Hai tuần lễ đã trôi qua tính từ những biến cố chúng ta đã đề cập đến ở chương trước, cảnh huống các nhân vật trong câu chuyện của chúng ta đã đổi thay nhiều quá, cho nên thật khó cho chúng ta theo dõi được mạch truyện, nếu ta không dừng lại đây để giải thích cho rõ ràng. Nhưng chúng tôi thiết tưởng cũng chỉ nên hạn chế đến mức tối đa, và chỉ trình bày một trong những sự kiện mà không cần phải giải thích dông dài, vì một lý do giản dị sau đây: Có nhiều trường hợp chúng tôi cũng khó mà cắt nghĩa cho rõ được. Lời giáo đầu của chúng tôi thoạt xem có vẻ kỳ dị và tối nghĩa đối với quý độc giả lắm, bởi lẽ làm sao chúng tôi có thể thuật những chuyện chúng tôi chẳng hiểu thấu, hay chẳng có lấy một ý kiến riêng tư nào? Nhằm tránh một tình trạng vô lý hơn, chúng tôi xin nêu một ví dụ để giải thích cho chỗ khó khăn của chúng tôi với hy vọng quý độc giả sẽ hiểu cho nỗi khó khăn ấy, nhất lại là ví dụ ấy sẽ không ra ngoài đề, trái lại, còn theo sát diễn tiến của mạch truyện nữa.
Hai tuần lễ sau đó - nghĩa là vào đầu tháng Bảy và hai tuần lễ tiếp theo sau - câu chuyện về vai chính của chúng ta, và nhất là biến chuyển cuối cùng của câu chuyện ấy đã trở thành một giai thoại lạ lùng, thú vị hết sức, gần như khó tin. Đồng thời, câu chuyện tai tiếng đó đã lan dần đến các con phố lân cận vùng nhà của Lebedev, Ptisyn, Daria Alekseevna và Epantsin, nói tóm lại, hầu khắp thị trấn và cả những vùng ngoại ô nữa. Hầu hết bàn dân thiên hạ, kể cả dân địa phương, du khách nghỉ hè và những kẻ đến nghe nhạc, đều bàn tán giai thoại đó bằng hàng ngàn cung cách khác nhau. Giai thoại kể về một hoàng thân sau khi đã gây ra vụ tai tiếng tại một gia đình bề thế, tiếng tăm, đã bỏ rơi tiểu thư con nhà ấy, kẻ mà ông ta đã đính hôn, để chạy theo một thứ gái nạ dòng. Ông ta cắt đứt hết mọi mối liên lạc xưa cũ, bất chấp hết mọi chuyện, chẳng màng đếm xỉa đến những lời hăm dọa, coi thường làn sóng phẫn nộ của dư luận, trong vài ngày nữa ông ta đã dự định cưới một người đàn bà ô danh một cách công khai ngay tại Pavlovsk với thái độ ngang nhiên, ngẩng cao đầu nhìn thẳng vào mắt tất cả mọi người. Câu chuyện đã được thêu dệt hơi kĩ với lắm chi tiết giật gân, và có liên hệ đến rất nhiều nhân vật tai to mặt lớn. Người ta đã khoác cho câu chuyện ấy một màu sắc bí ẩn, hoang đường. Thế nhưng thiên hạ lại thuật câu chuyện ấy với những chứng cớ hiển nhiên không sao chối cãi được, nên người ta có động tính hiếu kỳ và bàn tán xôn xao cũng chẳng lạ. Lời bàn tinh tế, khôn khéo và có vẻ đúng nhất là của mấy tay ngồi lê đôi mách chuyên nghiệp, thuộc về một giới những kẻ khá thông minh mà ở xã hội nào cũng có, bao giờ họ cũng mau mắn giải thích những sự kiện xảy ra cho kẻ khác, chẳng những họ xem đó như một thiên chức mà lại còn là một niềm khích lệ nữa. Theo lời lý giải của họ, có một chàng trai trẻ con nhà một vị hoàng thân có thể gọi được là giàu có, là một kẻ khùng khùng từ thuở sinh ra, nhưng lại là một kẻ theo chủ nghĩa dân chủ, bị tiêm nhiễm nặng chủ nghĩa hư vô tân thời được ông Turghenev[1] phát hiện ra, chàng trai trẻ này gần như không nói được cả tiếng Nga, đã đem lòng yêu một cô con gái của tướng Epantsin và đã được gia đình này tiếp đón như vị hôn phu của con gái họ. Nhưng chàng tuổi trẻ đó đã phỉnh phờ gia đình này trong cung cách giống như chuyện chàng chủng sinh Pháp quốc mà báo chí mới loan dạo gần đây. Chàng chủng sinh này đã tự nguyện dâng mình để trở thành linh mục. Chàng đã chịu mọi phép thánh theo nghi lễ, nào là lễ quỳ gối, lễ hôn mình thánh Chúa, lễ khấn trọn đời cùng tất cả những nghi thức khác, thế rồi đúng ngày hôm sau, chàng ta công bố một bức thư gửi cho vị giám mục của chàng tuyên bố rằng, chàng không tin nơi Đức Chúa Trời, nên nếu chàng cứ tiếp tục sống đời tu sinh ăn hại của bá tánh tức là chàng đã lừa dối họ. Vì lý do đó, chàng chối bỏ mọi phép bí tích đã ban cho chàng ngày hôm trước, và công bố bức thư của chàng lên các nhật báo của phe tự do. Cũng giống như kẻ vô thần đó, ông hoàng này, theo lời đồn đại, cũng đã chủ ý đợi buổi tiếp tân chính thức do cha mẹ vị hôn thê tổ chức để trình diện chàng rể tương lai trước nhiều quan khách tai mắt, mà bày tỏ quan điểm của chàng ta một cách công khai trước mặt mọi người, lớn tiếng lăng mạ các vị chức quyền danh giá, ngang nhiên chối bỏ vị hôn thê một cách đểu cáng. Lúc chống cự lại đám tôi tớ có nhiệm vụ tống khứ chàng ra khỏi cửa, chàng ta đã đánh vỡ một chiếc lọ sứ Tàu quý giá. Người ta còn thêm thắt, theo lối phê phán có tính cách thời thượng, rằng chàng thanh niên ngốc đó thật bụng yêu yị hôn thê của mình, con gái của ông tướng, nhưng chàng ta đã cự tuyệt nàng duy nhất chỉ để chứng tỏ chàng là một kẻ theo hư vô chủ nghĩa và để gây nên vụ tai tiếng nổi đình đám, nhằm khoái chí trước toàn thể mọi người mà cưới một người đàn bà sa đọa và bằng cách đó chứng minh rằng, trong niềm xác tín của chàng ta không có đàn bà hư hỏng hay đàn bà đức hạnh gì hết, mà chỉ có người phụ nữ tự do mà thôi; rằng chàng không tin ở sự phân biệt cổ hủ của giới thượng lưu, mà chỉ tin nơi “vấn đề nữ quyền”. Rốt cuộc, dưới mắt chàng thì một người đàn bà sa đọa lại còn có phần cao giá hơn những phụ nữ chưa sa ngã. Lập luận đó có vẻ được đa số đám du khách mùa hè tán thưởng và hoan nghênh nhiệt liệt, hơn nữa, những chuyện xảy ra hàng ngày còn chứng minh cho lập luận ấy là đúng nữa. Sự thật, lắm chi tiết vẫn còn lờ mờ lắm: Chẳng hạn, người ta đồn rằng, cô gái khốn khổ ấy yêu vị hôn phu của nàng ghê gớm (lắm kẻ lại gọi đó là kẻ quyến dụ nàng nữa) cho đến nỗi hôm sau ngày chàng đoạn tuyệt cùng nàng, nàng đã chạy đến với chàng tại nhà nhân tình chàng, lắm kẻ khác lại quả quyết một cách trái ngược hẳn rằng, chính chàng ta đã cố tình quyến dụ nàng đến nhà tình nhân của mình chỉ vì cái triết lý hư vô của chàng, có nghĩa là để làm nhục nàng, hạ giá nàng.
Dù gì đi nữa, cứ mỗi ngày thiên hạ lại càng thêm chú ý đến vụ đó, nhất là vì mọi người không ai còn mảy may nghi ngờ về việc đám cưới nhơ nhuốc đó chắc chắn sắp xảy ra thật rồi.
Bây giờ, giá có ai yêu cầu chúng ta giải thích, - gạt ra ngoài khía cạnh “hư vô” của vấn đề, - chỉ xin chúng ta giải thích cho biết đám cưới sắp đến đó sẽ thỏa mãn được ước vọng của hoàng thân đến mức nào, những ước vọng đích thực của chàng lúc đó là gì, tâm trạng của chàng lúc đó ra sao và những vấn nạn tương tự, thì chúng ta cũng phải thú nhận rằng thật khó mà trả lời được. Chúng ta chỉ được biết đám cưới đã được sắp đặt, đích thân hoàng thân đã ủy thác cho Lebedev, Keller cùng một người bạn của Lebedev- là những kẻ sẽ hiện diện trong ngày cưới của chàng- lo quán xuyến mọi việc cần thiết cho hôn lễ, về mặt đạo cũng như mặt đời. Chàng cũng dặn họ chớ có nề hà về chuyện tốn kém. Nastasia Filippovna thì cứ nằng nặc đòi tổ chức lễ cưới được sớm chừng nào tốt chừng ấy. Thể theo lời yêu cầu tha thiết của Keller, hoàng thân đã chọn hắn làm phù rể, còn phần vụ nâng đỡ cô dâu được trao cho Burdovski, kẻ đã nhận nhiệm vụ một cách sốt sắng, ngày cưới đã định vào đầu tháng Bảy. Ngoài mấy sự kiện thật chính xác đó, chúng ta còn biết thêm vài sự kiện khác đáng cho chúng ta ngạc nhiên lắm, vì chúng lại mâu thuẫn hẳn với các sự kiện kể trên: Chẳng hạn chúng ta có cớ mà nghi ngờ vì rằng khi trao toàn quyền thu xếp cho Lebedev và mấy kẻ kia rồi, ngay chính ngày hôm ấy, hoàng thân lại gần như đã quên khuấy mất cả người chủ lễ, cả phù rể lẫn cả chuyện đám cưới rồi. Có lẽ chàng vội vã trao quyền xếp đặt mọi việc cho kẻ khác để tự chàng khỏi phải bận tâm đến, thậm chí để chóng quên chuyện đó đi. Nhưng nếu quả đúng như thế, thì chàng để trí nghĩ đến chuyện gì? Chàng muốn nhớ lại và khao khát chuyện gì đây? Đâu ai có bắt buộc gì chàng (về phía Nastasia Filippovna chẳng hạn), Nastasia Filippovna có muốn xúc tiến gấp hôn lễ, nàng nghĩ ra chuyện cưới xin đó thật, chứ không phải hoàng thân; nhưng hoàng thân đã tự ý chấp nhận việc ấy và chấp nhận với vẻ lơ đễnh, coi đó như là người ta yêu cầu một chuyện hết sức tầm thường với chàng vậy. Chúng ta được biết có bao nhiêu chuyện lạ lùng nữa, nhưng theo thiển ý, những việc đó chẳng rọi được một tia sáng nào cho vấn đề mà chỉ làm cho rắc rối khó hiểu thêm, dù có nêu ra bao nhiêu cũng chẳng ích gì; tuy nhiên, chúng tôi vẫn cứ đưa thêm một ví dụ nữa.
Chúng ta biết rằng trong hai tuần lễ đó, hoàng thân đã ở bên cạnh Nastasia Filippovna từ sáng đến tối, cùng nàng đi dạo, đi nghe hòa nhạc, hằng ngày chàng cùng ngồi xe với nàng, một giờ vắng nàng là chàng đã bắt đầu lo rồi (nghĩa là mọi dấu hiệu đều cho thấy rằng chàng yêu nàng thực tình); chàng lắng nghe nàng nói suốt mấy tiếng đồng hồ liền với một nụ cười dịu dàng, âu yếm trên môi, còn chàng thì hầu như chẳng nói năng gì. Thế nhưng chúng ta cũng được biết trong những ngày ấy có lắm lần, đúng ra có nhiều lần, chàng đã bất thần đi đến nhà Epantsin, chuyện ấy chàng cũng không hề giấu Nastasia Filippovna, dù những cuộc thăm viếng ấy đã khiến cho nàng thất vọng. Chúng ta còn được biết, trong thời gian còn nán lại Pavlovsk, gia đình Epantsin chẳng còn tiếp rước chàng nữa, họ thẳng tay từ chối không cho phép chàng gặp mặt Aglaia Ivanovna, thế là chàng lủi thủi ra về, nhưng hôm sau chàng lại đến và, dĩ nhiên, lại bị xua đuổi nữa. Chúng ta còn biết, khoảng một tiếng đồng hồ, có lẽ chưa tới một tiếng nữa, sau khi Aglaia Ivanovna chạy trốn khỏi nhà Nastasia Filippovna, thì hoàng thân đã có mặt tại tư thất Epantsin rồi; chàng yên trí thế nào cũng gặp Aglaia Ivanovna ở đó. Sự xuất hiện của chàng đã khiến cả gia đình xôn xao, kinh động hết sức, vì giờ đó Aglaia Ivanovna vẫn chưa thấy về. Nhờ hoàng thân tiết lộ, họ mới hay biết Aglaia Ivanovna đã cùng chàng đến gặp Nastasia Filippovna; lời đồn đại còn cho biết, lúc ấy, Lizaveta Prokofievna, các cô con gái, và cả hoàng thân S. nữa đã đối xử với hoàng thân một cách khắc nghiệt và oán hận vô cùng. Và ngay lúc ấy bằng những lời lẽ quyết liệt nhất, họ chấm dứt tình bạn với chàng, xem chàng như kẻ không quen biết, nhất là từ lúc Varvara Ardalionovna bất thần đến cho Lizaveta Prokofievna hay rằng Aglaia Ivanovna đã đến nhà cô ta cách đó một giờ, trông nàng hoảng hốt lắm và có vẻ không muốn về nhà nữa. Nguồn tin giờ chót ấy đã khiến Lizaveta Proeofievna bối rối hơn hết, mà đúng thế thật: Lúc rời khỏi nhà Nastasia Filippovna, thật Aglaia muốn chết đi còn hơn là vác mặt về nhà, nên nàng mới chạy đến trú tại nhà Nina Aleksandrovna. Còn lập tức Varvara Ardalionovna thì thấy có bổn phận phải cấp báo ngay cho Lizaveta Proeofievna biết việc này. Bà mẹ và các cô chị liền hối hả đến nhà Nina Aleksandrovna, theo sau có Ivan Fedorovits, người cha trong gia đình vừa về đến nhà xong, và hoàng thân Lev Nikolaevits, chàng cứ lẽo đẽo theo sau họ, mặc những lời xua đuổi nặng nề; nhưng theo lệnh của Varvara Ardalionovna, ngay tại nhà cô này, người ta cũng cấm cửa không cho chàng gặp Aglaia. Tuy nhiên, mọi việc đã kết thúc như sau: Lúc Aglaia thấy mẹ và hai chị khóc lóc thương xót nàng, và chẳng hề trách móc nàng chút nào, nàng liền sà vào tay họ và cùng họ về nhà. Thêm một tin đồn nữa, dẫu rằng không mấy chính xác, người ta đồn anh chàng Gavrila Ardalionyts lại thêm một lần nữa gặp rủi lớn. Số là thừa cơ hội Varvara Ardalionovna bận đến gặp Lizaveta Prokofievna, chỉ còn một mình gã với Aglaia, gã cho là đã đến lúc thuận tiện để tỏ tình cùng nàng. Nghe gã bày tỏ nỗi lòng xong, Aglaia quên ngay cả nỗi thống khổ, gạt nước mắt mà cười phá lên rồi bất ngờ hỏi gã một câu lạ lùng: Gã có dám chứng tỏ tình yêu bằng cách đốt ngón tay gã trên nến không? Cứ theo lời đồn, gã Gavrila Ardalionyts đã sững sờ trước lời thách thức đó, và gương mặt gã lộ vẻ kinh ngạc quá sức đến nỗi Aglaia đã phá lên cười như phát rồ, rồi bỏ gã mà chạy lên gác với Nina Aleksandrovna, nơi cha mẹ nàng đón nàng sau đó. Giai thoại này đến tai hoàng thân ngày hôm sau, qua sự tiết lộ của Ippolit. Đã không còn dậy được khỏi giường, Ippolit cố ý cho mời hoàng thân đến để thông tin cùng chàng. Chúng ta không biết tại sao tin đồn đó lại bay đến tai Ippolit được, thế nhưng lúc hoàng thân nghe câu chuyện đốt ngón tay trên nến xong, chàng đã phá lên cười đến nỗi Ippolit phải ngạc nhiên; nhưng rồi chàng bỗng run rẩy toàn thân và bật khóc nức nở… Trong mấy ngày ấy, chàng thường sống với tâm trạng bất an, lo lắng không đâu, đau khổ vô cớ. Ippolit bảo thẳng rằng hắn cho là chàng bị mất trí rồi, thế nhưng điều đó cũng không thể nói một cách khẳng định được.
Khi trình bày những sự kiện này và không giải thích, tuyệt nhiên chúng tôi không có ý biện minh cho hành động của nhân vật chính trước mặt độc giả. Chẳng những thế, chúng tôi còn sẵn sàng chia sẻ mối phẫn nộ cùng các bạn hữu của chàng trước hành động của chàng nữa là khác. Chí đến Vera Lebedeva cũng bực ngài một dạo. Cả Kolia cũng giận, Keller cũng hờn cho mãi đến khi hắn được chọn làm người phù rể. Đó là chưa kể đến Lebedev, lão này thì quả thật lòng căm phẫn hoàng thân nên đã có âm mưu chống lại chàng. Nhưng chuyện đó chúng ta hãy để hạ hồi phân giải. Trên nguyên tắc, chúng ta hoàn toàn cảm thông với những lời lẽ mạnh bạo và có tác dụng tâm lý sâu đậm thốt ra một cách thẳng thừng, huỵch toẹt nơi môi miệng của Evgeni Pavlyts khi chàng đến chuyện trò thân mật cùng hoàng thân vào sáu hay bảy ngày sau biến cố tại nhà Nastasia Filippovna. Tiện đây, tưởng chúng ta cũng nên ghi nhận rằng, chẳng những gia đình Epantsin mà tất cả những kẻ có liên hệ xa gần với gia đình đó đều thấy cần phải tuyệt giao với hoàng thân, lấy ví dụ như hoàng thân S., mỗi khi gặp chàng, ông ta còn quay mặt đi và không buồn đáp lễ lúc chàng chào hỏi nữa. Nhưng Evgeni Pavlyts thì chẳng ngại gì chuyện đến thăm hoàng thân, dù dạo này chàng đã bắt đầu lui tới nhà Epantsin, gia đình đó tiếp đón chàng niềm nở hơn trước thấy rõ. Chàng đến thăm hoàng thân một ngày sau khi gia đình Epantsin rời khỏi Pavlovsk. Chàng biết hết những tin đồn đại trong thị trấn, và sự thật chắc chàng cũng có giúp thêm phần nào trong việc phao tin ấy. Gặp chàng, hoàng thân rất hoan hỉ, liền hỏi thăm ngay về gia đình Epantsin; lối vào chuyện thẳng thắn, mộc mạc của hoàng thân đã cởi mở miệng lưỡi cho Evgeni Pavlyts, chàng cũng chẳng cần tránh né, mà đi thẳng vào vấn đề ngay.
Hoàng thân không hay rằng gia đình Epantsin đã ra đi. Chàng bàng hoàng, tái người lại trước nguồn tin đó, nhưng một phút sau, chàng lắc đầu ra vẻ ưu tư mà nói: “Đó là chuyện bắt buộc rồi”, xong chàng hỏi thăm họ dọn đi nơi nào.
Trong lúc đó, Evgeni Pavlyts quan sát chàng thật kĩ; cái lối hỏi han rối rít của chàng, vẻ ngây ngô của câu hỏi, nỗi xúc động cùng sự ngay thật kỳ lạ, nỗi lo âu, xao xuyến của chàng thật đã khiến chàng ta ngạc nhiên không ít. Tuy vậy, rồi chàng cũng hòa nhã cặn kẽ thuật cho hoàng thân nghe mọi điều. Hoàng thân biết được nhiều chuyện mới mẻ, vì Evgeni Pavlyts chính là người đầu tiên cho chàng biết tin tức về gia đình Epantsin. Chàng ta quả quyết rằng Aglaia có bị đau ốm thật, nàng lên sốt và suốt ba đêm liền không chợp mắt được. Lúc này, nàng đã đỡ nhiều, không còn gì đáng quản ngại nữa, nhưng nàng vẫn còn bị kích động ghê gớm. “May mắn thay, sự bình an đã trở lại với gia đình ấy, - chàng nói. - Mọi người cố không đả động gì đến chuyện cũ, dù có mặt Aglaia hay không cũng vậy. Hai bậc cha mẹ đã bàn tính một chuyến xuất ngoại vào mùa thu, ngay sau đám cưới của Adelaida. Aglaia đã lẳng lặng chấp nhận ngay khi cha mẹ nàng vừa khỏi xướng về chuyện ấy”. Chàng ta, Evgeni Pavlyts, có lẽ cũng sẽ đi ra nước ngoài. Thậm chí, có thể là cả hoàng thân S. sẽ thu xếp đi cùng Adelaida hai tháng, nếu công việc cho phép. Chỉ có ông tướng ở lại nhà thôi. Tất cả giờ đây đã chuyển về Colmino, trang ấp của họ, cách Petersburg khoảng hai chục dặm. Bà Belokonskaia còn chưa rời đi Moskva và có vẻ thậm chí sẽ ở lại đây lâu. Lizaveta Prokofievna khăng khăng rằng sau sự cố vừa qua thì không thể nào ở lại Pavlovsk được nữa, chàng ta, Evgeni Pavlyts, thường xuyên thông báo với bà hàng ngày về tin đồn trong thị trấn. Họ cũng cho là không thể đến ở tại biệt thự Elagin nữa.
– Thật vậy, - Evgeni Pavlyts tiếp lời. - Hẳn ngài cũng đồng ý rằng, làm sao có thể chịu đựng được… nhất là khi biết mọi chuyện diễn ra tại nhà ngài từng giờ từng phút, và sau những cuộc viếng thăm hằng ngày của ngài đến đó, bất chấp việc người ta không buồn tiếp…
– Vâng, vâng, vâng, ông nói đúng lắm, - hoàng thân bảo, chàng lại gật đầu. - Tôi muốn đi thăm Aglaia Ivanovna mà…
– Này, hoàng thân, - Evgeni Pavlyts vừa sốt sắng vừa buồn rầu kêu lên. - Tại sao ngài… lại để cho mọi chuyện ấy xảy ra được? Đã hẳn vẫn biết là chuyện này thật quá bất ngờ đối với ngài… Tôi đồng ý rằng lúc đó ngài hẳn phải luống cuống… ngài đâu có ngăn cản được một cô gái điên khùng, điều đó vượt quá sức ngài! Nhưng hẳn ngài cũng phải hiểu rằng cô gái đó… có cảm tình sâu sắc và mãnh liệt với ngài biết nhường nào chứ! Nàng không muốn san sẻ ngài với một người đàn bà khác, thế mà ngài… và ngài đang tâm lìa bỏ nàng và làm đổ vỡ một kho báu như thế được thì lạ!
– Phải, phải, ông nói phải lắm. Vâng, đúng tôi có lỗi thật, - hoàng thân xót xa nói. - Mà tôi nói cho ông biết: Chỉ có mỗi mình Aglaia mới nhìn con người Nastasia Filippovna với con mắt như vậy… Chẳng một ai khác lại xét đoán nàng như thế nữa.
– Vâng, đúng thế, đó có gì là nghiêm trọng đâu! - Evgeni Pavlyts kêu lên, chàng đã thực sự bị cuốn hút. - Xin hoàng thân bỏ lỗi cho… chứ tôi… tôi đã suy nghĩ kĩ về chuyện này rồi, ngài ạ. Tôi còn biết tất cả những chuyện xảy ra từ trước, biết tất cả những chuyện từ sáu tháng trước đó, nghĩa là biết tất cả và tất cả những chuyện đó chẳng có gì nghiêm trọng hết! Đó chỉ là chuyện say mê viển vông, một chuyện hoang đường ảo tưởng như mây khói, chỉ có cái tính ghen tuông dễ hoảng hốt của một cô gái trẻ người non dạ mới xem đó là điều nghiêm trọng mà thôi!
Đến lúc đó thì Evgeni Pavlyts không còn giữ kẽ gì nữa, bao nhiêu nỗi căm phẫn chàng cho ra bằng hết. Bằng những lời lẽ hợp tình và dễ hiểu, và đầy tác động tâm lý, chàng đã vẽ ra trước mắt hoàng thân một bức tranh sống động diễn lại mối quan hệ cũ của chính ngài và Nastasia Filippovna. Evgeni Pavlyts vốn là một con người lợi khẩu, nhưng lần này chàng mới thật là trổ hết tài hùng biện. “Ngay từ lúc ban đầu, - chàng bảo, - giữa ngài và cô ta đã có sự gian dối rồi, phàm việc gì đã khởi đầu bằng gian dối cũng phải kết thúc bằng gian dối, đó là lẽ tự nhiên. Tôi không hề đồng ý và thậm chí bất bằng nữa mỗi khi có ai lẫn lộn chóng mặt gọi ngài là một… gã khờ. Ngài thông minh rất mực, làm sao dám bảo ngài như thế được. Nhưng hẳn ngài phải công nhận rằng ngài thật là lạ lùng, cho nên ngài chẳng giống ai hết. Tôi dám nói quyết rằng mọi sự xảy ra chẳng qua cũng do điều mà tôi xin gọi là sự thiếu lịch duyệt tự bẩm sinh (xin ngài hãy chú ý đến tiếng đó: bẩm sinh) của ngài, rồi sau, do nơi tâm hồn quá chân chất của ngài, do sự thiếu ý thức về mực thước của ngài, điểm này chính ngài cũng từng xác nhận nhiều lần, và sau hết, do vì từ một đống ý tưởng với toàn bộ bản tính thật thà khác thường của ngài, ngài đã xem chúng như niềm xác tín đích thật, tự nhiên, tự phát. Thưa hoàng thân, hẳn ngài phải thừa nhận rằng mối liên lạc giữa ngài và Nastasia Filippovna ngay từ nguyên ủy đã đặt nền tảng trên một ý niệm dân chủ ước lệ (tôi muốn diễn đạt cho vắn tắt), có thể nói vắn do sự hấp dẫn của “vấn đề nữ quyền” (nói cho vắn tắt hơn nữa). Như ngài thấy đó, tôi biết không sót một chi tiết nào về cảnh nhơ nhuốc, lạ lùng diễn ra tại nhà Nastasia Filippovna lúc Rogojin mang gói tiền đến. Nếu ngài muốn, tôi sẽ phân tích con người ngài và tỏ cho ngài thấy chân tướng của ngài như được soi trong gương, bởi tôi đã biết thấu đáo ngọn nguồn sự việc cùng đường đi nước bước của nó ra sao rồi! Thời niên thiếu, lúc ngài sống li hương tại Thụy Sĩ, ngài đã chạnh lòng sầu xứ. Nước Nga quyến rũ ngài như một xứ sở xa lạ, nhưng là miền Đất Hứa. Ngài đọc nhiều sách viết về nước Nga, có lẽ là những pho sách tuyệt hảo, nhưng là nguy hại đối với ngài. Ngài trở về quê nhà với lòng nhiệt thành, khao khát muốn hành động, có thể nói là ngài lao mình vào hành động! Thế rồi chính hôm ngài trở về, có người đã kể cho ngài nghe câu chuyện buồn nát lòng về một người đàn bà bị lăng nhục, họ kể cho ngài, một trang hiệp sĩ đức độ, một người đoan chính dường ấy, nghe chuyện mà lại là chuyện về một người đàn bà nữa chứ! Rồi cũng chính trong ngày ấy, ngài đã gặp người đàn bà này, ngài bàng hoàng trước cái nhan sắc mê hồn, ma quái ấy (tôi phải nhận là nàng đẹp). Tâm trí ngài lúc đó đã như thế, lại còn thêm chứng trúng phong và ảnh hưởng của mùa băng rã tại thành Petersburg làm rã rời thần trí, rồi suốt một ngày tròn sống trong một đô thị xa lạ và gần như huyễn hoặc đối với ngài, một ngày của bao nhiêu cuộc gặp gỡ, ngày của hiện thực bất ngờ nhất, ngày gặp gỡ cùng ba tiểu thư yêu kiều nhà Epantsin mà Aglaia là một; lại cộng thêm nỗi mỏi mệt, bải hoải, rồi phòng khách nhà Nastasia Filippovna và bầu không khí ngự trị tại đó… Như thế thì ngài còn trông đợi được gì ở ngài nữa chứ? Ngài nói thử tôi nghe?”.
– Đúng, đúng, - hoàng thân đáp, chàng gật đầu, mặt đỏ ửng lên. - Vâng, kể như ông nói đúng gần hết. Quả vậy, suốt đêm trước tôi hầu như không ngủ, trên tàu, và cả đêm trước đó nữa cũng vậy, tôi đâm ra mệt mỏi quá đỗi thật…
– Vâng đã hẳn là thế, đó là điều tôi muốn nói đây! - Evgeni Pavlyts hăm hở nói tiếp. - Đã rõ như ban ngày rằng ngài, trong lúc bốc đồng, có thể nói là đã vội tóm lấy cơ hội để trưng ra cái đức đại lượng của ngài bằng cách tuyên bố công khai rằng: Ngài, vốn dòng dõi hoàng thân lâu đời và là kẻ thanh khiết, chẳng bao giờ xem một người đàn bà là thất tiết khi bị kẻ khác làm ô nhục, chẳng phải vì lỗi lầm của bản thân nàng, mà chính là lỗi lầm của một gã phóng đãng thuộc giới thượng lưu. Chúa ơi, thật là dễ hiểu quá mà! Nhưng hoàng thân ơi, vấn đề không phải ở đó đâu. Vấn đề là đây: Có phải tình cảm của ngài chân thực như thế không? Có phải đó là một tâm tình tự nhiên, chân thành hay chỉ là một cơn hứng chí? Ngài nghĩ sao: Nếu nơi đền thờ, người đàn bà được tha tội, một người đàn bà như thế là nàng đã làm điều tốt, rằng nàng xứng đáng được tôn trọng, kính ngưỡng mọi bề hay không? Há ba tháng sau đó, lương tri ngài không cho ngài biết được sự thật của vấn đề hay sao? Cứ kể là nàng vô tội đi - tôi cũng chẳng muốn nài ép chi về chuyện đó - thế nhưng tất cả những cuộc phiêu lưu của nàng có thể nào biện bạch được cho cái tính ngạo mạn, xấc xược không chịu nổi, và cái thói ích kỷ trơ trẽn không đáy của nàng hay không? Thưa hoàng thân, tôi xin lỗi vì đã đi quá trớn, thế nhưng…
– Vâng, mọi sự có thể như thế thật, - hoàng thân lại biểu đồng tình. - Có lẽ ông nói đúng. Quả thật nàng rất dễ bẳn gắt, nóng tính, đã hẳn là ông có lý, nhưng mà…
– Ngài muốn nói là nàng đáng thương xót chứ gì, có phải không, ông hoàng tốt bụng của tôi? Nhưng có thể nào vì lòng thương xót và muốn làm đẹp lòng nàng mà ngài đành tâm làm nhục một thiếu nữ khác cao quý, trong trắng, và hạ giá cô ta trước đôi mắt hận thù ngạo nghễ của người đàn bà kia sao? Sau vụ này thì không hiểu lòng thương xót của ngài còn trải rộng đến đâu mới dứt đây? Sao mà có chuyện khó tin quá vậy! Có lẽ nào khi yêu một cô gái, mà lại có thể hạ nhục nàng ngay trước mắt tình địch nàng, rồi bỏ rơi nàng để theo kẻ tình địch ấy trước mắt nàng được chăng, sau khi chính mình đã cầu hôn trung thực… mà đúng ngài đã cầu xin bàn tay nàng trước sự hiện diện của cha mẹ và các chị nàng thật! Sau vụ này thì tôi xin hỏi ngài, ngài còn là một con người trung thực được nữa chăng, thưa hoàng thân? Và… và lẽ nào ngài đã không lừa dối người con gái thánh thiện ấy bằng cách bảo rằng ngài yêu nàng?
– Vâng, vâng, ông nói đúng! Ô, tôi cảm biết tôi có lỗi lắm! - Hoàng thân thốt lên với giọng đau đớn vô biên.
– Nhưng lẽ nào nói thế là đủ sao? - Evgeni Pavlyts phẫn nộ kêu lên, - Há có phải chỉ cần kêu lên: “Ôi, tôi cảm biết tôi có lỗi lắm!” là xong chuyện sao? Ngài có lỗi là cái chắc rồi, thế nhưng ngài vẫn cố chấp! Thế thì tâm hồn ngài để đâu rồi? Tấm lòng “người Cơ đốc” của ngài rơi đâu mất? Hẳn lúc đó ngài đã trông rõ vẻ mặt nàng đấy chứ… nàng đã đau đớn có kém gì “người đàn bà kia”, người đàn bà của ngài, kẻ đã xen vào chia rẽ hai người? Làm sao ngài chứng kiến cảnh ấy mà vẫn để cho cơ sự đó xảy ra?
– Nhưng… nhưng tôi đâu có để xảy ra… - ông hoàng khốn khổ lắp bắp.
– Ngài không để xảy ra là thế nào?
– Lạy Chúa nhân từ, tôi chẳng hề để cho cơ sự gì xảy ra hết. Cho đến bây giờ, tôi vẫn không hiểu được mọi sự đó xảy ra thế nào nữa. Lúc đó… tôi… tôi đã chạy theo Aglaia Ivanona rồi, thế nhưng Nastasia Filippovna lại bị xỉu, rồi từ đó, người ta không cho phép tôi gặp Aglaia nữa.
– Thế nào mặc kệ! Ngài phải chạy theo Aglaia, bất kể kẻ kia xỉu cũng mặc chứ!
– Vâng… vâng… lẽ ra tôi phải… thế nhưng như vậy thì chắc nàng chết mất! Chắc thế nào nàng cũng tự tử! Ông đâu có biết nàng… À, mà chuyện đó cũng chẳng can hệ gì…, tôi hẳn sẽ bày tỏ cho Aglaia sau chứ? Evgheni Pavlyts ạ, tôi thấy, hình như ông chưa tường mọi chuyện. Xin ông hãy nói, sao người ta lại không cho tôi vào gặp Aglaia Ivanovna? Thế nào tôi cũng giải thích tất cả cho nàng hiểu mà. Ông nên hiểu cho điều này: Suốt lúc gặp mặt nhau, hai người đàn bà đã không hề đề cập đến vấn đề phải nói, họ toàn nói những chuyện bên lề mà thôi, cho nên cơ sự mới xảy ra… Có lẽ tôi không thể giải thích cho ông rõ được… nhưng có thể tôi sẽ cắt nghĩa cho Aglaia am tường… Ôi, Chúa ôi, Chúa ôi! Ông vừa bảo tôi về vẻ mặt nàng lúc ấy, lúc nàng bỏ đó chạy trốn… Lạy Chúa tôi, tôi vẫn còn nhớ rõ mồn một!… Nào, ta đi, ta đi! - Hoàng thân kêu lên, đứng bật dậy khỏi ghế, rồi nắm tay Evgeni Pavlyts lôi đi.
– Đi đâu chứ?
– Thì đi gặp Aglaia Ivanovna, nào ta đi ngay!
– Nhưng nàng đâu còn ở Pavlovsk nữa, tôi đã bảo ngài rồi mà! Ngài gặp nàng làm gì chứ?
– Rồi nàng sẽ hiểu! Rồi nàng sẽ hiểu mà! - Hoàng thân thầm thì, hai tay chàng chắp lại như đang cầu nguyện. - Rồi nàng sẽ hiểu sự thể quả không phải như thế chút nào, sự thể khác hẳn, khác hẳn, khác hẳn thế cơ!
– Sao lại khác hẳn? Ngài sắp kết hôn cho bằng được đấy thôi? Ngài sắp lấy vợ hay là không?
– Ồ có chứ… tôi sắp lấy vợ thật… Phải, tôi cưới vợ!
– Vậy sao ngài bảo sự thể không phải như thế chứ?
– Ồ, không đâu, không phải như thế đâu. Không phải mà! Chuyện tôi cưới vợ chẳng có gì quan trọng cả, tuyệt không!
– Sao lại chẳng quan trọng? Đó đâu phải chuyện đùa! Ngài sắp cưới người đàn bà ngài yêu để tạo hạnh phúc cho nàng, Aglaia biết như thế, vậy thì sao lại không quan trọng chứ?
– Hạnh phúc à? Ồ không có đâu! Đơn giản là tôi cưới nàng làm vợ, có thế thôi. Nàng muốn thế mà. Tôi cưới vợ thì có khác gì đâu? Tôi… Ồ, không đâu, mọi sự vẫn thế đấy thôi! Duy có điều nếu tôi cư xử khác đi, chắc chắn nàng sẽ chết. Bây giờ tôi thấy việc hôn nhân giữa nàng và Rogojin là chuyện điên rồ quá thể! Bây giờ tôi đã hiểu hết mọi điều mà trước đây tôi chưa hiểu. Để tôi nói cho ông nghe: Lúc hai người đàn bà ấy đứng đối mặt nhìn nhau thì tôi không còn chịu nổi vẻ mặt của Nastasia Filippovna nữa… Evgeni Pavlyts ạ, - chàng nói (giọng trầm hẳn xuống ra điều bí mật), - chuyện này tôi chưa hề nói với ai, chưa hề, kể cả Aglaia cũng chưa, nhưng thật tôi không thể chịu đựng nổi vẻ mặt của Nastasia Filippovna… Điều ông vừa nói về buổi tối tại nhà nàng thật đúng lắm, thế nhưng ông bỏ sót một chi tiết, vì ông không được biết: đó là tôi đã nhìn thấy khuôn mặt nàng! Ngay từ sáng hôm đó, lúc nhìn bức chân dung nàng tôi đã không chịu nổi rồi… Chà, bây giờ nhìn Vera Lebedeva mà xem, đôi mắt cô ta khác hẳn kia; tôi… tôi đâm sợ khuôn mặt của Nastasia Filippovna quá sức! - Chàng tiếp lời với giọng hãi hùng.
– Ngài sợ khuôn mặt ấy à?
– Vâng, nàng điên rồi! - Chàng lắp bắp, mặt tái xanh lại.
– Ngài chắc chứ? - Evgeni Pavlyts hỏi với vẻ chuyên chú hết sức.
– Vâng, chắc. Bây giờ tôi chắc lắm rồi. Đã mấy ngày rày, tôi tin chắc như thế rồi!
– Vậy thì ngài sẽ làm gì đây, hỡi hoàng thân? - Evgeni Pavlyts hốt hoảng kêu lên. - Rồi ra ngài sẽ cưới nàng vì sợ hãi? Chuyện này sao khó hiểu quá! Có lẽ ngài cũng chẳng yêu gì nàng đấy chứ?
– Ồ không, tôi yêu nàng hết lòng! Vì… nàng là… một đứa con nít; giờ đây là con nít, hoàn toàn là con nít đó! Chà, ông chẳng biết gì cả.
– Đồng thời ngài cũng thề thốt với Aglaia Ivanovna rằng ngài yêu nàng nữa?
– Vâng, đúng, đúng!
– Lại đến thế được à? Ngài định yêu cả hai người một lúc sao?
– Ồ phải, đúng thế!
– Trời đất ạ! Này hoàng thân, xin ngài tỉnh trí lại đi, ngài nói gì vậy?!
– Không có Aglaia, chắc tôi… thế nào tôi cũng phải gặp nàng cho bằng được! Tôi… tôi đến chết trong giấc ngủ tối nay mất. Suốt đêm nay trong giấc ngủ, tôi nghĩ, tôi sẽ chết mất. Ôi, ước chi Aglaia biết cho lòng tôi! Ước chi nàng hiểu cho tất cả cớ sự… tôi muốn nói là tất cả mọi điều. Vì trong chuyện này, người ta cần phải biết tất! Quan trọng nhất là điểm đó! Tại sao chúng ta chẳng bao giờ hiểu được tất cả về người khác những khi cần phải hiểu, khi người ấy lầm lỗi? Nhưng tôi cũng chẳng hiểu tôi đang nói gì nữa, tôi lú lấp cả rồi, ông đã làm tôi xúc động quá chừng… Không hiểu vẻ mặt nàng hiện giờ có còn hệt như lúc nàng bỏ chạy đi đó không? Ồ, phải, tôi thật đáng tội! Có lẽ lắm, lỗi tại tôi mọi đàng! Tôi vẫn chưa hiểu được tận tường ra làm sao, thế nhưng tôi đáng tội lắm!… Còn một việc khác tôi chẳng thể nào giải thích cho ông rõ. Evgeni Pavlyts ạ, tôi chẳng đủ lời, đủ tiếng để diễn đạt… nhưng Aglaia thế nào cũng hiểu được! Ôi, tôi vẫn hằng tin rằng nàng sẽ hiểu được mà!
– Không, hoàng thân ạ, nàng sẽ không hiểu đâu! Aglaia Ivanovna đã yêu như một phụ nữ, như một con người từng yêu, chứ không như… một tâm linh trừu tượng. Hoàng thân đáng thương của tôi ơi, ngài biết không: Rõ ràng ngài chẳng yêu cả nàng này lẫn nàng kia!
– Tôi không biết… Có thể, có thể lắm; ông có lý trong nhiều điều, Evgeni Pavlyts ạ. Ông quá thông minh, thưa ông; ôi đầu tôi lại bắt đầu đau rồi, chúng ta đến chỗ nàng đi! Vì Chúa, xin vì Chúa, chúng ta đi thôi!
– Nhưng tôi đã nói với ngài, gia đình Epantsin không còn ở Pavlovsk nữa; nàng ở Colmino cơ mà! Thì ta đi đến Colmino. Nào, ta đi ngay!
– Không… thể được! - Evgeni Pavlyts kéo dài từng tiếng, đứng lên.
– Ông nghe đây, tôi sẽ viết một bức thư; ông mang đến cho nàng hộ nhé?
– Không có chuyện đó đâu, hoàng thân ơi! Tha cho tôi cái nghề làm chim xanh đó đi! Tôi chịu thôi!
Họ chia tay nhau. Evgeni Pavlyts ra đi với một niềm tin quyết lạ thường: Chàng đã tin chắc rằng hoàng thân không còn tỉnh trí nữa. “Và khuôn mặt mà ông ta sợ hãi và dấu yêu vô cùng đó là nghĩa lý gì đây? Trong khi đó ông ta có thể lắm, ông ta sẽ chết mất nếu thiếu Aglaia vậy, chắc hẳn Aglaia sẽ không bao giờ biết rằng ông ta yêu nàng đến độ nào! Ha, ha, ha! Làm sao ông ta yêu hai người đàn bà một lúc được? Với hai mối tình khác hẳn nhau như thế? Lạ thật… Cái gã khờ tội nghiệp ấy! Không biết bây giờ gã ra làm sao đây?
❀ ❀ ❀
[1] I. Turghenev (1818-1883): nhà văn Nga nổi danh nhất với tác phẩm Cha và con mô tả sự xung đột giữa hai thế hệ cũ, mới ở Nga. Thế hệ già theo tư tưởng tự do bảo thủ; thế hệ trẻ theo tư tưởng hư vô chủ nghĩa, chủ trương vô chính phủ và chối bỏ hoàn toàn những niềm tin đạo đức và tôn giáo. Xung đột giữa hai thế hệ ở gia đình Bazarov là đề tài chính của truyện.
