu thang chính. Giải cầu thang lát đá này nom thật tối tăm, thô kệch, tường lại còn sơn đỏ nữa. Chàng biết rằng Rogojin cùng mẹ và anh cư ngụ trên toàn bộ tầng hai cái ngôi nhà chán ngấy này. Một người ra mở cửa dẫn chàng đi một lúc lâu, không nói không rằng; họ đi qua một phòng tiếp tân có vách giả cẩm thạch, sàn lát ván gỗ sồi, đồ đạc từ thời những năm hai mươi, nom nặng nề cục mịch, rồi còn đi qua mấy phòng nhỏ để đồ hay làm gì chả biết, ngoắt ngoéo quanh co một lúc, có lúc phải lên cao hai - ba bậc rồi lại xuống thấp hai - ba bậc và cuối cùng dừng lại trước một cánh cửa phòng để gõ cửa. Đích thân Parfen Semionyts ra mở cửa; vừa trông thấy chàng hoàng thân gã đã tái mét mặt, đứng sững ra như trời trồng, mắt nhìn không chớp, vẻ hốt hoảng, môi nhếch lên thành một nụ cười quá đỗi ngây ngô như cảm thấy cuộc thăm viếng của chàng hoàng thân là điều phi lý và là chuyện thần kỳ. Tuy cũng đã lường trước được những điều như vậy, chàng hoàng thân vẫn ngạc nhiên hết sức.

– Parfen, có lẽ tôi đã đến không đúng lúc, thôi tôi đi vậy, - không đừng được, chàng hoàng thân bối rối nói.

– Đúng lúc chứ! Đúng lúc mà! - Parfen sực nhớ ra. Thôi ông bỏ quá cho, ông vào đi!

Họ cứ “ông ông tôi tôi” với nhau một cách thân tình. Ở Moskva họ thường được gặp nhau luôn, được tỉ tê tâm sự dài dài, thậm chí còn có những phút giây hạnh ngộ khó bề phai nhạt trong tâm trí. Tính đến nay đã ba tháng có thừa họ chưa được gặp lại nhau.

Mặt Rogojin vẫn còn chưa hết tái và giật nhẹ từng cơn. Tuy đã mời khách vào nhà, gã vẫn tỏ ra cực kỳ bối rối. Khi gã dẫn chàng hoàng thân đến bên dãy ghế bành và mời chàng ngồi xuống bên bàn thì chàng bất giác quay người về phía gã và đứng dừng ngay lại khi nhận ra ánh mắt không vui và quá lạ lùng của gã. Như có phép mầu, chàng hoàng thân bỗng nhớ lại cả một câu chuyện đáng buồn vừa mới xảy ra cách đây không lâu. Không ngồi mà cứ đứng ngây người ra đấy, chàng đưa mắt nhìn thẳng vào mắt Rogojin một lúc lâu; trong khoảnh khắc đầu tiên, mắt gã còn lóe sáng hơn nữa. Cuối cùng Rogojin đã nhếch mép cười khẩy, nhưng vẫn có phần bối rối.

– Nhìn gì mà cứ nhìn chằm chằm như vậy hả ông? - Gã lắp bắp. - Ngồi xuống đi chứ!

Chàng hoàng thân ngồi xuống.

– Parfen, - chàng nói, - cứ nói thẳng ra đi, ông có biết trước là hôm nay tôi sẽ đến Petersburg không?

– Tôi cũng bảo là thế nào ông cũng đến, và ông thấy đấy, tôi đoán có sai đâu, - gã cười khẩy, nói thêm, - nhưng làm sao tôi biết được là hôm nay ông đến chứ?

Cái giọng dấm dẳn và thái độ bực tức lạ lùng toát lên từ một câu hỏi dùng thay câu trả lời càng khiến chàng hoàng thân thêm sửng sốt.

– Cho dù ông có biết trước cái ngày hôm nay đi nữa, thì cơn cớ làm sao mà lại đêm ra bực bội như thế chứ? - Chàng hoàng thân nhỏ nhẹ hỏi với vẻ bối rối.

– Ông hỏi thế để làm gì mới được chứ?

– Sáng nay lúc xuống tàu tôi đã nhìn thấy một đôi mắt y hệt như mắt ông vừa nhìn tôi từ phía sau đấy.

– Thế cơ đấy! Mắt ai vậy? - Rogojin lẩm bẩm, vẻ ngờ vực. Chàng hoàng thân có cảm tưởng như gã vừa giật nẩy mình thì phải.

– Tôi cũng chẳng biết nữa, tôi nhìn thấy trong đám đông, tôi thậm chí còn có cảm tưởng như mình chỉ cảm thấy như vậy mà thôi; ở tôi bắt đầu có hiện tượng phát sinh ảo giác. Parfen thân mến, người anh em ạ, tôi có cảm tưởng là trong người lại tái phát những cơn đau thường gặp vào năm năm trước.

– Thì đấy, cũng có thể chỉ là ảo giác, tôi không rõ… - Parfen lẩm bẩm.

Trong giây phút đó, nụ cười hiền dịu trên khuôn mặt gã nom gượng gạo thế nào cứ như gã đang muốn lấp liếm một điều gì nhưng dù cố đến đâu cũng không làm nổi.

– Thế nào, liệu có phải ra nước ngoài nữa không đấy? - Gã hỏi và bỗng nói thêm: - Mà ông còn nhớ cái lần chúng ta đi tàu từ Pskov về đây không nhỉ? Hồi ấy đang là mùa thu, tôi về nhà, còn ông thì… nào áo khoác, nào ghệt, ông còn nhớ chứ?

Và Rogojin bỗng phá lên cười, lần này thì đúng là ngang nhiên giễu cợt và dường như rất khoái vì đã tìm được dịp.

– Ông đã chuyển hẳn về đây à? - Chàng hoàng thân lướt nhìn căn phòng và hỏi.

– Vâng, tôi ở nhà nhà mình. Còn đi đâu được nữa?

– Anh em mình xa nhau cũng khá lâu rồi đấy. Tôi có nghe nhiều chuyện lạ về ông, thật khó tin.

– Đố ai bịt được mồm thiên hạ, - Rogojin buông sõng.

– Họ cho biết ông đã giải tán băng nhóm của ông rồi, đã rút về nằm co ở xó nhà, không quậy phá nữa. Ồ, thế cũng là may. Nhà này của riêng ông hay của chung cả nhà?

– Nhà của mẹ tôi đấy. Mẹ tôi ở bên kia hành lang.

– Ông anh thì ở đâu?

– Anh tôi ở nhà dưới, Semion Semionyts ấy.

– Ông ấy có gia đình không?

– Ông ấy góa vợ. Mà ông hỏi chuyện đó để làm gì?

Chàng hoàng thân nghệt mặt ra không đáp; chàng bỗng trở nên đăm chiêu và hình như không nghe ra câu hỏi. Rogojin cũng không gặng, chỉ ngồi chờ. Hai người cùng im lặng.

– Ban nãy đến đây, còn cách đến một trăm bước tôi đã đoán ra nhà của ông, - chàng hoàng thân nói.

– Vì sao?

– Chịu, tôi không hề biết. Ngôi nhà của ông có cái dáng dấp của cả gia đình ông, của toàn bộ cuộc sống nhà Rogojin của các ông, còn nếu hỏi tôi căn cứ vào đâu mà kết luận như thế thì tôi chẳng biết đằng nào mà giải thích đâu. Chuyện mê sảng đấy, tất nhiên. Tôi thậm chí còn lo là cái chứng này nó sẽ lại làm khổ tôi chứ chẳng chơi. Trước đây quả thật tôi không tưởng tượng được là ông lại sống trong một ngôi nhà như thế này đâu, vậy mà thoạt nhìn thấy nó tôi đã biết ngay; “Đúng nhà ông ấy đây rồi!”.

– Thánh thật! - Rogojin cười nói qua quýt, chẳng nhận ra được chút ý tứ xa xôi nào trong lời lẽ của chàng hoàng thân. - Ngôi nhà này do ông tôi xây cất đấy. Ở nhà này bây giờ chỉ có dân Scops,[1] họ hàng nhà Kludiacov cả, xưa nay họ vẫn thuê nhà của chúng tôi.

– Trong này tối quá. Ông ngồi thu lu trong cái xó này chán chết đi được, - chàng hoàng thân đảo mắt quanh phòng và nói.

Đó là một căn phòng rộng, trần thì cao mà vẫn thiếu ánh sáng, đồ đạc thì đủ kiểu - phần lớn là những chiếc bàn làm việc dài ngoằng, bàn viết, tủ đựng giấy tờ sổ sách. Một chiếc đi-văng bọc da dê khổ rộng, hẳn là dùng làm giường cho Rogojin. Chàng hoàng thân thấy trên chiếc bàn mà Rogojin mời chàng đến ngồi có vài ba quyển sách, trong đó có cuốn Sử ký của Soloviev đang mở giữa chừng, bên trên chận cái nẹp đánh dấu trang. Trên tường có treo mấy bức tranh sơn dầu mờ mịt, ám khói, khung mạ vàng đã xỉn màu, chẳng còn biết là tranh gì, mô tả những gì. Một bức chân dung có kích thước bằng người thật đã thu hút sự chú ý của chàng hoàng thân: chân dung một người đàn ông trạc năm mươi tuổi, lễ phục kiểu Đức nhưng vạt rất dài, hai mề - đay lủng lẳng trước ngực, râu cằm rất thưa và ngắn, lốm đốm bạc, mặt đầy nếp nhăn, vàng ệch, mắt nhìn toát lên vẻ ngờ vực, u uất và đau buồn.

– Đây có phải là phụ thân ông không? - Chàng hoàng thân hỏi.

– Chính cha tôi đấy, - gã đáp với nụ cười khó chịu như chỉ chực buông ra những lời bỡn cợt sỗ sàng đối với người cha quá cố của mình.

– Cụ không phải là tín đồ Cựu giáo[2] à?

– Không, cụ thì vẫn thường xuyên đi lễ nhà thờ, nhưng đúng là cụ vẫn nói là giữ được phép tắc như Cựu giáo thì vẫn hay hơn. Cụ cũng tôn trọng các scops lắm. Đây nguyên là phòng làm việc của cụ. Tại sao ông lại hỏi cụ có phải là người theo Cựu giáo không?

– Ông sẽ làm đám cưới ở đây chăng?

– Ở - ở đây đấy, - khẽ giật mình trước câu hỏi bất ngờ, Rogojin đáp.

– Sắp tiến hành chưa?

– Chính ông cũng biết là việc đó có lệ thuộc vào tôi hay không rồi đấy chứ?

– Parfen ạ, tôi chẳng thù ghét gì ông, cũng không tính chuyện cản phá ông trong bất cứ ý đồ nào. Đó là tôi nhắc lại cái câu tôi đã từng tuyên bố vào một thời điểm tương tự. Hồi tiến hành đám cưới của ông ở Moskva, tôi không hề cản phá ông, ông biết đấy. Lần đầu tiên nàng đã lao đến bên tôi để cầu cứu, hầu như ngay trước lễ thành hôn, van vỉ tôi ra tay “giải thoát” nàng khỏi tay ông. Tôi nhắc lại đúng nguyên văn lời nàng nói đấy. Sau đó nàng cũng chuồn khỏi chỗ tôi, ông lại tìm ra nàng và sửa soạn cưới nàng và đấy, nghe đâu nàng đã lại bỏ ông mà tếch thẳng về thành phố này. Có đúng thế không? Lebedev đã cho tôi biết chuyện nên tôi đến với ông đây. Còn về chuyện hai người đã tái hợp với nhau thì mãi đến hôm qua tôi mới được nghe nói trên tàu hỏa, từ mồm một ông bạn cũ của ông, Zaliojiev đấy, nếu như ông thực lòng muốn biết. Tôi đến đây còn có một chủ đích nữa: tôi muốn thuyết phục nàng ra nước ngoài mà tìm cách phục hồi sức khỏe; nàng bị suy sụp đáng kể về thể chất lẫn tinh thần, đặc biệt là tinh thần và theo tôi thì nhất thiết phải chăm sóc cẩn thận kĩ càng mới được. Tôi không muốn trực tiếp đưa nàng ra nước ngoài, ý tôi muốn nói là tôi sẽ thu xếp cho nàng đi chữa bệnh một mình. Tôi đang nói thẳng nói thật với ông đây. Nói thực lòng là nếu rồi đây hai người tái hợp được với nhau thì tôi không còn nói đến chuyện dàn mặt nàng được nữa mà cũng chẳng phải gặp ông làm gì nữa. Chính ông cũng biết là tôi không lừa dối ông vì tôi lúc nào cũng thực bụng với ông. Tôi chưa từng giấu diếm ông những suy nghĩ của tôi về vấn đề này và lúc nào cũng nói rằng đối với nàng, việc lấy ông chính là một cái chết không tránh khỏi. Đối với ông cũng sẽ là một cái chết… có thể còn thảm thương hơn nữa. Nếu hai người lại chia tay thì hẳn tôi rất lấy làm mừng; nhưng tôi không hề có ý định xui nguyên dục bị, chia rẽ hai người. Mong ông hãy yên lòng, đừng nghi ngại gì tôi. Mà chính ông cũng biết đấy thôi: tôi có bao giờ là đối thủ thực sự của ông đâu, ngay cả khi nàng chạy đến với tôi. A, ông cười cơ đấy, tôi biết ông cười chuyện gì rồi. Vâng, chúng ta đã sống mỗi người một nơi, mỗi người một thành phố, và chắc chắn ông biết hết chuyện ấy rồi. Chả là trước đây tôi cũng đã giải thích với ông rằng tôi yêu nàng “không phải vì tình, mà vì lòng trắc ẩn”. Tôi cho rằng mình định nghĩa như vậy là chính xác. Lúc đó ông đã nói là ông rất hiểu những lời tôi nói; đúng thế không nào? Ông hiểu rồi đấy chứ? Vậy mà giờ đây ông lại ghét bỏ tôi đến thế! Hôm nay tôi đến đây cốt để làm cho ông được yên lòng vì tôi cũng rất quý ông. Tôi yêu quý ông nhiều lắm, Parfen ạ. Bây giờ tôi đi đây và chẳng bao giờ còn đến nữa đâu. Xin cáo biệt!

Chàng hoàng thân đứng lên.

– Hãy ngồi lại với tôi một lát, - Parfen không đứng dậy, chỉ nghiêng đầu áp má lên bàn tay phải và nói khẽ, - lâu ngày chưa gặp lại ông.

Chàng hoàng thân ngồi xuống. Cả hai lại cùng im lặng.

– Khi ông không còn đứng ngồi ngay trước mặt tôi nữa là tôi liền căm ghét ông ngay, Lev Nikolaevits ạ. Suốt ba tháng trời chưa gặp lại ông, lạy Chúa, tôi đã oán giận ông từng giờ từng phút. Ước gì tôi tóm được ông, làm tình làm tội được ông cho hả dạ! Tôi dám lắm. Vậy mà hôm nay ông mới đến ngồi với tôi chưa được mười lăm phút mà bao nhiêu nỗi giận hờn đã bay biến hết, và ông lại trở nên thân thiết với tôi như những ngày nào. Hãy ngồi lại với tôi…

– Có mặt bên ông thì ông tin, không có mặt bên ông thì ông hết tin liền, lại nghi ngờ tới số. Ông sao mà giống cha ông quá! - chàng hoàng thân cười xòa thân mật và cố nén xúc động để trả lời.

– Lúc ngồi với ông thì tôi vẫn tin lời ông. Tôi làm sao mà đọ được với ông, tôi hiểu chứ, một dày một mỏng…

– Ông còn thêm nếm nọ kia để làm gì vậy? Lại giở giọng bực bõ ra với nhau rồi, - đưa mắt ngạc nhiên nhìn Rogojin, chàng hoàng thân nói.

– Chuyện đời là thế, người anh em ạ, các đấng bề trên có thèm hỏi ý kiến chúng ta đâu, - gã trả lời, - mọi chuyện do các ngài tự ý đặt bày ra hết. Nói về yêu, chúng ta cũng yêu đương mỗi người một kiểu, trong mọi sự đều khác nhau hết, - gã lặng im một lúc rồi nói tiếp, giọng khẽ khàng. - Thì ông cũng nói là ông yêu nàng do lòng trắc ẩn đấy thôi. Còn tôi, tôi chẳng thương xót gì nàng như thế cả. Mà nàng cũng lại ghét tôi nhất hạng. Bây giờ đêm nào tôi cũng nằm mơ thấy nàng: cứ thấy nàng cặp kè với một gã đàn ông khác mà giễu cợt tôi. Đúng thế đấy, người anh em ạ. Nàng sắp lấy tôi mà chẳng đoái hoài gì đến tôi hết, cứ như đây chỉ là chuyện đổi giầy đổi dép ấy thôi. Ông có tin không chứ đã năm hôm nay tôi không gặp nàng rồi vì tôi không dám đến; thế nào mà chả hỏi: “Ông đến có việc gì?”. Nàng đã làm nhục tôi không phải là ít…

– Làm nhục thế nào cơ? Ông nói thế nào ấy chứ?

– Khéo vờ vĩnh thế không biết! Chả là nàng đã bỏ tôi mà lao đến với ông ngay trước lễ thành hôn đấy là gì, chính ông vừa nói đấy thôi.

– Cơ mà chính ông lại không tin là…

– Nàng chả đã cùng một viên sĩ quan, gã Zemtiujnikov ấy, làm nhục tôi ở Moskva đấy là gì? Tôi đã biết tỏng chuyện này rồi, nàng đã quấn lấy hắn sau khi đã định ngày làm lễ thành hôn.

– Không thể có chuyện như thế được! - Chàng hoàng thân kêu lên.

– Tôi biết rõ mà, - Rogojin quả quyết. - Thế nào, nàng không thể là loại người như vậy hay sao? Nói thế thật chẳng ích gì, người anh em ạ. Nói trắng ra là nói nhảm. Với ông thì nàng không thể là loại người như vậy mà có khi còn thấy những việc làm tệ hại kia là gớm ghiếc, còn với tôi thì cô ả đúng là loại người như thế đấy. Sự thể nó là như vậy, cô ả vẫn coi tôi là loại bất tài vô dụng. Cô ả đã bịa chuyện để bêu riếu tôi với Keller, cái gã sĩ quan chuyên giở quyền Anh ra để đánh nhau ấy, chỉ để cười cho sướng miệng, tôi biết hết mà… Mà ông vẫn còn chưa biết cô ả đã làm tình làm tội tôi đến mức nào ở Moskva đâu đấy! Còn tiền bạc nữa, tôi đã phung phí bao nhiêu là tiền…

– Ừ… vậy mà giờ đây ông vẫn còn đòi cưới vợ!… Rồi sự thể sẽ ra sao? - chàng hoàng thân hỏi, vẻ kinh hoàng.

Rogojin không đáp, chỉ đưa mắt nhìn chàng hoàng thân với vẻ rầu rĩ, hãi hùng.

– Đã năm hôm nay tôi chưa đến chỗ nàng, - gã nói tiếp sau gần một phút ngồi im. - Tôi vẫn e là nàng sẽ xua đuổi tôi. “Tôi, nàng nói, vẫn làm chủ con người mình đấy; nếu muốn, tôi sẽ cho ông đi tàu suốt và tự ý biến hẳn ra nước ngoài là xong chuyện” (chính nàng đã bảo tôi là sẽ đi nước ngoài mà, - gã “chú giải” và nhìn thẳng vào mắt chàng hoàng thân với vẻ là lạ); thực ra cũng đã có đôi lần nàng chỉ muốn dọa chơi, không hiểu sao nàng cứ thấy buồn cười vì thái độ của tôi. Nhưng có lần thì nhíu mày cau mặt hẳn hoi, không nói không rằng; thế mới sợ chứ! Tôi bỗng nẩy ra một ý: mình sẽ không đến người không nữa, phải có quà, - chuyện này lúc đầu chỉ khiến nàng cười cợt - nhưng về sau đã làm nàng nổi đóa. Nàng đã đem tặng luôn cho cô bé hầu phòng Katka một tấm khăn san tuyệt mỹ của tôi, tấm khăn đẹp đến mức cho dù nàng đã từng sống trong nhung lụa cũng chưa chắc đã được nhìn thấy của độc nào sáng nước đến thế. Còn về chuyện đến bao giờ mới đi làm phép cưới thì đúng là không thể hé răng. Chồng chưa cưới kiểu gì mà đến nhà vợ chưa cưới cũng không dám đến? Ngồi mãi sốt ruột quá, tôi bèn giở trò len lén đi qua bên cạnh nhà nàng hay nấp vào các xó xỉnh để chờ chực. Có đêm tôi đã rình ở một chỗ gần cổng nhà nàng suốt từ tối đến sáng, - hồi ấy tôi mắc chứng hay tưởng tượng kinh người. Còn nàng thì hẳn đã nhìn thấy tôi qua cửa sổ: “Ông sẽ làm gì tôi, nàng nói, nếu như ông thấy rõ là tôi lừa dối ông?” Không chịu được nữa, tôi nói:

“Thì cô biết rồi đấy”.

– Nàng biết gì?

– Nàng biết gì thì làm sao tôi biết được! - Rogojin phá lên cười với vẻ hiểm ác. - Hồi ấy ở Moskva, tôi chưa tóm được nàng lăng nhăng với ai, dù đã mất công rình rập khá lâu. Chỉ có một lần tôi đã giữ nàng lại và nói: “Cô đã hứa hôn với tôi, cô sắp bước vào một gia đình tử tế, vậy mà cô có biết cô đang là loại đàn bà nào không đấy? Cô ấy à, tôi nói cho cô biết cô, là loại đàn bà mạt hạng!”.

– Ông bảo nàng như thế thật sao?

– Tôi bảo thế đấy.

– Thế rồi sao?

– ”Ông ấy à, nàng nói, bây giờ có lấy ông về làm đầy tớ tôi cũng chẳng thèm chứ đừng nói là lấy làm chồng nữa”. - “Còn tôi ấy à, tôi nói, có chết tôi cũng không ra khỏi đây đâu!”. - “Còn tôi, nàng nói, tôi sẽ gọi Keller đến ngay và nhờ ông ấy tống ông ra khỏi cổng”. Tôi lập tức lăn xả vào nàng và đánh nàng thâm tím mặt mày.

– Không thể nào như thế được! - Chàng hoàng thân kêu lên.

– Tôi nói thật mà, đúng như thế đấy. - Rogin xác nhận, giọng khẽ khàng nhưng mắt long lanh. - Suốt một ngày rưỡi, tôi không ăn uống, rượu chè, ngủ nghê gì ráo, cũng không ra khỏi phòng nàng, cứ phủ phục trước mặt nàng mà rằng: “Tôi sẽ chết, tôi nói, cô chưa tha thứ cho tôi thì tôi chưa ra khỏi nhà này, còn nếu cô cho người tống khứ tôi ra khỏi nhà thì tôi sẽ ra sông trẫm mình chết quách cho xong; vì không có cô thì đời tôi sẽ ra sao?”. Suốt ngày hôm đó nàng cứ như một con điên, hết khóc lóc lại cầm dao dọa giết tôi, mắng nhiếc tôi thậm tệ. Nàng gọi Zalyojev, Keller và Zemtiujnikov đến, gọi tất cả thân bằng cố hữu đến, chỉ cho mọi người nhìn thấy tôi mà xỉa xói tôi. “Thưa quý vị, hôm nay chúng ta cùng đi xem hát nhé, còn ông kia thì cứ việc ngồi nhà nếu như vẫn không muốn rời bỏ nơi này, tôi chẳng dính dáng gì đến ông ấy cả. Mọi người sẽ dọn trà cho ông đấy, Parffen Semionyts ạ, hôm nay chắc ông cũng đã đói rồi”. Xem xong, một mình về đến nhà, nàng đã bô bô: “Cả một lũ hèn nhát khốn nạn, bọn họ đã sợ ông thì chớ lại còn doạ cả tôi: hắn chẳng chịu đi như thế thì hẳn là hắn sẽ cắt cổ cô thôi!. Nhưng bây giờ tôi sẽ vào phòng ngủ mà không thèm khóa cửa đâu: tôi sợ ông như thế đấy! Để cho ông biết và thấy được điều này! Ông uống trà chưa?”. - “Không, tôi đáp, tôi chả uống đâu”. “Lẽ ra đã có thể xử sự một cách đàng hoàng,chứ làm thế này thì chẳng lợi lộc gì cho ông đâu”. Và làm đúng như lời, nàng đã không khóa cửa. Sáng hôm sau, nàng bước ra, cười nói: “Ông điên rồi đấy à? - Nàng nói: - Ông sẽ chết đói thế này sao?” - “Hãy tha thứ cho tôi, tôi nói”. - “Tôi không muốn tha thứ, nàng nói, tôi sẽ không bao giờ lấy ông, tôi đã nói rồi. Chẳng lẽ ông đã ngồi suốt đêm ở chiếc ghế bành này sao, không ngủ ngáy gì ư? - “Không, tôi nói, tôi không ngủ”. - “Ông thông minh thật! Ông sẽ lại không ăn không uống gì sao?”. - “Tôi đã bảo là không - tha thứ cho tôi đi!”. - “Giá như ông biết được là cách làm này của ông chẳng có tác dụng gì thì hay biết mấy, nàng nói, thắng yên cương lên lưng con bò cái thì chỉ tổ mất công. Ông không định dọa tôi đấy chứ? Ông mà nhịn đói ngồi kia thì hẳn là lòng tôi tan nát chứ gì? Ông dọa tôi ghê quá! Nàng nổi nóng nhưng chỉ một lúc sau lại bắt đầu quay ra chê trách lằng nhằng. Tôi cũng rất ngạc nhiên khi thấy cơn giận của nàng bỗng nhiên biến mất. Nàng chả có tính thù dai là gì, thù dai những người khác ấy! Lúc bấy giờ tôi mới nhận ra rằng nàng coi tôi chẳng ra gì, không thể giận tôi lâu được. Mà đúng thế. “Ông có biết thế nào là Giáo hoàng La Mã không? nàng hỏi. - “Tôi cũng có nghe nói, tôi đáp”. “Parfen Semionyts, ông chả học lịch sử đại cương gì cả, nàng nói”. - “Tôi chả học cái quái gì cả, tôi nói”, - “Thế thì để tôi đưa cho ông cái này mà đọc: có một đức giáo hoàng từng nổi giận với một vị hoàng đế khiến vị này phải đi chân đất đến quỳ mọp trước cung điện của giáo hoàng suốt ba ngày không ăn không uống, cứ thế quỳ cho đến lúc được giáo hoàng tha thứ mới thôi. Theo ông thì trong ba ngày quỳ ở đó, vị hoàng đế nọ đã ngẫm nghĩ ra sao về bản thân mình và tuyên thệ những gì?… Chờ một chút, nàng nói, tôi đọc cho mà nghe!”. Nàng đứng phắt dậy, chạy đi tìm cuốn sách mang ra: “Truyện thơ[3], nàng nói”, và bắt đầu đọc cho tôi nghe đoạn thơ nói về việc vị hoàng đế trong ba ngày đó thề nhất quyết sẽ trả thù đức giáo hoàng. “Chẳng lẽ ông lại không thích truyện này, Parfen Semionovits? - “Những điều cô vừa đọc đó đều đúng cả, tôi nói”. - Thế đấy, chính ông bảo như thế là đúng đấy nhé, như vậy nghĩa là ông cũng có thể thề: “Cô ả mà lấy ta thì rồi ta sẽ cho cô ả biết thế nào là lễ độ!” - “Tôi không biết, tôi nói, có khi tôi cũng nghĩ như thế thật”. - “Không biết là thế nào?”. - “Thật thế mà, tôi nói, tôi không biết, bây giờ tôi chẳng có gì mà phải nghĩ”. - “Thế lúc này ông đang nghĩ đến chuyện gì nào?”. - “Thì đấy, tôi nghĩ đến lúc cô thức dậy, ra khỏi giường, đi qua chỗ tôi ngồi, còn tôi đưa mắt nhìn cô và dõi mắt theo cô; áo váy cô kêu sột soạt mà tim tôi cứ lặng đi,còn lúc cô đã ra khỏi phòng thì tôi ngồi nhớ lại từng lời cô nói, giọng cô nói, những điều cô nói; còn suốt đêm hôm ấy thì tôi tuyệt nhiên không nghĩ ngợi gì, chỉ lắng tai nghe tiếng cô thở khi cô ngủ và tiếng cô cựa mình hai lần…”. - Nàng bật cười: “Thế ông có nghĩ và có nhớ đến chuyện ông đánh tôi không?”. - “Có lẽ là có đấy, tôi không biết”. - Thế nếu tôi vẫn không tha thứ và nhất định không lấy ông thì sao? - “Tôi đã nói rồi, tôi ra sông trẫm mình thôi”. - “Chắc là ông còn phải giết tôi đã…”. Nàng nói với vẻ trầm ngâm. Lát sau nàng vùng vằng bỏ đi. Một tiếng sau nàng lại ra chỗ tôi ngồi, vẻ u ê. “Tôi sẽ lấy ông, Parfen Semionovits ạ, chẳng phài vì tôi sợ ông đâu, mà nói thật là đằng nào cũng chết. Chọn cách này chả tốt hơn sao? Ông ngồi vào bàn đi, nàng nói, gia nhân sẽ dọn bữa tối cho ông ngay bây giờ. Còn nếu lấy ông, nàng nói thêm, tôi sẽ là người vợ chung thủy của ông, ông không phải nghi ngờ và lo lắng những chuyện linh tinh”. Nàng im lặng một lát rồi nói tiếp: “Dù sao ông cũng không phải là một gã đầy tớ; trước đây tôi cứ nghĩ ông chỉ là một gã đầy tớ, không hơn không kém”. Thế là nàng ấn định luôn ngày cưới, nhưng chỉ một tuần sau nàng đã bỏ tôi mà chạy đến nhà Lebedev ở thành phố này. Tôi tìm đến tận nơi, nàng nói: “Tôi không tính chuyện đoạn tuyệt với ông đâu, có điều tôi vẫn muốn chờ đợi thêm một thời gian nữa, bao nhiêu lâu là túy ý tôi, vì tôi vẫn còn là chủ nhân của chính mình. Ông cứ đợi đi, nếu ông muốn”. Tình trạng của chúng tôi bây giờ là như vậy… Ông nghĩ sao về mọi chuyện, Lev Nikolaevits?

– Còn ông thì ông nghĩ thế nào? - Chàng hoàng thân hỏi lại, rầu rĩ đưa mắt nhìn Rogojin.

– Tôi biết nghĩ thế nào được nữa! - Gã buột ra ngay. Gã còn muốn nói thêm điều gì nữa, nhưng đã lặng đi ngay trong nỗi buồn vô hạn. Chàng hoàng thân đứng lên và đã lại muốn đi.

– Đối với ông, dù sao tôi cũng sẽ không gây chuyện phiền hà, - chàng nói khẽ, vẻ trầm ngâm, cứ như đang giải đáp một câu hỏi thầm kín trong lòng.

– Ông có biết là tôi sẽ nói gì với ông không? - Rogojin bỗng trở nên hoạt bát và mắt gã cứ long lanh. - Tôi không hiểu được vì sao mà ông lại nhường nhịn tôi như thế! Hay ông đã nhạt tình, chẳng thấy yêu nàng nữa? Trước đây tôi cứ thấy ông rầu rĩ suốt. Nếu vậy thì ông còn cắm đầu cắm cổ lao đến đây để làm gì? Vì lòng trắc ẩn ư? (Và mặt gã méo xệch đi dưới một nụ cười hiểm ác). He-he!

– Ông nghĩ là tôi lừa dối ông ư? - Chàng hoàng thân hỏi.

– Không, tôi tin ông chứ, có điều là tôi chẳng hiểu ra làm sao nữa. Chắc chắn là tình thương của ông mãnh liệt hơn tình yêu của tôi rồi!

Một vẻ gì tai ác gắn với cái ý nguyện phải nói toạc ra ngay tức khắc đã bừng cháy trên khuôn mặt gã.

– Biết làm sao được, ông không phân biệt nổi tình yêu của ông với lòng căm giận, - còn một khi những giây phút nông nổi ấy đã qua đi thì rất có thể đau khổ còn nặng nề hơn nữa đấy. Parfen thân mến, người anh em ạ, tôi đã nói với ông rằng…

– Tôi sẽ giết nàng chứ gì?

Chàng hoàng thân giật bắn người.

– Rồi ông sẽ căm ghét nàng ghê gớm vì cái tình yêu hiện tại này, vì tất cả nỗi thống khổ mà ông đương hứng chịu. Lạ lùng nhất đối với tôi là không hiểu thế nào mà nàng còn có thể quay lại với ông. Hôm qua khi nghe tin đó, tôi khó mà tin được, và rồi tôi bỗng thấy rầu lòng quá. Chả là đã hai lần nàng bỏ ông mà chạy ngay trước lễ thành hôn, còn lần này nữa đấy, hãy coi chừng!… Bây giờ nàng đang nhắm nhe gì ở ông đây? Tiền của ông chăng? Vô lý. Mà tiền thì chắc ông cũng đã phung phí quá nhiều rồi. Chẳng lẽ chỉ vì muốn có một tấm chồng sao? Không có ông thì đã có người khác chứ. Mà lấy ai chăng nữa cũng còn hơn vì ông thì hẳn sẽ giết nàng, và điều đó thì có lẽ giờ đây nàng quá hiểu rồi. Hay là vì ông quá say đắm nàng như vậy? Đúng đấy, chả là… Tôi nghe nói có những người cứ mải mê tìm kiếm một tình yêu như vậy… chỉ vì…

Chàng hoàng thân bỗng ngừng lời, vẻ mặt đăm chiêu.

– Tại sao nhìn lại bức chân dung của cha tôi, ông lại có cái cười khó hiểu như vậy? - Rogojin hỏi, gã chăm chăm quan sát từng nét biến đổi lướt qua trên gương mặt chàng hoàng thân.

– Tại sao tôi cười ư? À, tôi chợt có ý nghĩ rằng nếu ông không bị cái vố xúi quẩy này, không vướng vào cái chuyện yêu đương này thì có lẽ chẳng mấy chốc ông đã thành người giống hệt cha ông. Ông đã yên phận sống lặng lẽ trong ngôi nhà này bên một người vợ hiền lành, ít nói, ông cũng chỉ mở miệng khi có việc cần để nói những lời nghiêm khắc, chẳng tin ai trên đời mà cũng không hề thấy cần thiết phải tin ai, chỉ lẳng lặng xoay quanh việc ki cóp đồng tiền một cách buồn tẻ thế thôi. May lắm thì lúc về già cũng biết tấm tắc ca ngợi vài pho sách cổ, quan tâm đến trào lưu Cựu giáo…

– Thì cứ việc cười đi! Mới đây nàng cũng đã ngắm bức chân dung ấy và cũng nói y như vậy! Lạ thật, sao mà hai người lại ăn ý với nhau đến thế trong mọi chuyện…

– Nàng đã đến đây với ông rồi sao? - chàng hoàng thân háo hức hỏi.

– Đến rồi. Nàng ngắm nghía bức chân dung mãi, hỏi han đủ chuyện về người quá cố. “Đúng ra ông phải là người giống hệt như ông cụ đấy, - cuối cùng nàng đã quay ra bình phẩm về tôi, - có điều chính ông, Parfen Semionyts ạ, lại là người có được những niềm đam mê mãnh liệt vì ông rất thông minh. Còn những niềm đam mê ấy thì mãnh liệt đến mức đã có lần ông suýt vì chúng mà bay sang Sibéri chịu kiếp lưu đày nếu như ông cũng thiếu thông minh như ai” (nàng nói như thế đấy, liệu ông có tin không? Lần đầu tiên tôi được nghe nàng nói năng như thế đấy!). “Đúng ra là ông đã phải sớm từ bỏ mọi trò ngỗ ngược hiện nay rồi. Nhưng vì ông là kẻ hoàn toàn vô học nên chỉ còn có việc tích cóp tiền nong và cũng giống như cha, chỉ ru rú xó nhà với mấy vị scops của mình, cuối cùng không khéo còn cải theo dòng thánh của họ, mặc nhiên thành một kẻ hám tiền đến mức đã tích cóp được vô khối, không chỉ có hai, mà có đến mười triệu rúp và rút cục đã chết đói trên đống tiền vì làm gì mà ông chả đam mê, việc gì ông cũng đẩy tới mức đam mê hết”. Nàng đã nói đúng như thế, có thể nói là đúng nguyên văn đấy. Quả thật chưa bao giờ nàng nói với tôi như vậy! Trước đây nàng chỉ độc nói ba lăng nhăng hoặc khích bác vớ vẩn; riêng hôm đó thì khác hẳn: lúc đầu còn nói nói cười cười chứ về sau thì đúng là ỉu xìu xìu; nàng đã đi khắp nhà để xem nhà và cứ như e sợ điều gì. “Tôi sẽ thay đổi và tân trang lại hết, tôi nói, nhưng từ nay đến ngày cưới, có lẽ tôi còn phải tậu một ngôi nhà nữa”. - “Đừng, đừng, nàng nói, không phải thay đổi gì hết, chúng ta cứ sống thế này thôi. Tôi muốn ở cạnh mẹ ông một khi đã là vợ ông”. Tôi đưa nàng đến thăm mẹ tôi - nàng tỏ ra yêu kính bà như mẹ đẻ. Đã hai năm nay mẹ tôi cũng đã ngồi một chỗ do lú lẫn (vì đau yếu), nhưng từ ngày cha tôi mất, mẹ tôi thật chẳng khác nào một đứa bé con, không nói không rằng, suốt ngày ngồi đấy, nhìn thấy ai cũng gật đầu chào; có bỏ đói bà đến ba ngày chắc bà cũng không nhúc nhích. Tôi nhấc bàn tay phải của mẹ lên, chụm ngón tay lại cho bà làm dấu thánh: “Mẹ ơi, mẹ cầu phước cho cô ấy đi, cô ấy sắp lấy con rồi đấy”; cô ta đã hôn tay mẹ tôi thật thắm thiết, “chắc là mẹ anh đã phải hứng chịu nhiều đau khổ lắm, nàng nói”. Rồi nàng nhìn thấy quyển sách này ở đây: “Thế nào, ông bắt đầu đọc Lịch sử nước Nga rồi ư?” (Thực ra có lần ở Moskva chính nàng đã bảo tôi: “Ông mà đọc hết được bộ Lịch sử nước Nga của Soloviov thì đầu óc cũng được mở mang thêm đấy, chứ thế này thì đúng là chẳng biết qua một tý gì. Chịu khó đọc đi, tốt cho ông đấy. Tôi sẽ kê ra giấy cho ông mấy quyển cần phải ưu tiên đọc trước, ông có muốn thế không?”. Quả thật trước đây nàng chưa hề, chưa hề nói chuyện với tôi như thế, tôi ngạc nhiên sao. Đây cũng là lần đầu tiên tôi sướng tỉnh người.

– Tôi rất mừng cho ông, Parfen ạ, - chàng hoàng thân nói rất chân tình, - rất rất mừng. Biết đâu việc hai người tìm đến với nhau đây chính là ý Chúa.

– Làm gì có chuyện! - Rogojin nóng nẩy la lên.

– Ông nghe tôi nói đã, Parfen, nếu ông đã yêu nàng đến thế thì cớ sao ông không muốn chinh phục lòng ngưỡng mộ của nàng? Còn nếu muốn thì cớ sao ông không hy vọng là chắc chắn sẽ thành công? Mới đây tôi có nói là tôi rất ngạc nhiên: không hiểu sao nàng lại lấy ông? Nhưng tuy chưa giải được bài toán khó, tôi vẫn không chút nghi ngờ về việc ở đây chắc chắn phải có một nguyên cớ rõ ràng, chí lý. Nàng đã thấy được tình yêu của ông, nhưng chắc chắn còn thấy được ít nhiều phẩm chất tốt đẹp của ông nữa. Không thể nào khác được! Ông nói chuyện như thế là đủ hiểu. Chính ông cũng nói là nàng đã có thể cư xử, nói năng với ông bằng một giọng điệu mới, khác hẳn trước. Ông phải cái là cả nghĩ, hay ghen vì ông chuyên tự thổi phồng tất cả những gì ông thấy chướng tai gai mắt. Tất nhiên ông không đến nỗi thấp kém trong mắt nàng như ông nói. Vì nếu thế mà còn lấy ông thì hóa ra biết chết mà vẫn đâm đầu vào chỗ chết (ra sông trẫm mình hoặc chịu chết đâm chết chém). Lẽ nào như thế được. Có ai lại cố ý nhảy xuống sông hay lao thẳng vào mũi dao của người khác mà chết thế bao giờ?

Parfen lắng nghe những lời thống thiết của chàng hoàng thân với nụ cười cay đắng trên môi. Niềm tin của chàng dường như đã được xác lập cực kỳ vững chắc, không lay chuyển được.

– Kìa Parfen! Ông nhìn tôi lạ lắm, một cái nhìn ưu uất làm sao! - Chàng hoàng thân buột miệng thốt lên với một cảm giác nặng nề.

– Để phải đi trẫm mình hay chịu chết đâm chết chém cơ đấy! - rồi gã cũng nói. - Ha ha! Mà lấy tôi chính là vì tôi đã thủ sẵn dao rồi! Hoàng thân này, nhưng chẳng nhẽ mãi đến tận bây giờ, quả thật là ông vẫn chưa kịp nhận ra sự thật phũ phàng sao?

– Tôi chả hiểu ông nói gì.

– Biết làm sao bây giờ, có thể là ông ấy không hiểu thật, ha ha! Mọi người chả bảo ông… hơi khác người mà. Cô ấy yêu người khác đấy, - ông phải hiểu như thế! Bây giờ tôi yêu cô ấy thế nào thì cô ấy yêu người ta như thế đấy. Mà ông có biết đó là ai không? Là ông đấy! Thế nào, ông chưa biết ư?

– Tôi cơ đấy!

– Chính ông. Cô ấy đã yêu ông từ dạo đó, từ ngày lễ thánh hôm ấy đấy. Có điều cô ấy vẫn cho rằng không thể lấy ông được vì không muốn làm cho ông mất mặt và hủy hoại đời ông. Cô ấy nói: “Thiên hạ còn lạ gì cái con này nữa”. Mãi đến nay cô ấy vẫn nhất quyết là như vậy. Cô ấy cũng nói thẳng vào mặt tôi tất cả chuyện này rồi. Làm hỏng đời ông, làm mất mặt ông thì cô ấy sợ, còn lấy tôi thì coi như chẳng việc gì, chẳng có làm sao. - Đấy, cô ta tôn trọng tôi như thế đấy, điều này ông cũng lưu ý giúp!

– Làm sao mà nàng lại bỏ ông mà đến với tôi, rồi lại… bỏ tôi…

– Mà đến với ông! Ha ha! Thiếu gì chuyện có thể nẩy ra trong óc nàng! Bây giờ lúc nào nàng cũng cứ như lên cơn sốt ấy. “Cưới ông thì cũng cầm bằng như đi trẫm mình rồi. Làm đám cưới nhanh lên!”. Chính cô ấy thúc giục, định ngày nhưng gần đến ngày lại đâm ra hoảng hốt (hay lại muốn đổi ý rồi, có mà Trời biết), thì ông cũng chứng kiến cả đấy thôi: nàng cứ hết khóc lại cười, sốt nóng sốt rét. Mà nàng bỏ ông mà chạy thì có gì là lạ nhỉ? Nàng đã bỏ ông mà chạy khi sực nhớ ra rằng nàng vẫn yêu ông tha thiết. Nàng không thể cầm lòng mà ở lại với ông. Ông vừa mới nói là dạo đó tôi đã lùng sục nàng ở Moskva, chả phải thế đâu, chính nàng đã bỏ ông mà đến với tôi đấy: Định ngày đi, nàng nói, tôi sẵn sàng rồi! Lo sâm banh đi! Nào chúng ta xuống xóm Zigan!… - Nàng gào lên. Không có tôi thì chắc là nàng đã gieo mình xuống sông từ lâu rồi, tôi nói thật đấy. Nàng chưa đi trẫm mình có thể vì thấy tôi còn đáng sợ hơn cả sông nước nữa. Nàng theo tôi cũng chỉ vì thù hận… có lấy tôi chăng nữa, tôi nói thật đấy, cũng chính vì thù hận đấy thôi.

– Ông nói gì mà… nói thế mà nghe được!… - Chàng hoàng thân hét toáng lên rồi bỏ lửng. Chàng nhìn Rogojin với vẻ kinh hoàng.

– Nói nốt đi chứ, - gã nhăn nhở nói thêm, - còn nếu ông muốn, tôi sẽ nói cho ông rõ là tôi biết ngay lúc này ông đang ngẫm nghĩ ra sao: Bây giờ làm sao mà nàng có thể tính chuyện lấy hắn được chứ? Làm sao mà có thể để cho nàng lấy hắn được chứ? Ai chả biết là ông đang tính chuyện…

– Tôi nói ông nghe, Parfen ạ, tôi đến đây không vì mục đích ấy đâu, tôi không hề nghĩ…

– Rất có thể là ông đến không vì mục đích đó và chuyện đó cũng chưa hề có trong đầu mà có lẽ chỉ đến lúc này nó mới hiện ra, ha ha!

– Thôi, đủ rồi đấy! Sao ông lại cứ giẫy đành đạch lên như thế nhỉ? Chả lẽ đúng là ông chưa biết gì về chuyện đó sao? Lạ cho ông đấy! Tất cả những điều đó đều là chuyện ghen tuông, bệnh hoạn đấy thôi, Parfen ạ, tất cả đều do ông thổi phồng hết cỡ… - Chàng hoàng thân nhỏ nhẹ nói, vẻ đầy xúc động. - Ông làm sao thế?

– Thôi đi, - Parfen nói và giật lấy con dao trên tay chàng hoàng thân mà chàng vừa cầm ở bàn lên rồi trả nó về chỗ cũ bên cạnh quyển sách.

– Khi về đến Petersburg, tôi hầu như đã biết là có chuyện, hình như tôi đã dự cảm được… - Chàng hoàng thân nói tiếp. - Tôi đâu có muốn đến đây! Tôi những muốn quên đi tất cả những gì mà tôi từng biết đến ở đây, muốn dứt bỏ khỏi lòng tôi tất cả! Thôi, xin cáo biệt… Ông làm sao ấy!

Chàng hoàng thân vừa nói vừa lơ đễnh nhặt lại con dao ở bàn lên và Rogojin lại giật lấy vứt tạch xuống bàn. Đó là một con dao trông khá thô thiển, cán sừng hươu, không thuộc loại dao xếp, lưỡi dài cỡ gang tay, bản rộng tương ứng.

Thấy chàng hoàng thân có vẻ rất để ý đến việc hai lần bị tước mất dao, Rogojin cáu kỉnh nhét hẳn con dao vào quyển sách và lẳng cả sang một chiếc bàn khác.

– Ông vẫn rọc sách bằng con dao ấy đấy à? - Chàng hoàng thân hỏi mà đầu óc cứ như còn để tận đâu đâu vì quá mải mê suy nghĩ.

– Vâng, rọc sách…

– Nhưng đây là dao làm vườn đấy chứ?

– Phải, dao làm vườn. Thế không rọc sách bằng dao làm vườn được hay sao?

– Vâng thì nó còn… mới nguyên.

– Mới thì đã làm sao? Chẳng nhẽ lúc này tôi không mua nổi một con dao mới hay sao? - Cuối cùng Rogojin đã quát lên với giọng điên khùng mỗi lúc một thêm sôi sục.

Chàng hoàng thân giật bắn người và đưa mắt nhìn Rogojin chằm chặp.

– Bọn mình kỳ cục quá! - Chàng bỗng phá lên cười khi đã tỉnh hẳn ra. - Người anh em hãy thứ lỗi cho tôi khi cái đầu tôi nó cứ trĩu ra như thế này này, và cái bệnh này ấy à… tôi đâm ra đãng trí kinh khủng và có lắm cái thật buồn cười. Tôi cũng không hề muốn hỏi gì về chuyện ấy đâu… chả nhớ là chuyện gì nữa. Thôi chào nhé!…

– Không phải đi lối ấy.

– Quên mất!

– Đi lối này, lối này, nào anh em mình đi, tôi chỉ cho ông.

❀ ❀ ❀

[1] Chỉ những người theo giáo phái thiến hoạn xuất hiện ở Nga vào cuối thế kỷ 18 và thường được coi là dân dị giáo.

[2] Cựu giáo: một phong trào tôn giáo xã hội ở Nga vào giữa thế kỷ 17 chủ trương bài xích những cải cách tôn giáo của trưởng lão Nikon, phục hồi nghi lễ cổ xưa, đối lập với nhà thờ chính thống giáo và về sau đã phân chia thành những giáo phái lớn nhỏ khác nhau.

[3] Ý nói đến bài thơ Hoàng đế Henri của nhà thơ Đức H. Heine (1797-1856) trong tập Thơ hiện đại kể về cuộc đấu trí dai dẳng giữa Hoàng đế Đức Henri IV (1050-1106) và Giáo hoàng Grigori VII (1020-1106).