Chàng trai tháp tùng vị tướng trạc hai mươi tám tuổi, người cao, thân hình cân đối, mặt mày sáng sủa, đẹp trai, mắt đen, to và sáng, có cái nhìn sắc lẻm, ẩn chứa vẻ giễu đời. Aglaia thậm chí không nhìn đến anh ta mà vẫn tiếp tục đọc thơ, tiếp tục nhìn vào mỗi một mình chàng hoàng thân, to nhỏ riêng với chàng một cách say sưa. Chàng nghĩ bụng là nàng chắc đang tính chuyện gì đây. Nhưng những vị khách mới ít ra cũng đã làm cho chàng đỡ bối rối. Nhìn thấy họ, chàng vội đứng lên nhã nhặn cúi chào vị tướng từ đằng xa, ra hiệu cho ngài đừng làm ngắt mạch thơ và nhân tiện rút ra sau ghế bành, đứng gác khuỷu tay trái lên lưng ghế để tiếp tục nghe thơ trong tư thế thoải mái hơn và không “buồn cười” như ngồi ở ghế bành. Riêng Lizaveta Prokofievna thì đã hai lần đưa tay ra hiệu cho khách bảo đứng lại. Trong lúc đó thì chàng hoàng thân lại rất chú ý đến vị khách đi theo vị tướng, chàng đã nhận ra đó là Evgeni Pavlovits Randomski mà chàng vẫn nghe nói đến luôn và cũng đã không ít lần nghĩ đến. Chàng chỉ lấy làm lạ là anh ta lại mặc quần áo dân sự, chàng vẫn nghe nói Evgeni Pavlovits là quân nhân. Một nụ cười giễu cợt cứ thấp thoáng trên môi vị khách mới suốt những giây phút người con gái đọc thơ vẻ như anh ta cũng đã nghe nói ít nhiều về “chàng hiệp sĩ nghèo”.

“Cũng có thể là mình tưởng tượng đấy thôi”, - chàng hoàng thân tự nhủ.

Nhưng với Aglaia thì khác hẳn. Toàn bộ khúc dạo đầu và cung cách trang trọng khi bước vào diễn tấu đều được nàng dựa vào tính nghiêm túc và sự quán triệt tinh thần và ý nghĩa của tác phẩm thi ca mà nàng cố lột tả trong việc phát âm từng chữ một, trong việc diễn đạt một cách bình dị mà hay đến nỗi không những đã thu hút được sự chú ý của mọi người mà còn truyền đạt được tinh thần cao cả của nguyên tác đặng biện bạch được phần nào cái dáng điệu quá kiểu cách khi nàng trịnh trọng bước ra giữa hàng hiên. Bây giờ thì mọi người đã có thể thấy cái kiểu cách khó coi đó chỉ là sự ngưỡng mộ vô bờ bến, thậm chí là ngây thơ đối với điều mà nàng quyết phải truyền đạt lại. Mắt nàng long lanh và đã hai lần gương mặt diễn lệ của nàng khẽ run lên vì vui sướng. Nàng đọc:

Xưa, có hiệp sĩ nghèo

Lumen coeli, sneta Rosa![1]

Chàng thét gầm điên dại nhường bao!

Và chết trong mê loạn một chiều…

Về sau, mỗi lần hồi tưởng lại những giây phút đó là chàng lại thấy lòng day dứt khôn nguôi với cái câu hỏi mà chàng không sao giải đáp được: làm sao mà người ta lại có thể kết hợp một tình cảm chân thành tốt đẹp đến thế với một sự giễu cợt quái ác lộ liễu như thế. Đúng là giễu cợt rồi, chàng quyết không nghi ngờ gì nữa; chàng hiểu rõ điều đó và thấy mình có đủ lý do để khẳng định: lúc đọc thơ, Aglaia đã tự ý đổi ba chữ viết tắt AMD. thành NFB.[2] Đó không thể là chuyện nhầm lẫn và chàng cũng chẳng nghe nhầm (điều này về sau đã được chứng minh). Dù sao thì hành động của Aglaia cũng đã được sắp sẵn, tuy nó cũng chỉ là một trò đùa, nhưng quả là hết sức tai quái và nông nổi. Về “chàng hiệp sĩ nghèo” thì người ta đã nói (và cười) từ một tháng trước rồi. Tuy nhiên chàng còn nhớ như in là Aglaia đã đọc những chữ đó một cách quá tài tình, chẳng những không có vẻ đùa cợt hay nhấn nhá như có ngụ ý gì mà trái lại còn nghiêm túc, bình thản như không khiến người ta có thể nghĩ rằng đó chính là những chữ được in trong sách. Chàng hoàng thân thấy khó chịu quá. Lizaveta Prokofievna thì cố nhiên là chẳng hiểu gì, chẳng để ý gì đến chuyện đổi chữ, chuyện bóng gió xa xôi gì hết. Tướng Ivan Fiodorovits thì chỉ hiểu là con gái mình vừa đọc thơ xong, chấm hết. Trong đám thính giả còn lại thì có rất nhiều người hiểu và thấy rất ngạc nhiên về sự táo tợn trong hành động và suy nghĩ của cô gái nhưng vẫn ngồi im, cố lờ đi cho xong chuyện. Nhưng Evgeni Pavlovits thì khác (điều này thì chàng hoàng thân sẵn sàng đánh cuộc, dám bảo đảm là không còn trệu đi đâu được), anh ta không những là đã hiểu mà còn cố tỏ ra là mình đã hiểu: anh ta mỉm cười với vẻ giễu đời ra mặt.

– Quá hay! - Tướng quân phu nhân reo lên với vẻ thích thú thực lòng khi vừa nghe xong. - Thơ của ai ấy nhỉ?

– Của Pushkin đấy maman ạ, mẹ đừng làm mất mặt chúng con như thế nữa, rõ xấu hổ quá! - Adelaida kêu lên.

– Các cô đại xá cho, từ nay xin cạch đến già! - Lizaveta Prokofievna đáp lời với giọng xót xa cay đắng. - Nhục nhã cái thân tôi! Bây giờ về nhà các cô phải đưa ngay thơ Pushkin cho tôi đấy!

– Nhưng hình như nhà mình chẳng có cuốn nào của Pushkin thì phải.

– Có hai tập nhàu nát vẫn thấy nằm lăn lóc từ đời tám hoánh nào rồi đấy.

– Bây giờ phải sai Fiodor hay Aleksei đáp ngay tàu hỏa lên thành phố để mua sách đi thôi, - tốt nhất là Aleksei. Aglaia ơi, con lại đây đi! Hôn mẹ đi nào, con đã đọc thơ hay tuyệt, tuy nhiên, nếu như con đã đọc với tình cảm chân thành, - người hạ thấp hẳn giọng xuống đến mức gần như thì thầm, - thì mẹ lấy làm ái ngại cho con lắm; nhưng nếu con đã đọc để giễu cợt ông ta thì mẹ không tán thành tình cảm của con đâu, mà như thế thì thà là chẳng thơ văn gì nữa còn hơn. Con hiểu ý chứ? Thôi đi đi, tiểu thư, mẹ sẽ còn nói chuyện với con nữa đấy, nhưng chúng ta đã mọc rễ ra ở đây rồi.

Trong lúc đó thì chàng hoàng thân đã đến chào tướng Ivan Fiodorovits, còn tướng quân đã giới thiệu Evgeni Pavlovits Radomski với chàng.

– Tôi bắt gặp ông ấy khi ông ấy vừa xuống tàu; ông ấy đã được biết là tôi đang trên đường đến đây và cả gia đình tôi đang ở đây…

– Tôi đã được biết là ngài cũng đang ở đây, - Evgeni Pavlovits cướp lời, - và vì đã từ lâu tôi vẫn hằng ao ước không những được làm quen, mà còn được kết bạn với ngài nên tôi liền tranh thủ đi ngay. Ngài không được khỏe ư? Tôi mới vừa được biết…

– Tôi đã khỏe hẳn rồi và rất lấy làm vui sướng được gặp ông, tôi đã được nghe nói nhiều và thậm chí còn nói chuyện về ông với hoàng thân S. nữa đấy. - Lev Nikolaevits trả lời và đưa tay ra.

Cả hai cùng tay bắt mặt mừng và chăm chú nhìn vào mắt nhau. Câu chuyện giữa hai người phút chốc đã thành câu chuyện chung của cả nhà. Chàng hoàng thân nhận xét (bây giờ chàng nhận xét đến nhanh và háo hức, có khi còn vu vơ là) rằng bộ quần áo dân sự của Evgeni Pavlovits đã khiến cho mọi người ngạc nhiên lạ lùng đến mức mọi ấn tượng khác đều tạm thời bị xóa sạch trong trí nhớ. Người ta có thể cho rằng sự thay đổi y phục này chứa đựng một điều gì đặc biệt quan trọng. Adelaida và Aleksandra cứ lục vấn Evgeni Pavlovits với vẻ băn khoăn. Hoàng thân S, một người bà con của anh ta, thậm chí còn tỏ ra lo lắng tợn, vị tướng thì nói năng cũng thật khác thường, cứ như đang hồi hộp thế nào. Riêng Aglaia là cứ chú mục vào Evgeni Pavlovits có đến một phút với vẻ hiếu kỳ nhưng hoàn toàn bình tĩnh, dường như chỉ muốn so sánh xem anh ta ăn mặc kiểu gì hay hơn, quân phục hay quần áo dân sự thế này, nhưng chỉ phút sau là quay đi, chẳng nhìn gì đến anh ta nữa. Lizaveta Prokofievna cũng không muốn hỏi han gì hết nhưng hình như cũng có phần thấp thỏm lo âu. Chàng hoàng thân có cảm tưởng là Evgeni Pavlovits không được lòng phu nhân.

– Ông ấy đã làm tôi sửng sốt, thật vô cùng kinh ngạc! - Ivan Fiodorovits quả quyết đưa ra lời giải đáp cuối cùng cho mọi câu hỏi. - Khi vừa nhìn thấy ông ấy ở Petersburg, tôi đã không dám tin vào mắt mình nữa. Ừ, thử hỏi làm sao mà bỗng đánh đùng một cái sự thể lại thế này? Mà chính ông ấy lúc nào cũng bô bô là phải bấm gan bền chí cơ mà[3].

Mọi người đã nhao nhao cho biết là Evgeni Pavlovits đã cân nhắc việc giã từ binh nghiệp này từ rất lâu rồi, nhưng cứ nói kiểu nửa đùa nửa thật nên chẳng ai dám tin. Mà ngay đến những vấn đề nghiêm túc anh ta cũng quen tán với cái giọng bông phèng như vậy nên chẳng có cách nào mà hiểu được anh ta, nhất là khi chính anh ta muốn thế.

– Tôi sẽ nghỉ tạm một thời gian, chỉ mấy tháng thôi mà, lâu lắm là một năm, - Radomski cười.

– Chả để làm gì, ít nhất thì theo chỗ tôi được biết về công việc của ông thì đó là việc hoàn toàn vô ích, - tướng quân vẫn chưa hết hăm hở.

– Thế còn việc thăm chú các điền trang? Chính ngài đã khuyên tôi đấy chứ; mà tôi cũng còn muốn tranh thủ ra nước ngoài.

Tuy nhiên, câu chuyện đã nhanh chóng thay đổi đề tài; nhưng dưới con mắt quan sát của chàng hoàng thân, nỗi lo lắng quá đặc biệt và dai dẳng dù sao cũng đã đi quá xa và ở đây hẳn phải có một điều gì đặc biệt.

– Như vậy có nghĩa là “chàng hiệp sĩ nghèo” lại xuất đầu lộ diện ư? - Evgeni Pavlovits bước đến bên Aglaia và cất tiếng hỏi.

Chàng hoàng thân lấy làm lạ là nàng lại đưa mắt nhìn anh ta với vẻ ngơ ngác như muốn chứng tỏ cho anh biết rằng giữa họ không thể có chuyện đề cập đến “chàng hiệp sĩ nghèo” và thậm chí nàng còn không hiểu anh ta muốn hỏi chuyện gì.

– Chết chửa, muộn mất rồi, bây giờ mà còn cho người lên thành phố mua sách thì kịp thế nào được nữa! - Kolia đang phùng mang trợn mắt lên để cãi nhau với Lizaveta Prokofievna, - con đã nói với phu nhân ba ngàn lần là đã muộn rồi.

– Vâng, đúng đấy, bây giờ mà còn cho người lên thành phố thì muộn mất, - Evgeni Pavlovits liền quay lại và vội vã rời Aglaia, - theo tôi thì cửa hàng cửa hiệu trên ấy đã đóng cửa hết rồi, tám chín giờ rồi còn gì, - anh ta rút đồng hồ ra xem và nói.

– Chúng mình cứ mãi nói chuyện nên đã quên khuấy đi mất, thôi cố chịu đến mai cũng được, - Adelaida đế thêm.

– Những bậc quyền quý mà say đắm văn chương cũng chưa hẳn đã là sang, - Kolia nói thêm, - cả nhà cứ hỏi Evgeni Pavlyts mà xem. Với một cỗ xe ngựa sơn vàng có bánh xe sơn đỏ, con người ta còn lịch sự hơn nhiều.

– Lại thuổng từ sách ra rồi đấy, Kolia à, - Adelaida nói.

– Cậu ấy thì bao giờ mà chả nói theo sách, - Evgeni Pavlovits phụ họa, - cứ thuổng hẳn từng câu trong các bài điểm sách mà xài. Từ lâu tôi đã rất thích nghe Nikolai Ardalionovits nói chuyện nhưng lần này thì không phải thế đâu. Nikolai Ardalionovits muốn ám chỉ cỗ xe ngựa sơn vàng có bánh xe sơn đỏ của tôi đấy. Có điều tôi đã đổi nó đi rồi, cậu em làm chuyện này hơi muộn đấy.

Chàng hoàng thân chăm chú lắng nghe những lời Radomski nói… Chàng cảm thấy anh ta xử sự rất hay, khiêm tốn, vui vẻ và chàng thích nhất là anh ta cứ rủ rỉ với cái thằng Kolia đã móc máy mình như với một kẻ bằng vai phải lứa và thân mật lạ.

– Cái gì thế này? - Lizaveta Prokofievna hỏi Vera, con gái Lebedev, lúc này đang đứng trước mặt người, tay ôm mấy tập sách khổ lớn, bìa cứng sang trọng, hầu như còn mới nguyên.

– Tác phẩm của Pushkin đây mà, - Vera nói - Đây là sách của gia đình chúng con. Cha con sai con mang ra biếu phu nhân.

– Thế là thế nào? Sao lại có thể như thế được? - Lizaveta Prokofievna ngạc nhiên.

– Không phải biếu đâu, không phải biếu đâu! Tôi đâu dám đường đột như thế chứ! - Lebedev nhảy xổ ra từ sau lưng con gái. Tôi nhượng lại với giá phải chăng đấy ạ. Xuất phát từ lòng mến mộ mà tôi muốn nhượng lại vài cuốn sách để làm dịu cơn khát văn chương cao quý của lệnh bà mà.

– Được rồi, ông vui lòng nhượng lại cho thì tôi cũng cảm ơn thôi. Chắc là tôi cũng sẽ không để cho ông bị thiệt, có điều mong ông đừng đóng kịch với nhau làm gì cho mệt. Tôi có nghe nói ông là một con mọt sách, hay lắm, hôm nào chúng mình cùng tán chuyện cho vui. Thế nào, ông sẽ tự tay mang đến cho tôi chứ?

– Vâng, với lòng mến mộ và… tôn kính! - Lebedev mừng rơn, vừa uốn éo điệu bộ vừa giật luôn lấy sách trên tay con gái.

– Thôi được, miễn sao ông đừng đánh mất sách, ông cứ mang hộ nhé, cũng chả phải nói chuyện tôn kính làm gì, có điều xin giao hẹn trước, - phu nhân vừa nói vừa nhìn ông ta chằm chằm, - chỉ phiền ông mang giúp đến trước cửa nhà thôi vì tôi chưa có ý định tiếp ông hôm nay. Hay ông cho cháu Vera sang chỗ tôi ngay bây giờ cũng được, tôi mến cháu lắm.

– Sao cha chả thèm đả động gì đến những người ngoài kia nhỉ? - Vera sốt ruột bảo cha. - Cứ thế là họ sẽ tự ý xông vào đấy: họ đã bắt đầu ầm ĩ lên rồi đấy. Thưa ngài Lev Nikolaevits, - cô bé quay sang với chàng hoàng thân lúc bấy giờ đã cầm lấy mũ định đi, - có bốn người không biết là ai đã đến chờ ngài mãi, cứ ngậu xị hết cả lên nhưng cha tôi vẫn không để cho họ vào gặp ngài.

– Khách nào vậy nhỉ? - Chàng hoàng thân hỏi.

– Họ bảo là họ muốn gặp ngài có việc cần, có điều trông họ ghê gớm lắm, không cho gặp thì họ sẽ chặn đường là cái chắc. Tốt nhất là cứ để cho họ vào đi, Lev Nikolaevits ạ, chứ trước sau rồi cũng phải thế thôi. Gavrila Ardelionovits và Ptisyn đã ra nói mãi rồi mà họ vẫn không nghe.

– Con trai của Pavlisev đấy! Con trai của Pavlisev! - Nó chẳng là cái thá gì đâu, chẳng là cái thá gì đâu! Chẳng hơi đâu mà nghe chuyện chúng nó, thưa ngài; chúng nó không đáng cho ngài phải bận tâm, thưa hoàng thân tôn kính. Đúng thế đấy ạ. Chúng nó không đáng…

– Con trai của Pavlisev cơ đấy! Lạy Chúa tôi! - Chàng hoàng thân kêu lên với vẻ cực kỳ bối rối. - Tôi biết rồi… nhưng chả là tôi… tôi đã giao việc này cho Gavrila Ardalionovits thu xếp hộ rồi thôi. Gavrila Ardalionovits vừa mới bảo tôi là…

Nhưng Gavrila Ardalionovits đã từ phía mấy phòng ngoài bước ra hàng hiên, theo sau là Ptisyn. Từ căn phòng gần nhất vẳng ra tiếng nói oang oang của tướng Ivolgin có vẻ như ngài đang muốn át giọng mấy người khác, Kolia co cẳng chạy ngay đến chỗ phát ra tiếng cãi vã om sòm.

– Chuyện thú vị lắm đấy! - Evgeni Pavlovits nói bô bô.

“Ông ấy biết chuyện rồi đấy mà!”. - Chàng hoàng thân nghĩ bụng.

– Con trai của Pavlisev nào cơ?… Và… con trai của Pavlisev như thế nào mới được chứ? - Tướng Ivan Fiodorovits vừa cất tiếng hỏi với vẻ băn khoăn vừa đưa mắt tò mò nhìn mặt mọi người và ngạc nhiên nhận ra rằng câu chuyện mới mẻ này chỉ có mỗi mình ngài là chưa hay biết.

Quả thật là ai nấy đều tỏ ra xúc động, đều nóng lòng chờ đợi như nhau. Chàng hoàng thân đã quá ngạc nhiên khi thấy rằng câu chuyện hoàn toàn riêng tư của cá nhân mình như vậy mà đã kịp thu hút sự chú ý của mọi người một cách mạnh mẽ đến thế.

– Bây giờ nếu như ngài có thể tự mình kết thúc được chuyện này thì sẽ rất hay, - Aglaia bước đến bên chàng hoàng thân với vẻ nghiêm trang rất mực và cất tiếng, - còn tất cả chúng tôi thì xin ngài cho phép tham dự như những người làm chứng cho ngài. Người ta đang muốn bôi nhọ ngài đấy, hoàng thân ạ, ngài phải biện bạch cho ra nhẽ, và tôi đặt hết hy vọng vào ngài đấy, xin có lời mừng trước.

– Tôi cũng mong sao cái yêu sách khả ố này sớm kết thúc đi, - tướng quân phu nhân kêu lên, cứ mạnh tay vào, hoàng thân ạ, không phải nể nang gì chúng hết! Tai tôi đã ù hết cả lên vì cái chuyện này rồi, và tôi cũng đã tổn thọ vì ông không ít đâu đấy nhé. Nhưng được chứng kiến cũng là điều thú vị. Ông cứ mời họ vào đi, còn chúng tôi cứ ngồi lại đây. Aglaia có ý kiến hay đấy. Ông đã nghe nói gì về chuyện này chưa, hở hoàng thân? - Người quay sang với hoàng thân S.

– Tất nhiên là tôi đã được nghe, từ miệng mọi người trong gia đình phu nhân cả đấy. Nhưng tôi vẫn rất muốn biết mặt mấy ông bạn trẻ này, - hoàng thân S. đáp.

– Đó có phải là những kẻ theo chủ nghĩa hư vô không?

– Không phải đâu ạ, bọn chúng không phải là những kẻ theo chủ nghĩa hư vô, - Lebedev bước một bước lên phía trước, ông ta cũng có vẻ như đang xúc động đến run người, - đó là một bọn người khác hẳn đấy ạ, một bọn người đặc biệt, thằng cháu tôi bảo rằng chúng nó còn vượt xa cánh hư vô chủ nghĩa nữa ấy. Lệnh bà đừng tưởng là có mặt lệnh bà thì chúng nó phải e ngại, không có chuyện ấy đâu. Cánh hư vô chủ nghĩa thì dù sao vẫn khác, có khi còn là dân hiểu biết, thậm chí còn uyên bác nữa, còn bọn này thì thưa với lệnh bà là quá quắt hơn nhiều vì trước hết chúng nó là dân chạy vạy làm ăn đấy ạ. Thực ra đây cũng là bọn kế thừa chủ nghĩa hư vô, nhưng không trực tiếp, mà là gián tiếp theo kiểu nghe hơi nồi chõ, và các vị chủ xướng cũng không thèm tự giới thiệu trên tạp chí mà cứ việc nghĩ sao làm vậy thôi mà; bọn chúng chẳng hơi đâu mà tán hươu tán vượn về sự nghiệp để đời của Pushkin, về việc nước Nga phải chia năm xẻ bảy ra mới được[4]; chẳng có chuyện như thế đâu ạ, hiện chúng nó đã đi đến chỗ hoa mắt vì quyền lợi, cái gì đang hết lòng mong muốn thì phải cố mà lo, quyết không dừng bước trước bất cứ trở ngại nào, cho dù có phải thủ tiêu đến tám mạng người đi nữa. Nhưng thưa hoàng thân, dù sao tôi cũng không dám khuyên ngài…

Nhưng chàng hoàng thân đã ra mở cửa cho khách.

– Ông vu oan giá họa ghê quá đấy, Lebedev ạ, - chàng cười nói, - cậu cháu đã làm ông quá rầu lòng. Phu nhân đừng tin lời ông ấy, Lizaveta Prokofievna ạ. Tôi đoan chắc với các vị rằng những vụ Gorski và Danilov[5] chỉ là những trường hợp cá biệt, còn mấy người này chẳng qua cũng chỉ do… nhầm lẫn. Có điều tôi không muốn nói chuyện ở đây, trước mặt mọi người. Xin lỗi phu nhân, Lizaveta Prokofievna ạ, bây giờ tôi sẽ để họ vào trình diện phu nhân rồi xin phép đưa họ sang phòng khác. Nào, xin mời các vị vào đây!

Chàng đã nhanh chóng bị day dứt bởi một ý nghĩ đau lòng khác. Chàng tự hỏi: Phải chăng sự việc này đã do ai đó dụng tâm lái đến đúng cái thời điểm này, trước mặt chính những con người này để làm cho chàng mất mặt, chứ không phải là mát mặt? Nhưng chàng đã lại quá rầu lòng vì “cái thói cả nghi quái gở và độc ác” của mình. Có lẽ chàng chết mất nếu có ai đọc được ý nghĩ đó của chàng, và trong lúc những vị khách mới bước vào phòng, chàng thực bụng coi mình là kẻ tồi tệ nhất trong những kẻ tồi tệ ở đây.

Tất cả có năm người, bốn người là khách mới và người thứ năm là tướng Ivolgin đi sau cùng, mặt đỏ gay, vẻ đầy xúc động, đang lên cơn hùng biện ầm ầm. “Vị này thì chắc chắn phải ủng hộ mình rồi!”. - Chàng hoàng thân mỉm cười nghĩ bụng. Kolia cũng trà trộn vào đám đông khách khứa: Cậu ta hồ hởi bắt chuyện với Ippolit, một thành viên của tốp mới đến; Ippolit chỉ biết nghe và nhếch mép cười khẩy.

Chàng hoàng thân sắp xếp chỗ ngồi cho khách. Cả bọn đều rất trẻ, thậm chí còn đang trong độ tuổi vị thành niên khiến cho ai nấy không khỏi ngỡ ngàng, không biết nên xử sự thế nào cho phải. Chẳng hạn như Ivan Fiodorovits Epantsin, người không hề hay biết và cũng chẳng hiểu gì về “sự kiện mới mẻ” này thì thậm chí còn nóng mắt lên khi nhìn thấy một lũ trẻ ranh và hẳn là đã lên tiếng kêu ca thế này thế khác nếu như không bị cơn nóng giận lạ lùng của phu nhân ngăn lại vì lợi ích thiết thân của chàng hoàng thân. Tuy nhiên ngài vẫn ở lại, một phần do hiếu kỳ, phần nữa do thiện chí, hy vọng là có thể giúp đỡ được người trong cuộc và dù sao thì tiếng nói của ngài cũng có khi cần thiết; nhưng cái động tác cúi chào từ xa của tướng Ivolgin khi bước vào phòng đã lại khiến ngài bực tức; ngài chau mày lại và quyết chẳng nói năng gì nữa.

Tiếng thế chứ trong bốn vị khách trẻ tuổi vẫn có một người tuổi trạc ba mươi, đó là “cựu trung úy có chân trong đám tùy tùng của Rogojin, võ sĩ quyền Anh và chính là người đã từng bố thí cho hành khất mỗi lần mười lăm rúp”. Mọi người đoán rằng gã ta thường đi theo mọi người để cho xôm trò, với tư cách một người bạn chân thành và nếu cần thì sẽ đứng ra làm chỗ dựa cho họ. Giữa những người còn lại thì vị trí và vai trò số một thuộc về một kẻ được mệnh danh là “con trai của Pavlisev”, tuy vẫn luôn mồm tự giới thiệu là Antip Burdovski. Đó là một chàng trai ăn mặc lúi xùi với chiếc áo ngoài có hai khuỷu tay nhẵn bóng, chiếc áo gi lê lấm lem dầu mỡ, cài kín cúc, chiếc khăn quàng bằng lụa đen cực kỳ nhem nhuốc xoắn lại như dây chão, tay bẩn như ma lem, mặt đầy mụn, tóc vàng, mắt nhìn nghênh ngáo một cách hồn nhiên. Tay này người thấp bé, hơi gầy, tuổi trạc hăm hai. Gương mặt y không hề có nét mỉa mai, bất mãn mà ngược lại còn đầy vẻ thích thú một cách ngây ngô trước quyền hạn của mình và cứ như muốn thấy mình luôn luôn bị hầm hè. Nói năng thì chỉ thấy hổn hà hổn hển, lắp ba lắp bắp như bị líu lưỡi, thậm chí như người nước ngoài, trong lúc bản thân là dân Nga chính gốc.

Tháp tùng vị khách này trước hết là anh chàng gọi Lebedev bằng cậu mà độc giả đã biết, tiếp đến là Ippolit. Ippolit còn rất trẻ, mới mười bảy hoặc mười tám tuổi là cùng, mặt mũi khôi ngô nhưng lúc nào cũng hằm hằm, đầy vẻ ốm đau bệnh tật. Cậu ta gầy trơ xương, người xanh xao vàng vọt, mắt long lanh, hai má ửng lên hai vệt đỏ. Cậu chàng ho liên tục, vừa nói vừa thở khò khè. Lao phổi cấp, rõ ràng là như vậy. Nghe đâu cậu ta chỉ còn sống được vài ba tuần nữa thôi. Cậu ta rất mệt nên ngồi luôn xuống ghế, mặc tất cả mấy người trong bọn. Lúc mới vào, mấy người này không những đã có vẻ hơi khách khí và ngượng ngập mà còn tỏ ra quan trọng và cứ như sợ xảy ra điều gì thất thố, thật không phù hợp với tiếng tăm của những kẻ chuyên bài xích mọi lề thói, định kiến vô bổ của giới thượng lưu và hầu như mọi chuyện trên đời, ngoại trừ những lợi ích của chính mình.

– Tôi là Antip Burdovsski, - “cậu cả nhà Pavlisev” lắp bắp.

– Tôi là Vladimir Doktorenko, - anh chàng gọi Lebedev bằng cậu tự giới thiệu một cách rõ ràng rành rọt, thậm chí còn có vẻ tự hào rằng mình là Doktorenko.

– Tôi là Keller! - Gã cựu trung úy lẩm bẩm.

– Tôi là Ippolit Terentiev, - kẻ cuối cùng bất đồ ré lên, giọng the thé. Cả bọn ngồi luôn xuống hàng ghế đối diện với chàng hoàng thân, giới thiệu xong, ai nấy cứ việc cau mày ngồi đấy, chuyền mũ từ tay nọ sang tay kia để lấy tinh thần, ai nấy đều sẵn sàng cất tiếng nhưng tất cả đều im lặng như đang cố chờ đợi một điều gì với vẻ mặt thách thức như muốn nói: “Chả phải thế đâu, người anh em ạ, đằng ấy bốc phét giỏi thật đấy nhưng bịp thế nào được mỗ!”. Ai nấy đều cảm thấy rằng chỉ cần một anh “phát hỏa” là tất cả sẽ ồ lên, sẽ thi nhau, tranh nhau, át giọng nhau mà nói.

❀ ❀ ❀

[1] Ánh sáng Thiên đường, nàng Rosa thần thánh! (tiếng La tinh)

[2] A.M.D. - Ave, Mater, Dei (lời cầu kinh buổi chiều); N.F.B. - những chữ cái đầu trong họ tên của Nastasia Filippovna Barascova.

[3] Ý này trong nguyên văn được viết là: Chính ông ta lúc nào cũng bô bô là trước hết không nên làm gãy ghế ngồi - mượn lời một nhân vật trong Quan thanh tra (1836) của Gogol.

[4] Câu này có ý đề cập đến luận điểm của một số học giả đương thời.

[5] Hai vụ giết người cướp của rùng rợn làm chấn động dư luận xã hội thời bấy giờ. Hai thủ phạm đều là những thanh niên theo chủ nghĩa hư vô.