Kolia dẫn chàng hoàng thân đi một quãng ngắn trên phố Liteinaia, vào một quán cà phê - bi-a ở ngay mặt đường, trong tầng trệt một ngôi nhà. Ở góc nhà bên phải, trong một căn buồng riêng, như một vị khách quen lâu năm, Ardalion Aleksandrovits đang ngồi bên một chiếc bàn nhỏ với một chai rượu trước mặt và tờ Indépendance Belgetrong tay. Ngài đang chờ chàng hoàng thân; vừa trông thấy chàng ngài đã đặt ngay tờ báo xuống và bắt đầu phân trần một thôi một hồi một cách sôi nổi nhưng chàng hoàng thân hầu như chẳng hiểu được gì vì vị tướng cứ thế dốc ra những điều sắp sẵn từ trước.

– Mười rúp thì tôi không có, - Chàng hoàng thân cướp lời. - đây là tờ hai mươi nhăm rúp, cảm phiền ngài đổi giúp và đưa lại cho tôi mười lăm rúp vì cũng kẹt quá rồi.

– Ồ, rõ quá rồi; và mong ngài hãy tin rằng đây chính là giờ phút…

– Ngoài ra, tôi còn muốn thỉnh cầu ngài một việc, tướng công ạ. Ngài chưa bao giờ đến nhà Nastasia Filippovna ư?

– Tôi ấy à? Tôi mà là chưa đến à? Ngài hỏi tôi đấy chứ? Đến mấy lần rồi đấy, bạn thân mến ạ, mấy lần rồi đấy! - Vị tướng kêu lên với giọng giễu đời đầy vẻ dương dương tự đắc. - Nhưng cuối cùng tôi đã phải chấm dứt việc đi lại vì không muốn vào hùa với cái lũ nhố nhăng. Sáng nay ngài đã tận mắt thấy rõ sự tình rồi đấy: tôi đã làm tất cả những gì mà một người cha có thể làm, nhưng là một người cha hiền lành và độ lượng; rồi đây trên vũ đài sẽ xuất hiện một người cha thuộc loại khác, và hãy chờ xem, rồi chúng ta sẽ thấy: Hoặc là người chiến binh già đã một thời oanh liệt đập tan được âm mưu thâm độc, hoặc là con yêu phụ mặt trơ trán bóng sẽ thâm nhập được vào một gia đình rất mực cao quý.

– Còn tôi chỉ muốn ngài cho biết là liệu tối nay ngài có thể lấy tư cách một người quen mà dẫn tôi đến nhà Nastasia Filippovna được không? Nhất định tôi phải đến ngay hôm nay đấy, tôi có việc mà, nhưng tôi đã hoàn toàn không biết làm thế nào để vào nhà. Ban nãy tôi đã được giới thiệu, nhưng dù sao vẫn chưa được mời, mà tối nay ở đó người ta lại đón tiếp khách mời. Tuy nhiên, tôi sẵn sàng mang tiếng bầy hầy, ai cười kệ người ta, miễn sao vào được thì thôi.

– Và ý định của ngài như vậy là rất, rất hợp ý tôi, người bạn trẻ của tôi ạ, - vị tướng hớn hở reo lên. - có phải vì chút tiền mọn này mà tôi gọi ngài đâu cơ chứ! - Ngài vừa nói vừa quơ vội lấy tờ giấy bạc và cho luôn vào túi. - Tôi gọi ngài ra chính là để mời ngài tham gia chiến dịch tổng tấn công Nastasia Filippovna hay nói đúng hơn là chiến dịch truy quét Nastasia Filippovna đấy chứ! Tướng Ivolgin và hoàng thân Myskin! Cô nàng chuyến này thì cứ gọi là lãnh đủ! Tôi ấy à, dưới cái vẻ tử tế của một vị khách đến dự lễ mừng sinh nhật, cuối cùng thì thỉnh thoảng lại thọi cho một cú, - gián tiếp thôi, không trực tiếp, nhưng chung quy lại cũng chẳng khác gì trực tiếp. Lúc bấy giờ Gania mới tự thấy được là nên như thế nào: cha mình có đáng mặt làm cha hay không và… như người ta thường nói… đại khái là như vậy, hoặc giả… Nhưng thôi, cái gì đến nó sẽ đến! Ý định của ngài kể cũng quá hay. Đến mười giờ chúng ta sẽ lên đường, chúng ta vẫn còn có thời gian.

– Nhà cô ấy ở đâu?

– Xa đấy, tận khu vực gần Nhà hát Lớn, nhà của Mytovsova, ngay cạnh quảng trường, trên tầng gác… Nhà cô ấy chẳng bao giờ đông khách, kể cả ngày lễ thánh, mọi người ra về sớm…

Trời đã tối từ lâu; chàng hoàng thân vẫn phải ngồi chịu chuyện mà chờ vị tướng, ngài đã cao hứng tuôn ra hàng tràng giai thoại nhưng chuyện nào cũng bỏ lửng, không biết kết thúc ra sao. Khi chàng hoàng thân đến ngài đã xin thêm một chai nhưng chỉ một tiếng sau đã đánh hết bay, ngài lại xin thêm chai nữa và rồi cũng hết. Bên chén rượu có lẽ tướng quân đã kịp kể gần hết chuyện đời mình. Cuối cùng chàng hoàng thân đã đứng lên và bảo là chàng không thể chờ thêm được nữa. Tướng quân dốc nốt chút cặn cuối chai vào mồm, đứng lên và bước ra ngoài, chân nam đá chân chiêu. Chàng hoàng thân cảm thấy chán không thể tưởng. Chàng không hiểu nổi là cơn cớ làm sao mà chàng lại có thể tin người một cách mù quáng đến thế. Thực ra thì chàng cũng chưa bao giờ tin cậy cả; chàng chỉ định dựa vào vị tướng mà đến chơi nhà Nastasia Filippovna thôi, cho dù cũng không tránh khỏi đôi chút phiền hà chứ có ngờ đâu lại ra cơ sự thế này: Vị tướng lúc này đã say bí tỉ, cứ giở giọng đao to búa lớn mà nói nhem nhẻm suốt, vừa nói vừa thổn thức, xúc động trào dâng. Ngài cứ lải nhải về cái chuyện vợ con nhà ngài đã xử sự không hay làm tan nát cửa nhà và đến lúc phải chặn đứng chuyện này lại. Cuối cùng hai người đã bước ra phố Liteinaia. Trời đất vẫn đắm chìm trong tiết băng tan, gió nồm rít lên khắp phố phường nghe đến não ruột, những cỗ xe ngựa chạy lép nhép, ì oạp trong bùn, ngựa béo ngựa gầy gõ móng lốc cốc lên mặt đường. Từng tốp người ướt át, co ro hối hả ngược xuôi trên hè phố. Thảng hoặc còn có một hai chàng đệ tử lưu linh.

– Ngài có nhìn thấy mấy tầng gác còn sáng nến kia không, - Vị tướng nói, nhà các chiến hữu của tôi cả đấy, còn tôi, tôi ấy à, kẻ bị bạc đãi và khốn khổ nhất trong bọn, đang phải lê gót đến căn hộ của một con mẹ tầm phơ tầm phất ở phía Nhà hát Lớn đây này! Con người đang chứa trong ngực những mười ba viên đạn đây này… ngài không tin ư? Ấy vậy mà chỉ vì tôi mà Pirogov đã phải đánh điện về Paris và tạm thời bỏ lại Sevastopol đang bị bao vây, còn Nelaton, quan ngự y của triều đình Paris, thì phải cố lo cho được giấy thông hành trên danh nghĩa làm khoa học để vào Sevastopol đang bị bao vây mà thăm bệnh cho tôi[1]. Trên thượng cấp các vị đều biết hết: “A, cái chàng Ivolgin với mười ba viên đạn trong người chứ gì!…”. Đấy, người ta toàn bảo nhau như thế đấy ạ! Kìa, hoàng thân, ngài có nhìn thấy ngôi nhà kia không? Trên một tầng gác ở đấy là nhà tướng Sokokovits, một người bạn lâu năm của tôi, ngài sống với cả gia đình đông đúc, một gia đình rất mực cao quý. Ngoài nhà này còn có ba nhà trên phố Nevski và hai nhà trên phố Morskaya - tất cả đều là chỗ quen biết hiện thời của tôi, có nghĩa là toàn những nơi thân thiết của tôi. Nina Aleksandrovna thì đã đành cam phận từ lâu. Riêng tôi thì vẫn chưa thôi tưởng nhớ… và, như người ta thường nói là vẫn tiếp tục nghỉ ngơi trong cái môi trường học vấn gồm những chiến hữu và thuộc cấp cũ của mình mà đến nay vẫn còn tha thiết với mình.

Tướng Sokolovits ấy thì cũng có điều là đã lâu lâu tôi chưa đến thăm ngài và cũng chưa gặp lại Anna Fiodorovna… Hoàng thân thân mến ạ, ngài biết chứ, một khi bản thân anh đã không mời ai đến chơi nhà thì tự khắc anh cũng chẳng đến nhà ai nữa. Thế nhưng… hừm… hình như ngài vẫn không tin… Cơ mà tại sao tôi lại không dẫn người con trai của ông bạn quý từ thuở thiếu thời của tôi đến nhà cái gia đình tuyệt vời này? Tướng Ivolgin và hoàng thân Myskin! Ngài sẽ được thấy một nương nương kỳ diệu, mà không chỉ một cô, mà là hai, thậm chí ba cô, điểm nhấn của thủ đô và xã hội thủ đô: nhan sắc, học vấn, chí hướng… vấn đề phụ nữ, thi ca - tất cả những yếu tố đó đã cấu thành một hỗn hợp đa dạng hứa hẹn vô vàn hạnh phúc, chưa kể đến khoản hồi môn ít ra cũng phải đến tám mươi ngàn rúp tiền mặt cho mỗi cô, một chút quà sốt dẻo ngon ơ, chẳng bao giờ liên quan đến bất cứ vấn đề phụ nữ hay xã hội nào… tóm lại, thế nào tôi cũng phải đưa ngài đến mới xong. Tướng Ivolgin và hoàng thân Myskin đấy chứ!

– Đi luôn chứ? Ngay bây giờ chứ? Nhưng ngài quên hết rồi, - chàng hoàng thân ra bộ hối hả.

– Không sao, không sao, quên là quên thế nào, đi thôi! Mé này này, lên cái cầu thang tráng lệ kia kìa. Lạ nhỉ, tên gác cổng đâu rồi? Thế nhưng… ngày hội, tên gác cổng cũng đi đâu mất. Ngài Sokolovits này là người tôi mang ơn vì đã đem lại toàn bộ hạnh phúc cho cả cuộc đời và sự nghiệp của tôi, một mình tôi hưởng đặc ân này chứ không còn ai nữa, nhưng… chúng ta đến nơi rồi đây này.

Chàng hoàng thân đã không còn phản đối cuộc viếng thăm nữa mà ngoan ngoãn theo chân vị tướng vì không muốn làm ngài nổi giận nhưng rất hy vọng rằng tướng Sokolovits cùng cả gia đình sẽ dần dần tan biến như một ảo ảnh, họ chẳng qua chỉ là những nhân vật hư cấu nên hai vị khách sẽ nhẹ nhàng quay xuống, rút khỏi cầu thang. Nhưng chàng lại thấy niềm hy vọng ấy chừng như sắp tiêu tan mà hết cả hồn: Vị tướng đưa chàng lên cầu thang với vẻ ung dung như có người quen ở đây thật, chốc chốc lại đưa ra những chi tiết về lai lịch, địa hình với độ chính xác toán học. Cuối cùng, khi hai người đã lọt vào hành lang tầng gác, dừng lại trước cửa một khu sang trọng bên tay phải và vị tướng với tay giật dây chuông thì chàng hoàng thân đã định bụng đánh bài chuồn, nhưng một cảnh huống lạ lùng đã khiến chàng chần chừ.

– Ngài nhầm rồi, tướng công ạ, - chàng nói, - tên ghi ở cửa là Kulakov, chứ có phải là Sokolovits đâu.

– Kulakov… Kulakov là thế nào. Đây là nhà Sokolovits, và tôi đang gọi cửa nhà Sokolovits; Kulakov cái của nợ gì… đấy, người ta mở cửa rồi đây này.

Cửa được mở ra thật. Một tên gia nhân ló mặt ra và cho biết “ông chủ bà chủ đi vắng ạ”.

– Tiếc quá, tiếc quá, thế này mới tiếc chứ! - Ardalion Aleksandrovits cứ lắp bắp mãi, đầy vẻ tiếc rẻ. - Thôi thế anh bạn quý nhớ bẩm lại là có tướng Ivolgin và hoàng thân Myskin đã muốn được đích thân đến kính thăm sức khỏe các ngài và đã vô cùng, vô cùng lấy làm tiếc…

Ngay lúc đó, khách còn thấy ló ra ở cửa một khuôn mặt nữa, không biết đó là bà quản gia hay bà gia sư, tuổi trạc tứ tuần, ăn mặc tuyền đen. Nghe nói đến tên tướng Ivolgin và hoàng thân Myskin, người này vội đến bên cửa nhìn ra với vẻ tò mò và nghi hoặc.

– Maria Aleksandrovna không có nhà đâu, - Bà ta vừa nói vừa nhìn chằm chặp vào vị tướng, - người cùng tiểu thư Aleksandra Mikhailovna đi thăm cụ nhà rồi.

– Aleksandra Mihailovna cũng đi cùng với mẹ rồi, giời đất ơi, đen quá thật! Quý bà xem, cái số tôi lúc nào cũng thấy toàn đen đủi! Xin quý bà làm ơn làm phúc chuyển giúp tôi lời chào đến Aleksandra Mihailovna để cô nương nhớ lại điều… tóm lại, quý bà hãy chuyển giúp lời cầu chúc chân thành của tôi đến cô nương, mong cô nương sớm thực hiện được niềm ước vọng mà cô nương đã bày tỏ vào tối hôm thứ năm, trong giai điệu một khúc ballade[2] của Chopin; cô nương còn nhớ đấy… Lời cầu chúc chân thành của tôi đấy! Tướng Ivolgin và hoàng thân Myskin đấy.

– Tôi chẳng dám quên đâu ạ, - chút nghi ngại đã không còn, người thiếu phụ lễ phép rạp mình cáo biệt.

Vị tướng buộc lòng phải quay xuống mà trong bụng vẫn không thôi cay cú về nỗi không gặp được người thân và chàng hoàng thân lỡ mất một dịp làm quen mê ly đến thế.

– Bạn thân mến này, ít nhiều tôi cũng là kẻ có hồn thơ đấy, ngài có thấy thế không? Tuy nhiên… tuy nhiên, hình như chúng ta đến nhầm chỗ mất rồi, - ngài bỗng kết luận một cách quá bất ngờ, - giờ tôi mới sực nhớ ra đấy không phải là nhà Sokolovits, thậm chí ngài vẫn ở Moskva cơ đấy. Đúng, tôi có nhầm một chút, nhưng cũng… không hề gì.

– Ngài vui lòng cho tôi biết một điều thôi, - chàng hoàng thân rầu rĩ nói, - liệu tôi có nên chấm dứt việc trông cậy vào ngài mà ra đi một mình không?

– Chấm dứt ư? Trông cậy ư? Một mình ư? Nhưng lẽ nào có thể như thế được một khi đây chính là chủ trương cơ bản nhất đối với tôi, biết bao nhiêu thứ thuộc về số phận của cả gia đình tôi đều phụ thuộc vào đó cả? Nhưng bạn trẻ ơi, ngài chưa biết rõ cái nhân vật Ivolgin này đấy. Nói đến “Ivolgin” là nói đến “bức trường thành” rồi đấy: Hãy tin vào Ivolgin như tin vào bức trường thành, trong đội kỵ binh, đơn vị khởi đầu binh nghiệp của tôi, anh em còn nói như thế đấy. Có điều bây giờ tôi phải tạt vào đây một chút, nó là mái nhà đã di dưỡng hồn tôi mấy năm nay, sau những phen bấn loạn và thử thách…

– Ngài muốn tạt về nhà ư?

– Không! Tôi muốn… ghé thăm đại úy phu nhân Terentieva, góa phụ của cố đại úy Terentiev, thuộc cấp cũ của tôi… và thậm chí là bạn tôi… Đây chính là nơi tôi vẫn đến để lấy lại tinh thần và trút bỏ những ưu phiền trong cuộc sống và những nỗi nhức nhối ở gia đình… Mà cũng vì hôm nay quả tình tôi đang phải gánh vác một trách nhiệm lớn lao về đức hạnh, nên tôi…

– E rằng tôi đã quá ngu dại khi đi quấy quả ngài từ bấy đến giờ, - chàng hoàng thân lầu bầu trong miệng, - bây giờ ngài lại còn… Xin cáo biệt ngài!

– Nhưng tôi không thể, không thể để cho ngài bỏ đi như thế được đâu, ông bạn trẻ ạ! - Vị tướng la lên. - Một góa phụ mà cũng là một người mẹ của gia đình đang cất lên những tiếng tơ lòng còn vang vọng mãi trong tôi. Chúng mình chỉ ghé thăm bà bạn năm phút thôi mà, đến đấy thì tôi chẳng cần lễ nghi khách sáo gì đâu, cứ như về nhà mình vậy, tôi sẽ rửa ráy, sửa sang quần áo tóc tai cho chỉnh tề một tẹo, rồi chúng mình sẽ lên xe ngựa phóng một mạch đến Nhà hát Lớn thôi. Cứ yên trí là tôi cần có ngài suốt tối nay đấy… Đây rồi, nhà đây, chúng mình đến nơi rồi… Ơ, Kolia, con đã đến rồi đấy à? Thế nào, Marfa Borisovna có nhà không, hay là con vừa đến xong?

– Ồ không, - Kolia đáp lúc bất ngờ gặp họ ở cổng, - con đến lâu rồi, con đến thăm Ippolit mà, bệnh tình của nó nặng hơn rồi, sáng nay chỉ nằm thôi. Con vừa phải ra cửa hiệu để mua một cỗ bài. Marfa Borisovna đang đợi cha đấy. Nhưng kìa, cha, trông cha thảm hại thế kia kìa!… - Kolia vừa nói vừa nhìn chằm chằm vào vị tướng đang ngật ngà ngật ngưỡng. - Thôi được, chúng ta vào nhà đi!

Việc gặp Kolia đã khiến chàng hoàng thân cũng thấy cần đưa vị tướng đến bên Marfa Borisovna, nhưng điều đó chỉ diễn ra trong chốc lát. Chàng đang cần đến Kolia; vị tướng thì dù sao chàng cũng đành bỏ lại thôi và chàng đã không thể tha thứ bản thân về việc đã tính chuyện nhờ vả ngài. Theo cầu thang phụ, ba người đã phải trầy trật mãi mới lên được đến tầng tư.

– Cha muốn giới thiệu hoàng thân với họ đấy à? - Kolia hỏi lúc đang leo cầu thang.

– Đúng đấy, anh bạn nhỏ ạ, giới thiệu rõ ràng: tướng Ivolgin và hoàng thân Myskin, nhưng… liệu… Marfa Borisovna…

– Cha biết đấy, này cha, cha đừng đi nữa còn hơn! Người ta xé xác cha ra đấy! Đã ba hôm nay cha không thò mặt tới, bắt người ta ngồi đấy mà ngóng tiền. Tiền đâu ra mà cha cứ hứa hươu hứa vượn như thế nhỉ? Cha thì lúc nào cũng thế thôi. Bây giờ mời cha hãy dứt khoát đi cho.

Ở tầng tư họ dừng lại trước một cánh cửa thấp. Vị tướng rõ ràng đã tỏ ra e ngại và cứ đẩy chàng hoàng thân ra phía trước.

– Tôi đứng đây nhé, - ngài nói khẽ, - tôi muốn gây bất ngờ…

Kolia nhanh chân vào nhà trước. Một thiếu phụ phấn son lòe loẹt, áo ngắn cũn, chân đi giày, tóc tết thành từng bím nhỏ, tuổi trạc bốn mươi, đưa mắt nhìn ra ngoài và vị tướng không lẩn vào đâu được nữa. Vừa nhìn thấy ngài bà ta đã hét toáng lên:

– Kia rồi, ông ấy đấy, người đâu mà tồi tệ, đểu giả như thế không biết, tôi đang mong đứng mong ngồi cái dịp này đây!

– Chúng mình vào nhà đi, kệ người ta, - vị tướng chỉ còn biết toét miệng cười trừ và khẽ giục chàng hoàng thân.

Nhưng sự đời không đơn giản. Khi hai người vừa băng qua cái khoang phụ vừa thấp vừa tối bên ngoài để bước vào cái gian chính chật hẹp bên trong có bày sáu cái ghế đan và hai cái bàn đánh bài nho nhỏ thì bà chủ đã tiếp tục cất lên cái giọng sướt mướt giả tạo và cố hữu của mình:

– Mi là hạng người không biết hổ thẹn, không biết hổ thẹn chút nào; hỡi kẻ dã man và tên bạo chúa của gia đình ta kia, hỡi kẻ dã man và tên ác ôn kia! Mi đã vơ vét hết của ta, bóp nặn hết của ta mà vẫn chưa mát dạ hả lòng! Ta sẽ còn khốn khổ vì mi chưa biết đến bao giờ, hỡi con người trơ trẽn và quái ác kia!

– Marfa Borisovna này, Marfa Borisovna này! Đây là… hoàng thân Myskin. Tướng Ivolgin và hoàng thân Myskin đây, - run rẩy và bối rối, vị tướng lắp bắp.

– Không biết ngài có tin được được không, - đại úy phu nhân chợt quay sang với chàng hoàng thân, - không biết ngài có tin không chứ cái ngữ mặt dày mày dạn này không hề biết động lòng thương hại những đứa con mồ côi cha của tôi đâu! Lão ấy khua khoắng hết, lôi đi hết, bán hết, cầm cố hết, không để lại tí gì. Tôi biết làm gì với cái đống giấy cam đoan của lão đây, hở cái đồ xảo quyệt, vô liêm sỉ kia? Trả lời đi chứ, cái đồ xảo quyệt kia, trả lời bà đi chứ, cái hạng lòng tham không đáy kia: bà còn biết lấy gì mà nuôi những đứa con côi cút của bà đây? Trông lão say kìa,

đứng không vững nữa… Tôi phải làm gì để Chúa nổi cơn lôi đình thịnh nộ đây, hở cái tên xảo quyệt đê hèn, quái gở kia, nào, có trả lời không?

Nhưng vị tướng vẫn lạnh như tiền.

– Marfa Borisovna à, có hai nhăm rúp đây này… đúng là cả cơ nghiệp, mà cũng là nhờ ở sự cứu giúp của ông bạn cao quý nhất trần đời đấy. Chính hoàng thân đây này! Tôi đã phạm sai lầm ghê gớm quá! Đời… là thế… Nhưng bây giờ… hãy tha thứ cho tôi, tôi vốn dĩ yếu đuối, - vị tướng cứ đứng giữa phòng mà cúi chào tứ phương. - tôi vốn dĩ yếu đuối, hãy tha thứ cho tôi! Lena! Cháu cho ta xin cái gối… cháu yêu quý nhé!

Lena, một bé gái tám tuổi, chạy vội đi lấy gối bê ra chỗ chiếc đi-văng bọc vải dầu, cứng quèo và rách tả tơi. Vị tướng ngồi xuống đi-văng, còn định nói bao nhiêu chuyện nhưng ngồi chưa nóng chỗ đã ngoẹo đầu úp mặt vào tường ngủ say như chết. Với vẻ trịnh trọng nhưng cũng thật đau buồn, Marfa Borisovna mời chàng hoàng thân ngồi xuống bên một cái bàn đánh bài, tự mình cũng ngồi xuống ở phía đối diện, chống tay phải xuống bàn để đỡ lấy má, cứ nhìn chàng hoàng thân mà thở dài thườn thượt, không nói không rằng. Ba đứa con lít nhít của bà chủ gồm hai gái một trai, trong đó Lena là chị, kéo cả đến bên bàn cùng đứng khoanh tay lên bàn và giương mắt nhìn chàng hoàng thân chằm chằm. Kolia từ phòng bên bước ra.

– Gặp được chú ở đây tôi mừng quá, Kolia ạ, - chàng hoàng thân nói với nó, - em có giúp tôi được không? Thế nào tôi cũng phải đến nhà Nastasia Filippovna. Từ nãy tôi đã nhờ Ardalion Aleksandrovits đưa đi, nhưng ngài đã ngủ mất rồi kia kìa. Em dẫn tôi đi nhé, tôi chẳng biết đường biết phố gì hết. Địa chỉ thì có đây: Gần Nhà hát Lớn, nhà bà Mytovsova.

– Nastasia Filippovna ư? Người ấy chưa bao giờ ở trong khu vực gần Nhà hát Lớn và cha em cũng chưa bao giờ đến nhà Nastasia Filippovna cả, đúng là như thế; ngài mà còn trông cậy chút gì vào cha em thì thật buồn cười. Chị ta ở gần phố Vldimirskaia đấy chứ, khu vực Ngã Năm mà, gần hơn chỗ kia nhiều. Ngài đi luôn chứ? Chín rưỡi rồi đấy. Nào, em dẫn ngài đi.

Chàng hoàng thân và Kolia kéo nhau đi ngay. Than ôi! Chàng hoàng thân chẳng còn tiền đi xe ngựa nữa, hai anh em đành cuốc bộ với nhau.

– Em đã định giới thiệu ngài với Ippolit, - Kolia nói, - nó là con trai cả của cái vị đại úy phu nhân kỳ cục vừa rồi đấy. Nó đang ở phòng bên cạnh, hiện không được khỏe và hôm nay phải nằm bệt suốt ngày. Nhưng tính khí nó lạ lắm, nó hay bực mình kinh khủng, và em e rằng nếu ngài đến với nó lúc này thì nó sẽ phát ngượng lên với ngài… Em dù sao cũng không hay xấu hổ như nó vì em ở với cha, còn nó ở với mẹ, muốn gì đó cũng là chỗ khác biệt đấy, vì nam giới thì khổ thế chứ khổ nữa cũng không biết gì là nhục. Tuy nhiên điều đó rất có thể chỉ là định kiến trên quan điểm bất bình đẳng giới. Ippolit là một chú bé tuyệt vời, nhưng cu cậu vẫn cứ là tên nô lệ của một mớ định kiến nào đó.

– Em bảo là nó mắc bệnh lao phổi à?

– Vâng, thà nó chết quách đi còn hơn. Em mà như nó thì nhất định chỉ muốn chết cho xong. Nó thương các em vì chúng nó còn bé quá. Kể có điều kiện, mà cũng chỉ cần có tiền thôi, thì chúng em đã bỏ nhà đi thuê chỗ ở riêng rồi. Đó là mơ ước của chúng em đấy. Mà ngài biết không, ban nãy, vừa nghe xong câu chuyện em kể về việc xảy ra với ngài đấy là nó đã ngậu lên, nó bảo là kẻ bị ăn tát mà không quyết đấu thì đúng là một thằng hèn. Tuy nhiên, một khi nó đã phát khùng thì em cũng thôi ngay, chả tranh cãi với nó làm gì nữa. À, thì ra lúc bấy giờ Nastasia Filippovna đã lập tức mời ngài đến chơi đấy ư?

– Thực ra thì không.

– Thế sao ngài lại đi? - Kolia kêu lên và thậm chí còn dừng lại giữa vỉa hè, - và… và lại còn ăn mặc lôi thôi như thế nữa, mà đó là một tối vui toàn khách mời cả đấy chứ?

– Đấy, lạy Chúa, tôi cũng chưa biết là mình sẽ đi vào như thế nào nữa. Nếu người ta vui vẻ đón mừng mình thì quý quá, còn không thì coi như là công toi. Còn về khoản y phục thì biết làm sao đây?

– Ngài có việc thật chứ? Hay cũng chỉ là pour passer le temps[3] trong “xã hội thượng lưu”?

– Không, tôi ấy mà, thực ra thì… phải nói là có việc… kể cũng khó nói quá, nhưng…

– Ồ, đúng ra là nhằm mục đích gì thì em chẳng quan tâm, đó là chuyện của ngài, cái chính đối với em là ở chỗ ngài không chỉ biết có cậy cục để đến dự cuộc vui, để lăn vào cái xã hội hào nhoáng gồm những kẻ nhố nhăng, các vị tướng và đám người cho vay nặng lãi. Nếu sự thể là như thế thì xin lỗi ngài, hoàng thân ạ, em hẳn phải chê cười và khinh miệt ngài. Ở đây quá hiếm những người lương thiện, thậm chí không còn lấy một ai đáng kính trọng nữa. Ta buộc phải coi thường họ, nhưng tất cả bọn họ lại đòi được kính trọng cơ; Varvara là nhân vật số một đấy. Và hoàng thân thấy đấy, trong thời đại chúng ta mọi người đều là những kẻ phiêu lưu! Mà là ngay ở đây, ở nước Nga, ở ngay trong lòng Tổ quốc thân yêu của chúng ta. Và tất cả những chuyện đó đã hình thành ra sao, thì thực tình em không hiểu. Dường như cái cặn cái bã nó đã thành chai, vón cục lại rồi, còn bây giờ thì sao? Thì thấy mọi người đều nói, khắp nơi đều viết đấy thôi. Người ta thi nhau vạch trần sự thật. Ở ta mọi người đều đứng lên tố giác. Những bậc phụ huynh là những người đầu tiên lên tiếng than phiền rồi lại tự lấy làm hổ thẹn với đạo đức vốn có của mình. Thì đấy, ở Moskva có những người làm cha làm mẹ đã dỗ ngon dỗ ngọt con trai ra sức kiếm tiền, không lùi bước trước bất cứ trở lực nào; báo chí đăng tải cả đấy. Ngài thử để ý quan sát vị tướng của em xem. Thế nào, ngài ấy có còn ra cái thể thống gì không? Tuy nhiên, ngài biết không, em vẫn thấy vị tướng của em là người lương thiện: Lạy Chúa, đúng như vậy đấy! Mỗi tội là đã bừa bãi lung tung lại còn rượu chè be bét nữa. Lạy Chúa, đúng như vậy đấy! Thậm chí em còn thấy tội nghiệp cho ông già; có điều em vẫn ngại nói ra vì thấy ai cũng chê cười; chao ôi, lạy Chúa, thật quá đau lòng. Và ta có thể tìm thấy điều gì ở họ, ở những kẻ khôn ngoan ấy? Tất cả chỉ là một lũ cho vay nặng lãi, tất tần tật ấy! Ippolit độc biện hộ cho cái nghề cho vay nặng lãi, nó bảo là việc đó cũng cần, rồi những là kinh tế khủng hoảng, tăng trưởng với suy thoái cái khỉ gió gì chả biết. Em bực với nó không thể tưởng, nhưng nó vẫn cứ như một thằng khùng. Ngài có tưởng tượng được không: Mẹ nó ấy, đại úy phu nhân ấy, moi được tiền của vị tướng nhà em rồi lại đem tiền ấy ra cho chính ngài vay nóng với lãi suất cắt cổ đấy; đáng xấu hổ đến thế là cùng! Mà ngài biết không, mẹ em ấy, tướng quân phu nhân Nina Aleksandrovna Ivolgina ấy, vẫn giúp đỡ Ippolit nào là tiền bạc, áo quần, đủ thứ khác nữa, lại còn qua Ippolit mà giúp đỡ bọn trẻ con phần nào nữa vì chúng nó vẫn bị mẹ bỏ bê mà. Varvara cũng giúp đỡ anh em nhà nó đấy.

– Đấy, em có thấy không: Em cứ bảo là đời không có người lương thiện và mạnh mẽ nữa đi, cứ bảo là đời rặt một phường cho vay nặng lãi nữa đi, thế mẹ em, chị em há không phải là những con người mạnh mẽ hay sao? Thế việc giúp đỡ mọi người trong hoàn cảnh đắng cay như vậy há không phải là dấu hiệu của sức mạnh đạo lý hay sao?

– Varvara hành động chỉ vì lòng tự ái, chỉ là để khoe khoang, để không thua kém mẹ; ồ, còn mẹ em thì đúng là… em kính nể đấy. Em kính nể và em bênh vực. Đến ngay Ippolit cũng phải cảm động cho dù nó đã đi đến chỗ hận đời ghê gớm. Lúc đầu nó còn cười khẩy và gọi những việc mẹ em làm là trò đạo đức giả đấy; nhưng bây giờ thì đôi lúc đã bắt đầu thấy mủi lòng. Ngài gọi lòng tốt của mẹ em, chị em là sức mạnh ư? Biết thế. Gania chưa biết đấy, chứ biết thì anh ấy đã gọi đó là thói quen dễ dãi.

– Thế Gania vẫn không biết chuyện gì sao? Thế thì hẳn là còn khối chuyện Gania không biết, - chàng hoàng thân thốt lên sau một lúc trầm ngâm.

– Hoàng thân ạ, ngài biết không, em quý mến ngài ghê lắm ấy. Em không làm sao quên được cái chuyện xảy ra với ngài lúc bấy giờ.

– Tôi cũng mến em lắm, Kolia ạ.

– Này, ngài định sống thế nào bây giờ? Em sẽ gấp rút tìm cho được việc làm để kiếm tiền, rồi ba người chúng ta, em, ngài và Ippolit sẽ đi thuê nhà ở với nhau nhé; còn vị tướng thì chúng ta sẽ kéo đến ở cùng.

– Tôi nhiệt liệt tán thành. Cơ mà còn phải để xem thế nào đã chứ. Hiện giờ tôi đang rất… rất hoang mang đấy. Thế nào? Chúng mình đến nơi rồi chứ? Cổng ngõ nhà này mới lộng lẫy làm sao! Lại còn có cả người gác cổng nữa chứ. Này, Kolia, chẳng biết thế này thì rồi sự thể sẽ ra sao.

Chàng hoàng thân cứ đứng ngẩn tò te ra đấy.

– Ngày mai ngài phải kể hết đấy nhé! Mong ngài đừng quá e ngại nữa. Em cầu Chúa phù hộ cho ngài vì em rất tâm đầu ý hợp với ngài! Xin tạm biệt. Em lại về để còn thuật lại với Ippolit. Nhất định ngài sẽ được tiếp đón, đừng lo! Nương nương là người độc đáo kinh khủng đấy. Theo cầu thang này mà lên tầng hai, người gác cổng sẽ chỉ dẫn cho ngài.

❀ ❀ ❀

[1] Ở đây vị tướng đã dựa vào những sự kiện có thật để bịa chuyện linh tinh: năm 1855, do bất bình với cấp chỉ huy quân đội thiếu quan tâm đến các vấn đề dịch vụ y tế, bác sĩ phẫu thuật thiên tài của nước Nga là N.I. Pirogov (1810-1881), người phụ trách Trạm quân y dã chiến tại tuyến phòng thủ Sevastopol đã bỏ về Petersburg đến gần 3 tháng. Nelaton August (1807-1873) là bác sĩ phẫu thuật nổi tiếng của nước Pháp, viện sĩ Viện Hàn lâm Y học Paris, người chưa từng sang Nga.

[2] Khúc nhạc lãng mạn (tiếng Pháp).

[3] Để tiêu khiển thời gian (tiếng Pháp).