Hai ngày sau buổi tối tiếp tân kỳ lạ ở nhà Nastasia Filippovna mà chúng tôi đã dùng để kết thúc phần một thiên truyện của chúng ta, chàng hoàng thân Myskin đã hối hả lên đường về Moskva để lo việc tiếp nhận khoản thừa kế bất ngờ của mình. Mọi người xì xào là cũng có thể có những nguyên nhân khác khiến chàng phải vội vã ra đi như vậy; nhưng về chuyện đó cũng như về hành tung của chàng hoàng thân ở Moskva (và nói chung là trong suốt thời gian chàng vắng mặt ở Petersburg) thì chúng tôi chả cung cấp được bao nhiêu. Chàng vắng mặt đúng sáu tháng và ngay cả những người có lý do này nọ phải quan tâm đến số phận của chàng cũng chỉ có thể biết được đôi điều ít ỏi về chàng trong suốt quãng thời gian đó. Thực ra thì vài người cũng có nghe thấy đôi ba lời đồn đại nhưng phần lớn cũng có phần kỳ quặc và hầu như đều mâu thuẫn với nhau. Quan tâm đến chàng hoàng thân hơn cả tất nhiên là người nhà của tướng Epantsin, những người mà thậm chí lúc ra đi, chàng cũng chẳng kịp có lời chào giã biệt. Nói đúng ra thì ngày đó vị tướng cũng đã gặp chàng, thậm chí hai người còn có đôi ba lần trò chuyện nghiêm túc về vấn đề gì đó. Nhưng có gặp chàng chăng nữa, ngài cũng chẳng nói cho gia đình biết. Và nói chung là thời gian đầu, tức là hầu như cả tháng trời kể từ lúc chàng hoàng thân ra đi, trong gia đình tướng Epantsin, việc nhắc nhỏm đến chàng được coi như miễn. Chỉ có tướng quân phu nhân là người đầu tiên nói lên rằng “mình đã quá nhầm về vị hoàng thân”. Hai hoặc ba hôm sau người còn bổ sung thêm, nhưng lần này người không còn đả động gì đến vị hoàng thân nữa, mà chỉ nói chung chung là “cái thói đời tệ hại của người là luôn luôn nhìn nhầm người, nhận nhầm người”. Và cuối cùng, mãi mười hôm sau, người mới đưa ra kết luận dưới hình thức một châm ngôn, sau khi đã tỏ ý bất bình với mấy cô con gái: “Nhầm lẫn như thế là đủ lắm rồi! Sẽ không còn có chuyện nhầm lẫn nữa đâu”. Ở đây không thể không lưu ý rằng một thời gian khá lâu trong nhà họ đã từng tồn tại một không khí kém phần vui vẻ. Một không khí nặng nề, căng thẳng, thiếu cởi mở, đầy hiềm khích, trong đó mọi người đều mặt ủ mày chau. Cả ngày lẫn đêm vị tướng mải vùi đầu vào công việc, mọi người chẳng mấy khi thấy ngài mê mải hăng say đến thế, nhất là về mặt công vụ. Người nhà khó mà nhìn thấy mặt ngài. Riêng về mấy cô con gái nhà Epantsin thì tất nhiên không hề thấy họ cất tiếng nói năng gì cả. Có lẽ họ cũng rất ít khi nói chuyện tay đôi. Đó là những cô gái tự hào, kiêu hãnh, có lúc còn giữ kẽ với nhau. Tuy nhiên, họ đều rất hiểu nhau, không phải ngay từ tiếng đầu tiên, mà thậm chí còn ngay từ ánh mắt đầu tiên, thành thử đôi lúc cũng chẳng cần phải nói nhiều. Điều duy nhất mà một người quan sát khách quan (nếu như đã từng có một người như vậy) có thể rút ra được là căn cứ vào tất cả những dữ liệu nêu trên (tuy chẳng có nhiều), chàng hoàng thân dù sao cũng đã kịp để lại cho mọi người trong gia đình tướng Epantsin một ấn tượng đặc biệt, tuy chỉ mới xuất hiện ở đây có mỗi một lần, mà như vậy là chỉ trong chốc lát. Có thể đó chỉ là ấn tượng mang tính hiếu kỳ đơn giản trước vài ba sự kiện kỳ quặc của chàng. Dù sao đi nữa, ấn tượng cũng đã đọng lại trong lòng người.

Những lời đồn đại lan truyền trong thành phố cũng chìm dần vì không rõ thực hư. Thực ra mọi người cũng đã kháo nhau về một vị hoàng thân khờ khạo ngô nghê nào đó (chẳng ai nêu rõ được danh tính) bỗng nhiên vớ được một khoản thừa kế khổng lồ và cưới một vũ nữ cancan[1]. danh tiếng người Pháp thuộc hí trường Chateau des Fluers[2] ở Paris nhờ có dịp nàng lưu diễn ở Nga. Số khác lại nói rằng nhận thừa kế là một vị tướng, còn cưới nàng vũ nữ cancan nổi tiếng người Pháp là một thương gia Nga giàu sụ và ngay trong tiệc cưới, chỉ vì quá bốc đồng lúc rượu say, đã châm nến đốt sạch cả bảy mươi ngàn tấm vé xổ số cuối cùng. Nhưng rồi tất cả những lời đồn thổi ấy cũng lắng xuống rất nhanh do nhiều lý do. Chẳng hạn như việc cả đám tùy tùng đông đúc của Rogojin (mà trong đó có nhiều người có thể kể chuyện này chuyện khác) do chính gã cầm đầu, đã kéo hết đi Moskva, gần như sau đúng một tuần, kể từ bữa nhậu khủng khiếp ở nhà ga Ekateringof với sự có mặt của Nastasia Filippovna. Vài ba kẻ lưu tâm cũng đã nghe nói là ngay hôm sau cuộc truy hoan đó, cô nàng đã lặn mất tăm nhưng hình như cuối cùng người ta cũng dò ra được là cô nàng đã lên đường đi Moskva; thành thử khi biết Rogojin đi Moskva thì cánh này thấy tin đồn nghe cũng có lý. Cũng đã có những lời bàn tán về Gavrila Ardalionovits Ivolgin, một nhân vật khá nổi trong giới của mình. Nhưng gã đã lâm vào một cảnh huống nhanh chóng làm nguội lạnh và sau đó là xóa sạch mọi điều ong tiếng ve về bản thân mình: gã xuống sức đến nỗi chẳng những không đi được đến đâu mà còn không đi làm được nữa. Gã nằm bệt đến gần một tháng và đến khi bình phục, không hiểu sao gã đã xin thôi việc ở công ty cổ phần cho người khác thế chân. Gã cũng không thò mặt đến nhà tướng Epantsin, thành thử ngài phải tuyển viên chức khác. Những người vốn không ưa Gavrila Ardalionovits hẳn có thể cho rằng gã đã quá sượng mặt trước tất cả những gì đã xảy ra với gã, không còn dám vác mặt ra đường nữa; nhưng quả tình là gã đã lâm bệnh hẳn hoi: gã thậm chí còn mắc chứng trầm cảm, hay nghĩ ngợi, hay bực tức. Mùa đông năm ấy Varvara Ardalionovna đã kết hôn với Ptisyn; tất cả những người biết họ đều cho rằng sở dĩ có cuộc hôn nhân đó chính là vì Gania không còn muốn đi làm trở lại và gã chẳng những không còn có điều kiện nuôi sống gia đình, mà còn bắt đầu trở thành một gánh nặng buộc người nhà cưu mang chăm sóc.

Xin mở ngoặc nói thêm rằng trong nhà tướng Epantsin thì Gavrila Ardalionovits chẳng bao giờ được ai nhắc đến, cứ như chưa hề có con người như vậy trên đời chứ không chỉ riêng trong nhà họ. Trong lúc mọi người đều đã biết (và thậm chí còn biết được ngay) cái sự việc quá lạ lùng đã xảy ra với gã: Trong cái đêm khốn khổ nhất đời của gã, sau câu chuyện đáng buồn ở nhà Nastasia Filippovna, Gania đã về nhà nhưng không đi nằm mà chỉ thức chong chong mong đứng mong ngồi chàng hoàng thân về. Chàng còn đi Ekateringof mãi đến sáu giờ sáng mới về đến nhà. Gã theo chàng vào phòng và đặt lên bàn ngay trước mặt chàng cái bọc tiền cháy sém do Nastasia Filippovna vứt cho gã khi gã bị ngất nằm lăn ra đấy. Gã khẩn khoản nhờ chàng mang trả lại ngay cho Nastasia Filippovna khi có dịp. Khi bước vào phòng, Gania lòng đầy thù hận, chán chường, nhưng hai người đã trao đổi với nhau vài câu rồi Gania ngồi lại trong phòng đến hai tiếng và cứ thổn thức hoài, đầy vẻ xót xa cay đắng. Cả hai đều bịn rịn chia tay trong tình bè bạn.

Nguồn tin đã đến tai mọi người trong gia đình Epantsin đó về sau đã được xác nhận là hoàn toàn chính xác. Có điều kỳ lạ là chẳng hiểu sao những tin tức loại này lại có thể lan truyền nhanh đến thế; chẳng hạn như mọi biến cố diễn ra trong nhà Nastasia Filippovna thì hầu như ngay ngày hôm sau cả gia đình tướng Epantsin đều biết hết, có lúc còn cặn kẽ đến từng chi tiết. Những chuyện về Gavrila Ardalionovits thì rất có khả năng là do Varvara Ardalionovna kể với người nhà tướng Epantsin vì dạo này nàng bỗng rất hay lui tới với mấy cô con gái nhà này và chẳng mấy chốc đã trở nên thân thiết với họ, khiến Lizaveta Prokofievna quá đỗi ngạc nhiên. Nhưng dù chẳng hiểu vì sao chỉ muốn chơi thân với họ, Varvara Ardalionovna hẳn cũng chẳng đem chuyện anh trai ra nói với họ làm gì. Đây cũng là một phụ nữ khá tự hào (có tiếng là thuộc loại độc đáo) cho dù đã kết thân với những người trong một gia đình hầu như đã thẳng tay tống khứ anh trai nàng ra khỏi nhà. Trước đây tuy nàng cũng có quen các tiểu thư nhà Epantsin, nhưng họ chẳng mấy khi gặp nhau. Tuy nhiên, ngay cả bây giờ, nàng cũng không quen xuất hiện ở phòng khách, mà chỉ hay nhân tiện tạt vào theo lối cổng sau. Lizaveta Prokofievna thì xưa nay vẫn chưa hề tỏ ra quý mến gì nàng, cho dù người vẫn rất quý trọng mẹ nàng là phu nhân Nina Aleksandrovna. Người ngạc nhiên, giận dữ, cho rằng việc kết bạn với Varvara của các cô con gái là cái trò đỏng đảnh, ra vẻ ta đây của họ để trêu ngươi, chọc tức người, nhưng Varvara Ardalionovna dù sao vẫn tiếp tục đến chơi với họ ngay khi đã có chồng.

Nhưng khoảng một tháng sau ngày chàng hoàng thân ra đi thì tướng quân phu nhân Epantsina nhận được thư của bà hoàng Belokonskaia, hai tuần trước cụ đã xuống thăm bà con gái cả có chồng ở Moskva, và bức thư đã tác động rõ rệt đến phu nhân. Phu nhân chẳng đả động gì đến nội dung bức thư với chồng con, nhưng qua nhiều dấu hiệu, mọi người đều thấy người đã xúc động mạnh, thậm chí còn hồi hộp lạ. Người bắt đầu trò chuyện với các con một cách cực kỳ khác lạ, toàn những chuyện đâu đâu, cứ như muốn đề cập chuyện gì nhưng không hiểu sao lại kìm nén lại. Hôm nhận được thư, người đã tỏ ra dịu dàng âu yếm với mọi người, thậm chí còn hôn Aglaia và Alelaida nữa, cứ như đang ân hận là đã có điều gì không nên không phải với họ, nhưng cụ thể ra sao thì các cô cũng chịu, không tài nào hiểu nổi. Thậm chí đối với Ivan Fiodorovits, đức lang quân đã bị phớt lờ suốt một tháng nay, người cũng bỗng tỏ ra đại lượng. Nhưng chỉ đến hôm sau là người ta đã tỏ ra bực mình ghê gớm về cái lối đa cảm ngày hôm qua của chính mình và trước bữa ăn chính người đã kịp cãi nhau với tất cả mọi người, nhưng đến chiều không khí lại êm đềm vui tươi trở lại. Nói chung là suốt một tuần, người đã có một trạng thái tinh thần khá phấn chấn, điều chưa thấy từ lâu.

Nhưng một tuần sau, phu nhân còn nhận được một bức thư nữa của bà hoàng Belokonskaia, và lần này thì người quyết định phải nói ra. Người trịnh trọng tuyên bố rằng “bà lão Belokonskaia” (khi kể về cụ, người chẳng bao giờ gọi cụ bằng một cái tên nào khác) đang đem lại cho người những tin tức rất đáng khích lệ về… “cái anh chàng kỳ cục ấy, cái anh chàng ấy đấy, vị hoàng thân đấy!”. Bà lão phải dò hỏi mãi mới tìm ra được anh chàng ở Moskva và nắm được đôi điều rất đáng giá; rút cuộc chàng đã đến thăm bà lão và để lại ấn tượng khá đặc biệt cho bà. “Có thể thấy rõ là bà lão đã mời chàng hoàng thân hàng ngày đến chỗ bà vào buổi sáng, chơi với bà từ một đến hai tiếng, và ngày nào anh chàng cũng khiến bà vui thích cho đến tận bây giờ, không biết chán”, - tướng quân phu nhân kết luận sau khi cho biết thêm là qua “bà lão”, chàng hoàng thân đã được vài ba gia đình tử tế mời đến chơi, đón tiếp đàng hoàng. “Cũng may là anh chàng không chỉ biết ngồi ì một chỗ và ngượng nghịu như một thằng đần”. Nghe mẹ nói hết những điều như vậy, các cô con gái nhận ra ngay là mẹ còn giấu họ rất nhiều chuyện viết trong thư. Có thể họ đã biết chuyện qua Varvara Ardalionovna, người có thể biết và tất nhiên biết tất cả những gì Ptisyn đã biết về chàng hoàng thân và mọi việc của chàng ở Moskva. Mà Ptisyn còn có thể biết được nhiều hơn tất cả mọi người. Nhưng anh ta là người rất kín tiếng trong chuyện làm ăn, có điều vẫn cởi mở với Varvara. Tướng quân phu nhân lập tức cảm thấy khó chịu với Varvara Ardalionovna hơn vì chuyện đó.

Nhưng dù sao băng giá cũng tan rồi, và mọi người bỗng có thể trò chuyện về chàng hoàng thân một cách đàng hoàng. Ngoài ra, cái ấn tượng phi thường và mối quan tâm giờ đây đã là quá lớn do chàng hoàng thân khơi nên và để lại trong gia đình Epantsin một lần nữa lại hiện lên một cách rõ ràng. Tướng quân phu nhân còn thấy sững sờ trước sự tác động của những nguồn tin từ Moskva đối với mấy cô con gái. Còn các cô cũng ngạc nhiên về mẹ, người đã từng long trọng tuyên bố với họ rằng “cái thói đời tệ hại của tôi là luôn luôn nhìn nhận sai về các loại người” mà lại đi gửi gắm chàng hoàng thân cho bà hoàng Belokonskaia “thế lực đầy mình” ở Moskva quan tâm chăm sóc, một việc mà hẳn phải cầu cạnh van xin tới số vì trong những chuyện như thế này thì “bà lão” thường rất “rắn”.

Nhưng khi băng giá vừa tan và hây hây gió mới, vị tướng đã tranh thủ cất lời. Thì ra chính ngài cũng rất quan tâm. Tuy nhiên, ngài chỉ đề cập đến “khía cạnh công việc”. Thì ra, vì lợi ích của chàng hoàng thân, ngài đã giao việc giám sát và đặc biệt là hướng dẫn chàng cho anh em nhà Salazkin, hai nhân vật rất đáng tin cậy và có ảnh hưởng nhất định ở Moskva. Câu chuyện thừa kế thì đúng là có thật, nhưng bản thân khoản thừa kế thì rút cục không lớn như lời đồn đại lúc đầu. Tài sản đã thất thoát lung tung đến một nửa rồi; đã xuất hiện các khoản nợ, những kẻ xoay xở, còn chàng hoàng thân thì bất chấp mọi lời chỉ dẫn, đã tự ý hành động một cách khinh suất. “Chuyện tất nhiên thôi, cầu Chúa ban phước cho ông ấy”: bây giờ, khi băng giá đã tan, vị tướng hoan hỉ nói lên điều đó “một cách thực lòng” vì đã đành là “ông mãnh cũng có hơi ấy thật”, nhưng dù sao cũng quá ngu: chẳng hạn như bỗng đâu xuất hiện những chủ nợ thay mặt một thương gia quá cố, giấy tờ chẳng ra đâu vào với đâu, lại còn mấy kẻ đã đánh hơi thấy vị hoàng thân có phần dễ tính, bèn kéo đến tay không, chẳng giấy tờ gì ráo, vậy mà sao? Chàng hoàng thân hầu như đã thỏa mãn yêu cầu của tất cả bọn người kia, không đếm xỉa đến lời can gián của bạn bè khi thấy đám vô lại và chủ nợ như thế chẳng có chút quyền gì, vậy mà chàng vẫn chiều theo ý họ chỉ vì trong số họ có vài ba người đúng là đã lao đao thật.

Tướng quân phu nhân cho biết là bà hoàng Belokonskaia cũng viết cho người như vậy. “Dại, dại lắm, ngu hết nước nói!”, người nói thêm với giọng gay gắt, nhưng qua nét mặt của người, có thể thấy là người quá đỗi hân hoan trước những hành vi của “anh chàng ngu ngốc” đó. Qua tất cả những điều tai nghe mắt thấy, vị tướng rút ra rằng vợ ngài thông cảm với chàng hoàng thân như với một thằng con đẻ và người đã trở nên dịu dàng âu yếm với Aglaia kinh khủng; thấy thế, Ivan Fiodorovits phải làm ra vẻ đang bù đầu vì công việc để lánh riêng ra một thời gian.

Nhưng rồi cái cảnh êm ấm ấy lại vẫn không kéo dài được bao lâu. Chỉ hai tuần sau đó, mọi chuyện lại bỗng nhiên thay đổi, phu nhân thì mặt ủ mày chau, còn vị tướng thì sau khi đã nhún vai mấy lượt, lại quay về tình trạng “đóng băng”, không nói không rằng. Số là chỉ mới hai tuần trước đó, ngài đã nhận được một tin mật, tuy rất vắn tắt và do đó không thật rõ ràng, nhưng phải nói là chính xác về việc Nastasia Filippovna thoạt tiên đã biến mất khỏi Moskva, rồi lại được Rogojin tìm thấy ở Moskva, rồi lại biến đâu mất và lại được gã tìm thấy, cuối cùng đã bằng lòng hứa hôn với gã. Vậy mà chỉ hai tuần sau đó tướng quân bỗng được tin là Nastasia Filippovna đã bỏ trốn lần thứ ba, gần như ngay trước lễ thành hôn, và lần này thì biến đi đâu đó trong mấy vùng tỉnh lẻ, cùng lúc đó thì hoàng thân Myskin cũng biến mất khỏi Moskva, để lại công việc cho cánh Salazkin trông nom, “ông ta đã đi cùng cô nàng hay chỉ là tức tốc đuổi theo thì cũng chẳng biết nữa, nhưng đại khái là như thế”, - tướng quân kết luận. Về phần mình, Lizaveta Prokofievna cũng nhận được những tin tức không vui. Rốt cuộc, hai tháng sau ngày chàng hoàng thân ra đi thì bặt tin hẳn, ở Petersburg chẳng còn ai đả động gì đến chàng, còn trong gia đình tướng Epantsin thì băng giá không còn tan nổi nữa, mọi người đều im lặng. Tuy nhiên, Varvara Ardalionovna vẫn đến chơi với mấy cô bạn gái.

Để kết thúc câu chuyện về những lời đồn đại và những tin tức ấy, chúng tôi xin nói thêm là từ mùa đông đến mùa xuân, trong gia đình tướng Epantsin đã diễn ra rất nhiều bước ngoặt, thành thử họ cũng khó mà quên được chàng hoàng thân, người chẳng hề báo tin, mà cũng có thể là không muốn báo tin về bản thân mình. Trong suốt mùa đông họ đã bàn đi tính lại để đi đến quyết định là đến mùa hè họ sẽ đi chơi nước ngoài một chuyến, chỉ mấy mẹ con thôi, còn vị tướng thì cố nhiên là không thể phí thời gian vào “những trò tiêu khiển lông bông”. Các cô đã nhất quyết đòi đi chơi bằng được, cứ bảo là cha mẹ không muốn cho họ xuất ngoại là vì lúc nào cũng chỉ nhăm nhăm vào việc kén rể, gả con cho sớm. Cuối cùng hẳn hai cụ đã thấy là cũng có thể kén rể ở nước ngoài và một chuyến xuất ngoại mùa hè chẳng những không phá vỡ mà còn có khả năng xúc tiến việc thực hiện chương trình kế hoạch. Cũng xin nhắc qua rằng cuộc hôn nhân từng được dự kiến giữa Afanasi Ivanovits Toski và cô con gái lớn nhà Epantsin đã không thành, ông này cũng chẳng nói đến chuyện cầu hôn. Việc tự nó diễn ra một cách nhẹ nhàng, không có đôi co, không có chuyện lời qua tiếng lại trong nhà vị tướng. Từ ngày chàng hoàng thân ra đi, cả hai bên bỗng chẳng thấy nói năng gì nữa. Cảnh huống này cũng đã góp phần tạo nên bầu không khí u uất nặng nề trong gia đình tướng Epantsin lúc đó, cho dù tướng quân phu nhân đã nói là người lấy thế làm mừng “không sao nói hết”. Vị tướng cho dù đã bị tẩy chay và tự thấy mình có lỗi nhưng vẫn cứ làm mặt giận một thời gian dài; ngài tiếc là đã để mất Afanasi Ivanovits: “sản nghiệp thì như thế, người thì khôn khéo tinh anh là thế!”. Ít lâu sau ngài được tin là Afanasi Ivanovits đã bị một phụ nữ thượng lưu người Pháp có dịp sang Nga hớp mất hồn, nàng là một hầu tước tiểu thư và là một tín đồ của chủ nghĩa chính thống[3], hai người đã lấy nhau và Afanasi Ivanovits đã bị lôi sang Paris rồi đâu đó ở Anh. “Thôi, thế là toi đời với một ả người Pháp”, - vị tướng quả quyết.

Bốn mẹ con nhà Epantsina đã sửa soạn ra đi vào đầu mùa hạ, nhưng bỗng lại xảy ra một chuyện có tác dụng đổi mới tất cả, và chuyến đi lại bị hoãn mà vợ chồng tướng Epantsin lại vui mừng khôn xiết. Có một vị hoàng thân, hoàng thân S., đã từ Moskva đến Petersburg, một người nổi tiếng, rất xứng đáng được hâm mộ. Đó là một trong những người (cũng có thể nói là những nhà hoạt động) tân tiến, trung thực, khiêm nhường, chân thành và sốt sắng muốn trở nên hữu dụng, luôn luôn bận rộn và nổi bật với đức tính quý hiếm là luôn luôn tìm ra việc để làm. Không phô trương, tránh thái độ dữ dằn, cách nói huênh hoang của các phe nhóm, không coi mình thuộc lớp người cao giá nhất, nhưng hoàng thân là người nắm rất vững nhiều thành tựu mới. Lúc đầu chàng là công chức nhà nước, về sau chàng đã tham gia vào hoạt động của các zemstvo[4]. Ngoài ra, chàng còn là một phóng viên thông tấn vững vàng của một số tổ chức khoa học Nga. Cộng tác với một kĩ thuật viên quen biết, với những tư liệu và kết quả khảo sát thu thập được, chàng đã góp phần hoàn thiện hướng đi của một trong những dự án đường sắt quan trọng nhất. Chàng năm nay ba mươi nhăm tuổi. Chàng chẳng những là người thuộc giới thượng lưu “cao cấp”, mà còn là người “cao quý, đứng đắn, mẫu mực”, đúng như lời nhận xét của vị tướng, người đã nhân một công việc khá quan trọng, đã có dịp gặp gỡ và làm quen với chàng tại nhà vị bá tước thượng cấp của ngài. Kể cũng hơi lạ, hoàng thân S. chẳng bao giờ bỏ lỡ dịp may được làm quen với những người Nga “hết lòng vì công việc”. Chàng cũng đã có dịp làm quen với gia đình vị tướng. Chàng rất có cảm tình với Adelaida Ivanovna, người con gái thứ hai trong gia đình. Vào quãng sắp sang xuân, hoàng thân S. đã bày tỏ nỗi lòng. Adelaida rất quý mến chàng và Lizaveta Prokofievna cũng vậy. Tướng quân quá đỗi vui mừng. Chuyến đi lẽ đương nhiên là bị hoãn. Lễ cưới được ấn định tổ chức vào mùa xuân tới.

Tuy nhiên, chuyến đi tưởng chừng đã có thể thực hiện vào giữa hoặc cuối mùa hè, có điều chỉ là để bà mẹ và hai cô con gái còn lại rong chơi đây đó chừng một hay hai tháng nằm xoa dịu nỗi nhớ nhung đối với cô nàng Adelaida đã xa rời họ. Nhưng rồi lại đã xảy ra một tình huống mới: Mãi đến cuối mùa xuân (đám cưới của Agelaida đã được quyết định lùi lại một thời gian ngắn đến giữa mùa hè) hoàng thân S. mới dẫn về nhà Epantsin một trong những người bà con có họ xa, nhưng cũng khá thân thiết của mình. Đó là một chàng trai có họ là P., tên là Evgeni Pavlovits, hai mươi tám tuổi, một sĩ quan tùy tùng, người đẹp như tranh vẽ, “con nhà gia thế”, một con người thông minh sắc sảo, “tân tiến”, “học vấn rất cao” và cực kỳ giàu có. Tướng quân luôn tỏ ra thận trọng với tiết mục cuối cùng này. Ngài đã tiến hành dò hỏi: “cũng giàu có thật đấy nhưng dù sao cũng còn phải thẩm tra thêm”. Chàng sĩ quan tùy tùng trẻ tuổi “đầy triển vọng” này rất được bà lão Belokonskaia ở Moska đề cao. Mọi người cho biết là chàng chỉ nổi danh ở một lĩnh vực có phần nhạy cảm: Chàng có vài ba chuyện dan díu, lập được vài ba “chiến công” đối với những trái tim đau khổ. Vừa trông thấy Aglaia, chàng tập tức trở thành người rất năng lui tới nhà Epantsin để ngồi dai. Thực ra thì cũng chưa thấy ai nói năng gì dù chỉ xa xôi bóng gió; nhưng dù sao hai đấng sinh thành cũng cảm thấy rằng chẳng việc gì phải tính chuyện du ngoạn nước ngoài vào mùa hè tới. Riêng Aglaia thì có thể có suy nghĩ khác.

Chuyện đó đã xảy ra gần như ngay trước khi nhân vật chính của chúng ta tái xuất trên sân khấu của thiên truyện. Trước đó, qua ánh mắt của mọi người, có thể thấy rằng ở Petersburg, người ta đã quên đứt chàng hoàng thân Myskin tội nghiệp kia rồi. Bây giờ giá như chàng bỗng dưng xuất hiện giữa đám người đã biết chàng thì cũng chẳng khác chi trên trời rơi xuống. Tuy nhiên dù sao chúng tôi cũng xin được phản ánh thêm một sự kiện nữa để kết thúc phần mở đầu của chúng tôi.

Từ ngày chàng hoàng thân ra đi thì Kolia Ivolgin lúc đầu vẫn giữ nguyên nếp sống trước đây của mình, nghĩa là vẫn đi học ở trường trung học, đến chơi với thằng bạn Ippolit, trông nom vị tướng và đỡ đần Varvara trong công việc hàng ngày, làm chân chạy việc vặt cho chị gái. Nhưng những người thuê nhà thì đã nhanh chóng ra đi: ba ngày sau vụ rùm beng ở nhà Nastasia Filippovna thì Ferdysenko cuốn gói đi đâu không rõ rồi mất hút luôn, bặt vô âm tín; cũng có nghe nói gã thường nhậu nhẹt ở đâu đó, nhưng chẳng lấy gì làm chắc chắn. Chàng hoàng thân thì đi Moskva, thế là chẳng còn có ai thuê nhà nữa. Sau ngày Varvara lấy chồng, mẹ con Gania cũng theo nàng dọn đến nhà Ptisyn trong khu gia binh của trung đoàn Izmailovski; nói về tướng Ivolgin thì hầu như cũng ngay trong thời điểm đó một tai họa bất ngờ đã giáng xuống đầu ngài: ngài bị bỏ tù vì công nợ. Ngài bị tống giam do tay bà bạn gái của ngài, góa phụ của một viên đại úy. Bà ta đã xuất trình một loạt giấy vay tiền do ngài ký nhận với bà ta vào những thời điểm khác nhau, tổng trị giá đến hai ngàn rúp. Đúng là choáng váng mặt mày, và vị tướng khốn khổ đã là “nạn nhân của lòng tin vô bờ bến đối với lòng tốt của người đời”. Đã quen cái thói nhắm mắt ký giấy vay tiền một cách vô tư, ngài không thể nghĩ đến cái hậu quả khôn lường của nó, dù chỉ trong trường hợp hãn hữu, ngài chỉ nghĩ đây chỉ là việc làm lấy lệ mà thôi. Biết đâu cơ sự nhường này. “Có thế này mới biết thế nào là bụng dạ con người, mới biết thế nào là tin người!”. - Ngài than thở với giọng ngậm ngùi lúc ngồi bên những người bạn mới trong nhà giam các con nợ, vừa gà gật bên chai rượu vừa kể cho họ nghe về cuộc bao vây thành Kars và về người lýnh đã chết rồi còn sống lại. Tuy nhiên, ngài vẫn sống ung dung. Ptisyn và Varvara nói rằng nơi ấy đúng là chỗ của ông già; Gania hoàn toàn tán thành. Riêng Nina Aleksandrovna tội nghiệp là vẫn rấm rứt khóc (khiến người nhà không hết ngạc nhiên) và tuy lúc nào cũng ốm đau lử khử, vẫn cố thường xuyên lê bước đến thăm chồng.

Nhưng kể từ hồi “tướng công gặp nạn” (cách nói của Kolia), và nói chung là từ ngày chị gái đi lấy chồng, Kolia đã gần như tuột hẳn khỏi tay phụ huynh và gần đây đã đi đến chỗ ít khi có mặt và ngủ ở nhà. Nghe đâu cậu đã có nhiều người quen, nhiều bạn mới; ngoài ra cậu còn rất nổi tiếng trong nhà lao giam các con nợ. Không có cậu thì Nina Aleksandrovna đừng hòng xin xỏ được gì ở đấy; bây giờ mọi người trong nhà thậm chí không dám xoi mói vào công việc của cậu. Trước đây thì nghiêm khắc với em là thế mà bây giờ Varvara không còn dám đả động gì đến chuyện lang bạt đó đây của nó nữa, còn Gania thì mẹ con nàng phải trố mắt lên khi thấy hai anh em trò chuyện và thậm chí thỉnh thoảng còn bù khú với nhau đến là thân mật, cho dù Gania vẫn đang mắc chứng nghi bệnh. Đây đúng là chuyện chưa từng thấy, vì cậu cả hai mươi tám tuổi này chưa hề tỏ ra thân mật chút nào đối với thằng em mười lăm tuổi, chỉ biết đối xử với nó một cách thô bạo, đòi hỏi mọi người trong nhà lúc nào cũng phải nghiêm khắc với nó, dọa “beo tai” nó suốt làm nó không chịu nổi, đúng là “quá sức chịu đựng của con người”. Có khả năng là bây giờ có đôi lúc Gania đã cần đến Kolia. Cậu rất cảm động trước việc Gania đã trả lại tiền; điều đó khiến cậu sẵn lòng bỏ quá cho Gania nhiều chuyện không hay.

Khoảng ba tháng sau ngày chàng hoàng thân ra đi, gia đình Ivolgin có nghe nói là Kolia bỗng làm quen được với mấy chị em nhà Epantsin, được các cô đón tiếp niềm nở nhiệt tình. Varvara đã nhanh chóng biết chuyện. Nhưng không phải nhờ có Varvara giới thiệu, Kolia mới làm quen được, cậu đã chủ động đến làm quen với họ. Dần dần, gia đình Epantsin đã đem lòng quý mến cậu bé. Tướng quân phu nhân lúc đầu rất không ưa cậu, nhưng chẳng mấy chốc đã khen cậu tính tình chân thật, không quen nịnh hót. Bảo rằng Kolia không quen nịnh hót thì quả có thế thật; cậu luôn đặt mình ngang hàng và độc lập với mẹ con họ, cho dù thỉnh thoảng cậu vẫn chịu khó đọc sách, đọc báo cho tướng quân phu nhân nghe chỉ vì cậu luôn luôn sẵn sàng giúp đỡ mọi người. Tuy nhiên, cậu đã tranh cãi gay gắt với Lizaveta Prokofievna đến hai lần, bảo người là một kẻ độc tài và từ nay cậu không còn dám đặt chân đến nhà này nữa. Lần thứ nhất chuyện đề cập đến “vấn đề phụ nữ”, lần thứ hai là chuyện mùa nào trong năm là mùa đánh bắt chim sơn ca. Cũng lạ là ba ngày sau trận cãi nhau, tướng quân phu nhân đã cho người mang giấy đến mời cậu đến chơi nhà; Kolia cũng không kiểu cách, đã lập tức đến ngay. Riêng Aglaia không hiểu sao là vẫn tỏ ra lạnh nhạt, kiêu kỳ với cậu. Cậu cứ thấy là lạ về thái độ của cô nàng. Một hôm vào Tuần Lễ Thánh, nhân lúc chỉ có hai người với nhau, Kolia đã trao cho Aglaia một bức thư và chỉ nói là có người nhờ nó trao tận tay cho nàng. Aglaia lừ mắt nhìn “thằng bé táo gan”, nhưng Kolia đã lẹ làng biến mất. Nàng bóc thư ra đọc.

“Tôi đã từng có vinh dự lớn được cô nương đem lòng tin cậy. Giờ đây có lẽ cô nương đã quên hẳn tôi rồi. Sao tôi lại viết cho cô nương thế này được nhỉ? Tôi chịu không sao biết được; nhưng lòng tôi đã dâng lên một khát vọng không kìm nén nổi, ấy là muốn nhắc cô nương nhớ đến tôi, và phải là chính cô nương đấy. Đã bao lần tất cả ba cô nương đều là những người rất cần thiết cho tôi, nhưng rồi tôi chỉ thấy mỗi một mình cô nương thôi đấy. Cô nương là người cần thiết cho tôi, rất cần thiết đấy. Tôi chẳng có gì để viết cho cô nương về bản thân mình, chẳng có gì để kể. Mà tôi cũng chẳng muốn làm việc đó; ước nguyện cháy bỏng của tôi là mong sao cô nương được hạnh phúc. Cô nương có hạnh phúc không? Tôi chỉ muốn nói với cô nương đôi điều như vậy mà thôi.

hoàng thân LMyskin”

Đọc xong mấy dòng ngắn ngủn, không đầu không đuôi ấy, Aglaia bỗng đỏ bừng mặt và trở nên tư lự thẫn thờ. Không dễ gì truyền đạt được dòng suy nghĩ xốn xang của cô nàng lúc đó. Có điều nàng cứ loay hoay tự hỏi: “Có nên đưa bức thư này cho ai đó xem không?”. Nàng cảm thấy ngượng ngùng. Rút cuộc, với nụ cười giễu cợt và kỳ lạ trên môi, nàng đã ném bức thư vào ngăn kéo bàn ngay cạnh. Hôm sau nàng lại lấy ra để ép vào một quyển sách dày đóng bìa cứng (nàng có thói quen để giấy tờ như thế để khi cần thì lấy cho nhanh). Mãi một tuần sau nàng mới nhận ra tên quyển sách. Thì ra là Don Quyhotte de la Mancha.[5] Aglaia phá lên cười rũ rượi, không rõ vì lý do gì.

Cũng không rõ là nàng có đem kết quả phát hiện của mình ra khoe với cô chị nào không.

Nhưng sau nhiều lần đọc lại bức thư, cô nàng bỗng nảy ra thắc mắc: chẳng lẽ hoàng thân lại chọn thằng bé táo gan và lắm mồm lắm miệng kia làm người đưa thư, mà có khi còn là người đưa thư duy nhất của ngài ở thành phố Petersburg này? Tuy đã quen cái lối giỏi coi người bằng nửa con mắt, nàng vẫn gọi Kolia đến để tra khảo. Nhưng “thằng bé” bẳn tính lần này chẳng đếm xỉa gì đến thái độ khinh người của đối phương, đã giải thích vắn tắt và khá khô khan với Aglaia rằng cậu đã để sẵn cho hoàng thân địa chỉ thường trú của mình ngay trước lúc ngài ra đi từ Petersburg và xin ngài cứ việc sai bảo nhưng đây mới là việc đầu tiên cậu được ngài ủy thác và mấy chữ đầu tiên được ngài gửi cho, còn để chứng minh cho lời mình nói cậu đã cho xem bức thư nhỏ cậu vừa nhận được. Aglaia cầm lấy đọc luôn, không ngần ngại. Thư viết:

“Kolia thân mến, em làm ơn chuyển hộ bức thư niêm phong kèm đây cho Aglaia Ivanovna. Chúc em mạnh giỏi.

Hoàng thân LMyskin”.

– Dù sao phó thác công việc cho một chú nhóc như thế cũng thật nực cười, - Aglaia cất giọng bực bõ, trả lại bức thư cho Kolia và khinh khỉnh bỏ đi.

Đến nước ấy thì Kolia chịu hết nổi: chính vì chuyện đó, cậu đã hỏi mượn chiếc khăn quàng màu xanh lục mới toanh của Galia để quàng mà cũng chẳng buồn nói là để làm gì. Lộn ruột quá thể.

❀ ❀ ❀

[1] Một điệu nhảy cuồng loạn có xuất xứ từ các vũ hội Pháp.

[2] Cung điện Ngàn hoa (tiếng Pháp).

[3] Một trào lưu chính trị ở Tây Âu vào thế kỷ 19 (chủ yếu là ở Pháp) coi nguyên tắc chính của thiết chế nhà nước là quyền thừa kế quyền bính một triều đại cũ.

[4] Zemstvo là hội đồng tự quản địa phương ở một số tỉnh lớn ở Nga trước Cách mạng Tháng Mười với một số quyền hạn nhất định.

[5] Tiểu thuyết Don Quyhotte của nhà văn Tây Ban Nha M.Cervantes (1547-1616) xứ Mancha, tác phẩm văn học cổ điển mở đầu cho loại tiểu thuyết cận đại viết theo xu hướng hiện thực.