Suốt một tuần lễ đầu tháng Sáu, thời tiết Petersburg dễ chịu biết bao, thật chẳng mấy khi đẹp trời đến thế. Gia đình tướng Epantsin có một dã thự[1] khang trang ở Pavlovsk.[2] Lizaveta Prokofievna bỗng thấy lòng dạ bồi hồi, náo nức, loanh quanh mãi đến hai hôm sau mấy mẹ con mới kéo nhau về Pavlovsk.

Hai hoặc ba ngày sau thì hoàng thân Lev Nikolaevits Myskin đã đáp chuyến tàu sáng từ Moskva lên. Không có ai đón chàng ở sân ga, nhưng khi xuống tàu thì chàng bỗng cảm thấy mình chạm phải một ánh mắt lạ lùng, cháy bỏng của ai đó trong đám người ra đón thân nhân. Chàng cố nhìn kĩ lại nhưng chẳng thấy gì hơn. Tất nhiên cũng chỉ là cảm giác nhưng vẫn cứ là khó chịu. Không thế thì chàng cũng đã quá buồn rầu, trĩu nặng ưu tư.

Xe ngựa đưa chàng đến một khách sạn khá gần phố Liteinaia. Một khách sạn xoàng. Chàng lấy hai phòng nhỏ tối tăm, đồ đạc tồi tàn, rồi rửa mặt, thay quần áo, không gọi đồ ăn thức uống gì hết, cứ thế vội vã ra đi, cứ như sợ mất thời gian hay sợ ông bà nào đó đi vắng mất, không gặp được.

Nếu có ai trong số những người đã biết chàng từ sáu tháng trước, ngày chàng mới đến Petersburg lần đầu, nay gặp lại hẳn đã thấy chàng trông tươm tất hẳn. Nhưng chưa hẳn đã là như thế. Chỉ có y phục là khác hẳn: quần áo đều thay đổi, do thợ khéo Moskva cắt may; nhưng ngay cả quần áo cũng không ổn: “Mốt” thì “mốt” thật, nhưng nom kệch cỡm thế nào (sản phẩm của những bác phó tận tâm, nhưng vẫn kém tài), mà nhất là lại dùng cho người không biết chưng diện là gì, thành thử một tay sành sỏi mà để ý đến chàng thì hẳn phải phì cười và có thể còn nhận ra những chi tiết buồn cười khác nữa. Nhưng ở đời phải chăng còn ít chuyện nực cười?

Chàng hoàng thân bắt xe ngựa đi Peski. Ở một phố thuộc khu Rojdestvensk, chàng nhanh chóng tìm ra một ngôi nhà gỗ nhỏ. Chàng ngạc nhiên khi thấy ngôi nhà nom thật xinh xắn, gọn gàng, sạch sẽ, phía trước còn có cả những bồn hoa tươi tốt. Các cửa sổ trông ra đường đều mở toang, từ trong nhà vẳng ra tiếng một người đang nói rất hăng, giọng oang oang, nghe như đang đọc hoặc đang diễn thuyết; giọng nói đôi lúc lại chìm đi trong tiếng cười ầm ĩ của mấy người khác. Chàng hoàng thân đi vào sân, bước lên thềm rồi xin gặp ông Lebedev.

– Ông chủ ở trong nhà, - bà bếp với tay áo xắn cao ra mở cửa đưa tay trỏ vào “phòng khách”.

Căn phòng hiện ra sạch sẽ tinh tươm, có phần kiểu cách với giấy bồi tường màu xanh xám, một chiếc bàn tròn và một chiếc đi văng, một chiếc đồng hồ đồng có lồng che, một tấm gương hẹp bản gắn trên khoảng tường giữa hai cửa sổ, một bộ đèn chùm cổ cỡ nhỏ với những vuông kích ở chao đèn, được treo lên trần bằng một sợi xích đồng. Ông chủ Lebedev đang đứng giữa phòng, quay mặt vào trong, chỉ mặc gi-lê chứ không mặc áo ngoài vì tiết hè oi bức và vừa đấm ngực vừa diễn thuyết về một đề tài gì đó, giọng xót xa cay đắng. Thính giả gồm một chú bé mười lăm tuổi, mặt mày sáng sủa, vui vẻ, tay cầm quyển sách, một cô gái hai mươi tuổi, vận đồ tang, bế một đứa bé trên tay, một cô bé mười ba tuổi, cũng vận đồ tang, cứ ngoạc mồm ra hết cỡ để cười và cuối cùng là một thính giả kỳ quặc hai mươi tuổi cứ nằm ườn ra trên đi-văng, một anh chàng nom khá điển trai, tóc đen, dày và dài, mắt đen và to, râu cằm và râu quai nón đã thấy lún phún. Rõ ràng đây là vị thính giả hay ngắt lời và bài bác diễn giả Lebedev; số còn lại thì cười.

– Lukian Timofeits, Lukian Timofeits à! Khiếp quá đi mất! Ông nhìn đây này!… Hừ, nói với ông chỉ tổ tốn hơi!

Và bà bếp tức điên người, mặt đỏ phừng phừng, phẩy tay đi thẳng.

Lebedev quay lại và nhìn thấy chàng hoàng thân, ông ta bỗng sững người ra một lát như bị sét đánh rồi lập tức chạy vội đến bên chàng với nụ cười giả lả trên môi, nhưng chưa chi đã lại nghệt mặt ra lần nữa khi vừa nói được một câu:

– Bẩm… bẩm hoàng thân!

Nhưng bỗng nhiên, vẫn cứ như không có cách nào trấn tĩnh lại được, ông ta quay lại và bất thần đâm bổ đến bên cô gái vận đồ tang đang bế đứa bé khiến cô ta giật bắn người nhưng ông ta liền bỏ cô ta lại mà lao thẳng đến bên cô bé mười ba tuổi đang lảng vảng trên ngưỡng cửa phòng bên mà tủm tỉm vì vẫn chưa hết buồn cười. Nghe hét sợ quá, cô bé chạy vụt vào trong bếp; Lebedev giậm chân bành bạch làm như thể đuổi theo để dọa nhưng gặp phải ánh mắt bất bình của chàng hoàng thân, liền cất tiếng phân bua:

– Thế đấy… phải bảo ban lễ nghĩa đủ đường, he - he - he!

– Ông chẳng nên làm thế… - chàng hoàng thân cất tiếng.

– Hượm đã, hượm đã, chỉ một loáng thôi!

Và Lebedev biến khỏi phòng. Chàng hoàng thân ngơ ngác đưa mắt nhìn cô gái, nhìn anh chàng mặt non choẹt nằm trên đi văng: cả hai cùng cười. Chàng hoàng thân cũng phá lên cười.

– Ông ấy đi đóng bộ đuôi tôm đấy, - chàng trai trẻ nói.

– Bực cả mình, - chàng hoàng thân nói - thế mà tôi cứ tưởng… Có phải ông ấy…

– Say chăng? Ngài muốn bảo thế chứ gì? - Một giọng nói to cất lên từ đi văng. - Không có chuyện ấy đâu! Có uống đấy, nhưng chỉ ba bốn ly, nhiều nhất là năm, điều đó đã được coi là nguyên tắc.

Chàng hoàng thân quay về phía có tiếng nói nhưng cô gái có gương mặt xinh xắn đã cất tiếng, vẻ thật thà cởi mở:

– Buổi sáng cha tôi chẳng bao giờ uống; nếu ngài đến có việc gì, xin ngài cứ nói luôn bây giờ đi. Đây là lúc thuận tiện nhất. Chứ tối về đến nhà là cha tôi đã say sưa; mà hồi này ban đêm phần lớn là khóc và đọc to các tích thánh cho cả nhà nghe vì mẹ tôi mới mất được năm tuần nay.

– Ông ấy đánh bài chuồn hẳn là vì thấy khó ăn khó nói với ngài rồi, - anh chàng ngồi trên đi-văng phá lên cười. - Tôi dám đánh cuộc là ông ấy bịp ngài và ngay lúc này cũng đang tìm cách.

– Mới được năm tuần nay đấy! Mới được năm tuần! - Lebedev xác nhận, ông ta đã quay lại trong bộ lễ phục, mắt chớp chớp, vừa nói vừa rút khăn tay trong túi ra lau nước mắt. - Tội nghiệp lũ trẻ côi cút!

– Nhưng sao cha lại ăn mặc rách rưới thế kia? - Cô gái nói - Cha có một cái áo ngoài treo phía sau cánh cửa, cha không nhìn thấy sao?

– Im mồm đi, cái giống lau chau này! - Lebedev quát - Ôi, cái con này! - Ông ta tức tối giậm hai chân bành bạch xuống sàn nhưng chỉ khiến cô con gái cười rũ ra.

– Cha dọa dẫm như thế làm gì, con không phải là Tania, con không chạy đâu. Cha cứ đánh thức bé Liubotska cho nó dậy nó quấy đi… cha cứ hét lên đi!

– Không bao giờ! Toàn ăn nói liên thiên… - Lebedev bỗng sợ hết hồn rồi vừa đâm bổ đến bên đứa bé đang ngủ trên tay chị vừa hốt hoảng làm dấu thánh mấy lượt trên người nó. Cầu chúa ban phước, cầu Chúa che chở cho con! Đây là Liubov, con gái bé bỏng của tôi, Liubov đấy, - ông ta nói với chàng hoàng thân, - nó là đứa con của Elena, người vợ mới qua đời của tôi, sinh nó xong thì nàng mất. Còn cô bé lọ lem mặc đồ tang này là Vera, con gái tôi… Còn anh chàng này, ờ, cái anh chàng…

– Làm sao mà phải nghẹn lời? - Chàng trai trẻ kêu lên. - Cậu nói tiếp đi, đừng ngại.

– Bẩm đại nhân! - Lebedev bỗng cất cao giọng với vẻ xúc động. - Ngài có theo dõi trên báo về vụ giết hại gia đình Jemarin[3] không?

– Tôi đọc rồi, - chàng hoàng thân đáp với vẻ ngạc nhiên.

– Ồ, thế thì đây chính là tên thủ phạm giết hại gia đình Jemarin đấy!

– Ông nói gì thế? - Chàng hoàng thân hỏi.

– Ý tôi muốn nói đây sẽ là tên thủ phạm thứ hai giết hại một gia đình Jemarin thứ hai đấy. Nó cũng đang sửa soạn…

Mọi người cười ồ. Chàng hoàng thân bỗng thấy nghi là Lebedev đã đánh hơi thấy những câu hỏi khó trả lời nên cố ý làm trò để giết thời gian.

– Nó đang làm loạn! Đang bày mưu tính kế! Lebedev hét lên như không còn tự chủ được nữa. Liệu tôi còn có thể, có quyền coi cái thằng độc mồm độc miệng như thế, cái thằng phát vãng quái ác như thế là cháu ruột, là con bà chị ruột duy nhất của mình là mồ ma bà Anisia nữa hay không?

– Thôi im đi, lão say ơi! Thưa hoàng thân, nói không biết ngài có tin không chứ bây giờ ông ấy đã tính chuyện theo nghề thầy cãi đấy, suốt ngày lo kiện cáo, lo hùng biện, về nhà cũng thiên hô bát sát với con. Cách đây năm hôm, ông ấy đã phát biểu tại tòa hòa giải[4] đấy. Và ông ấy đã lao vào bênh vực bên nào ngài có biết không? Không phải cái bà già đã lạy lục ông ấy vì đã bị một gã cho vay nặng lãi đểu cáng chiếm đoạt năm trăm rúp (coi như toàn bộ gia tài của nhà bà), mà lại đi bênh vực chính cái gã Do Thái Zaidler ấy, vì được gã hứa cho năm mươi rúp…

– Thắng kiện thì năm mươi rúp, thua thì chỉ năm rúp thôi, - Lebedev bỗng giải thích bằng giọng thản nhiên như không, như chưa từng to tiếng với ai.

– Rút cuộc cũng chính là công cốc, tất nhiên là thế, phép tắc vẫn cứ là phép tắc thôi, có điều ông ấy làm thế chỉ tổ cho thiên hạ chê cười. Vậy mà ông ấy vẫn lấy làm đắc ý, vẫn ba hoa: bẩm quý vị thẩm phán chí công, xin quý vị nhớ cho rằng đây là một người có tuổi số phận hẩm hiu bi đát, chân bước không vững, chỉ biết làm ăn chân chính, quanh năm thiếu đói; xin quý vị nhớ cho những lời vàng ngọc của đấng lập pháp: “Hãy để cho lòng nhân từ ngự trị giữa pháp đình!”[5]. Và ngài có tin không: sáng nào ở nhà này ông ấy cũng đọc cho chúng tôi nghe cái bài học thuộc lòng ấy đấy, không sai một chữ; hôm nay là lần thứ năm rồi; vừa đọc xong trước lúc ngài đến đấy, say sưa lắm. Xem ra vẫn thòm thèm đấy. Và còn sửa soạn ra tòa bênh vực cho ai đó nữa. Ngài là hoàng thân Myskin thì phải? Kolia có bảo tôi rằng từ trước đến nay nó chưa từng gặp ai trên đời thông minh hơn ngài được nữa.

– Đúng, làm gì có! Trên đời chẳng có ai thông minh hơn ngài được nữa! - Lebedev phụ họa ngay tức khắc.

– Thôi, chúng ta cứ coi như cậu ấy nói nhăng nói cuội cho rồi. Chỉ có cậu ấy là quý mến ngài nên nói thế, còn kẻ thứ hai là muốn bợ đỡ ngài; riêng tôi thì không hề tính chuyện nịnh ngài đâu, ngài cũng nên biết thế. Thế nhưng ngài cũng không đến nỗi nào, xin ngài hãy phân xử đúng sai cho cậu cháu tôi đi. Thế nào, cậu có muốn hoàng thân phân xử đúng sai cho cậu cháu mình không? - Anh chàng hỏi luôn ông cậu. - Tôi mừng khi thấy ngài xuất hiện thật đúng lúc đấy, hoàng thân ạ.

– Muốn chứ sao! - Lebedev lớn tiếng quả quyết và vô tình đưa mắt nhìn mấy đứa con đã lại rục rịch xán đến ngay trước mặt.

– Chuyện gì với bố con ông thế này? - Chàng hoàng thân khẽ cau mày, hỏi.

Chàng đau đầu thật rồi, đã thế mỗi lúc chàng càng thấy rõ rằng Lebedev đang bỡn cợt chàng và lấy làm mừng vì công việc được trì hoãn lại.

– Chuyện là thế này: Tôi là cháu gọi ông ấy bằng cậu, điều ấy thì ông ấy không nói dối, tuy ông ấy là kẻ chúa hay nói dối. Tôi chưa tốt nghiệp chương trình học tập nhưng tôi muốn làm việc đó và đã hạ quyết tâm, vì tôi là người có chí. Nhưng trước mắt, để có thể tồn tại, tôi phải nhận làm một chân giúp việc trong ngành hỏa xa có lương tháng hai mươi nhăm rúp. Xin thú thật là ngoài lương tháng, ông ấy cũng đã giúp rập tôi vài ba bận. Tôi đã có hai mươi rúp trong người, nhưng tôi đã nướng hết vào cờ bạc. Ôi, hoàng thân ơi, tôi đúng là đồ súc sinh khốn kiếp đã dốc hết tiền vào cuộc đỏ đen!

– Mà lại dốc vào túi một thằng khốn nạn, một thằng khốn nạn không đáng được người khác đem tiền đến cúng! - Lebedev quát.

– Vâng, nó khốn nạn thật đấy, nhưng vẫn đáng được nhận tiền. - Chàng trai trẻ nói tiếp. - Tôi còn lạ gì nó là một thằng khốn nạn nhưng nó khốn nạn không chỉ vì nó vét nhẵn túi anh trong chiếu bạc. Hoàng thân ạ, đó là một sĩ quan bị thải hồi, một thiếu úy về vườn từng có mặt trong đám tùy tùng của Rogojin, một huấn luyện viên quyền Anh. Cái hội ấy cũng rã đám rồi, Rogojin cho nghỉ sạch. Nhưng tệ nhất là tuy biết hắn là đồ vô lại, kẻ đểu cáng và quân ăn cắp mà tôi vẫn sà vào chiếu bạc với hắn, quyết ăn thua đến đồng bạc cuối cùng, vừa đánh vừa nghĩ bụng: keo này mà thua thì mình sẽ đến gặp cậu Lukian mà van vỉ, thế nào cậu ấy chả ra tay cứu giúp. Đúng là hèn hạ, ô diêu, đốn đời mạt kiếp!

– Chớ còn gì nữa, đồ khốn kiếp! - Lebedev nhắc lại.

– Khoan, đừng vội đắc chí như thế, ông già ạ! - Thằng cháu sẵng giọng kêu lên. - Ông ấy còn khoái chí nữa cơ đấy. Tôi đã về đây thú nhận với ông ấy hết, hoàng thân ạ; tôi xử sự đúng mực, rất nghiêm khắc với bản thân; tự lên án mình đến nơi đến chốn, tất cả các em tôi ở đây đều chứng kiến hết. Để có thể đến nhận việc trong ngành hỏa xa, tôi buộc phải sắm sanh đôi chút vì quần áo của tôi đã rách hết rồi. Đây, ngài thử nhìn đôi ủng của tôi xem! Cứ thế này thì không thể đến mà chường mặt ra đấy được, mà không đến đúng hẹn thì người khác sẽ chiếm mất chỗ, rồi lại lang thang vất vưởng không biết đến bao giờ mới kiếm được một chỗ làm. Bây giờ tôi chỉ hỏi vay ông ấy mười lăm rúp và hứa sẽ không bao giờ còn tính chuyện vay mượn nữa, ngoài ra, chỉ trong vòng ba tháng, tôi sẽ xin hoàn trả hết, không thiếu một kopeika. Tôi quyết giữ lời mà. Tôi có thể sống đạm bạc bằng bánh mì và nước kvas[6] hàng tháng ròng vì tôi có nghị lực đấy. Trong ba tháng tôi sẽ có bảy mươi nhăm rúp tiền lương. Tính cả nợ cũ, tôi còn thiếu của ông ấy ba mươi nhăm rúp, như vậy là tôi thừa sức trả nợ rồi. Ồ, mà ông ấy muốn định lãi suất bao nhiêu cũng được, mẹ kiếp! Ông ấy còn chưa biết tính tôi sao? Hoàng thân thử hỏi ông ấy xem: trước đây có những lần ông ấy giúp tôi, tôi có sòng phẳng không nào? Thế tại sao bây giờ ông ấy lại không muốn cho tôi vay nhỉ? Ông ấy điên tiết về cái chuyện tôi đã đem tiền đi cúng tay thiếu úy kia chứ chẳng có nguyên do gì khác! Đấy, ông ấy là người gàn dở như thế đấy: không vì mình mà cũng chẳng vì người!

– Mà nó thì chẳng chịu đi! - Lebedev hét lên, - cứ nằm dài ra ở đây, nhất định không đi.

– Cháu cũng đã nói với cậu rồi. Cậu còn chưa đưa tiền thì cháu còn chưa đi. Ngài cười gì vậy hở hoàng thân? Ngài thấy tôi làm như thế là không phải chứ gì?

– Tôi không cười, nhưng theo tôi thì cậu cũng có phần không phải, - chàng hoàng thân miễn cưỡng đáp.

– Ngài cứ nói trắng ra là không phải, đừng quanh co úp mở; “có phần có phiếc” làm gì!

– Nếu cậu muốn thì như thế đúng là không phải.

– Nếu tôi muốn cơ đấy! Buồn cười thật! Thế chẳng lẽ ngài cho rằng tôi không tự thấy khó xử ra sao vì tiền của ông ấy thì ông ấy có quyền định đoạt nhưng tôi lại cứ như ép uổng người khác phải làm theo ý mình. Nhưng ngài, hoàng thân ạ, ngài chưa am hiểu sự đời đâu. Không học hỏi đó đây thì chẳng mong thấu hiểu được những nỗi nước đời.

Phải học hỏi sự đời. Ngài phải thấy được rằng lương tâm tôi trong sạch; lương tâm tôi không cho phép để cho ông ấy phải thiệt thòi, tôi sẽ hoàn lại cho ông ấy cả vốn lẫn lãi. Về mặt tinh thần, ông ấy cũng mãn nguyện rồi đấy chứ: Ông ấy đã thấy tôi phải quỵ lụy ra sao rồi. Liệu ông ấy còn có thể muốn gì hơn nữa? Ông ấy còn được cái tích sự gì không một khi không mang lại lợi ích gì cho ai cả? Hãy xét xem ông ấy đang làm những việc gì nào? Ngài hãy hỏi xem ông ấy đang tìm cách gây chuyện tai ác gì cho người khác và lừa bịp mọi người ra sao. Ông ấy làm cách nào mà có được ngôi nhà này? Cứ đem đầu tôi ra mà chặt nếu không phải ông ấy đã lừa phỉnh ngài và đã toan lừa phỉnh tiếp! Ngài cười ư? Không tin ư?

– Thiết tưởng tất cả những chuyện đó chẳng liên quan gì đến cậu, - chàng hoàng thân buông lời nhận xét.

– Tôi đã nằm ở đây đến ba ngày rồi, đã thấy đủ thứ chuyện khác đời rồi! - Chàng trai trẻ la lên, chẳng thèm nghe nữa. - Đời thuở nhà ai ông ấy còn dám nghi ngờ cả đấng thiên thần này, cô gái này đây, đứa con mới mồ côi mẹ, cô em họ của tôi đây, con đẻ của ông ấy đấy, đêm nào ông ấy cũng lên xuống rình mò bạn trai của nó! Ông ấy lẻn đến chỗ tôi nằm, sục sạo dưới gầm đi văng. Ông ấy mắc cái chứng đa nghi đến mụ cả đầu; xó xỉnh nào cũng nghi có trộm. Ông ấy tất bật suốt đêm, xem cửa sổ đã đóng chưa, cửa ra vào có chắc không, trong bếp lò có vật gì lạ, mỗi đêm phải soát xét đến bảy lần. Ra tòa thì cãi chày cãi cối cho bọn bất lương, đêm thì mò dậy đến ba lần để cầu nguyện, đấy, ngay ở phòng này, đêm nào ông ấy cũng đến quỳ, dập trán xuống sàn đến nửa tiếng, khấn khứa tụng niệm một thôi một hồi, ông ấy say rượu chăng? Chính tai tôi nghe thấy ông ấy cầu nguyện cho linh hồn nữ bá tước Du Barry[7] được yên nghỉ chốn thiên đường, Kolia cũng nghe thấy, ông ấy hóa dại mất rồi!

– Kìa hoàng thân! Ngài đã được mắt thấy tai nghe nó bêu riếu tôi thế nào rồi đấy! - Lebedev đỏ mặt hét lên, thật không còn tự chủ được nữa. - Có điều nó không biết rằng bản thân tôi tuy có thể là một con sâu rượu và là giống vô luân, một tên cướp và là quân bạt tử, tôi vẫn nhất quyết một điều rằng chính cái thằng quen sủa độc cắn càn này khi hãy còn là một đứa hài nhi đã được chính tay tôi quấn tã, tắm táp ở ngay đằng nhà bà chị gái nghèo khổ góa bụa Anisia của tôi, mà tôi thì nghèo khổ kém gì, vậy mà vẫn đêm đêm thức trắng để nâng giấc hai mẹ con bà chị ốm đau, đã đi đánh thó củi của lão gác cổng ở dưới nhà lên để đốt lò, đã hát đã ru nó ngủ, đã bật ngón tay tanh tách để chơi với nó, bụng đói mà vẫn hết lòng trông nom nó, vậy mà bây giờ nó giễu cợt tôi! Mà nếu như tao đã có lần cầu nguyện cho linh hồn nữ bá tước Du Barry được yên nghỉ thì việc gì đến mày nào? Hoàng thân ạ, tôi đã cầu nguyện như thế sau bốn ngày, kể từ lần đầu tiên trong đời được biết tiểu sử của nữ bá tước qua một cuốn tự điển. Mày có biết bà ấy là một nhân vật như thế nào không, bà Du Barry ấy? Nói đi chứ, biết hay không biết?

– Ơ kìa, tưởng là chỉ có ông biết chuyện ấy thôi đấy chứ? - chàng trai trẻ lầu bầu với giọng giễu cợt, nhưng miễn cưỡng.

– Đó là một nữ bá tước từ một địa vị khá tầm thường đã leo thẳng lên ngôi nhiếp chính và đã được một hoàng hậu gọi là “ma cousine”[8] trong một bức thư do chính tay mình viết. Trong một lever du roi[9] (mày có biết lever du roi là thế nào không?), đức Hồng y khâm mạng Giáo hoàng đã tự tay đi tất vào chân cho bà và còn lấy thế làm vinh dự được hầu hạ một nhân vật cao quý thiêng liêng đến thế! Mày có biết chuyện ấy không? Nhìn mặt mày tao cũng rõ là mày không biết! Thôi được, thế bà ấy chết như thế nào nào? Có giỏi thì trả lời đi!

– Thôi ông biến đi! Cứ xán vào mãi!

– Bà ấy chết như thế này này: Sau những tháng ngày lừng lẫy uy danh, vị nữ bá mới đó còn quyền nghiêng thiên hạ đã bị tay đao phủ Samson thản nhiên lôi cổ lên đoạn đầu đài làm trò cười cho cánh hàng tôm hàng cá Paris khiến người đi đến chỗ hồn xiêu phách lạc, chẳng hiểu ra làm sao nữa. Thấy đao phủ cứ dúi cổ mình xuống dưới lưỡi dao, lại còn đạp cả vào người, - đám đông lúc bấy giờ cứ thấy cười ầm ĩ, - bà bỗng kêu toáng lên: “Encore un moment, monsieur le bourreau, encore un moment!” có nghĩa là “chờ cho một lát, ông đao phủ ơi, chỉ một lát thôi!”. Và hẳn là trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, Chúa cũng kịp tha thứ được cho bà vì không ai còn hình dung nổi một misère[10] khủng khiếp đến thế đối với tâm hồn một con người. Mà mày có hiểu nghĩa của chữ misère không đấy? Hừ, chính nó là một misère đấy. Đọc đến đoạn này, tiếng la hét van nài của nữ bá tước đã làm tim tôi nhói buốt như bị kẹp bằng kìm. Và cái giống dòi bọ kia, nếu ban đêm trước khi đi ngủ, tao có nhớ cầu nguyện cho kẻ tội đồ vĩ đại ấy thì việc gì đến mày nào? Mà tao nhớ cầu nguyện cho bà có thể vì từ thuở khai sinh lập địa đến nay chưa từng có một ai cầu nguyện cho bà, tính đến chuyện cầu nguyện cho bà. Và ở thế giới bên kia bà cũng sẽ thấy vui khi thấy trên dương thế có một người cũng đầy tội lỗi như bà đã cầu nguyện cho bà, dù chỉ một lần. Mày cười gì vậy? Mày không tin, mày là kẻ vô thần mà. Nhưng mày có biết thế nào không đã? Thì đấy, nếu như mày có nghe lỏm thật thì mày cũng vẫn nói sai: tao không chỉ cầu nguyện cho mỗi một mình nữ bá tước Du Barry, tao cầu nguyện thế này: “Lạy Chúa, con cầu nguyện Chúa cho linh hồn nữ tội nhân vĩ đại là nữ bá tước Du Barry và tất cả những người như bà được yên nghỉ đời đời”, mà như thế đã là khác hẳn vì hiện có không ít những nữ tội đồ vĩ đại như thế, những kiếp phận nổi chìm trong cuộc bể dâu, những người từng cắn răng chịu đựng đang không ngớt hoang mang, than khóc, đợi chờ; tao cũng đã cầu nguyện cho mày, vì mày đã tìm cách mò đến để nghe trộm xem tao cầu nguyện thế nào.

– Thôi, đủ rồi đấy, đủ lắm rồi, ông muốn cầu nguyện cho ai thì mặc xác ông, mẹ kiếp, còn ngậu lên nữa! - Thằng cháu bực bội ngắt lời. Ông ấy là người thuộc sách như cháo chẩy, thiên kinh vạn quyển ấy mà, ngài chưa biết ư, hở hoàng thân? - cậu ta nói thêm với giọng giễu cợt có phần gượng gạo. Dạo này ông ấy đọc toàn những loại sách và hồi ký như thế đấy.

– Ông cậu của chú mày dù sao… cũng không phải là người vô cảm, chàng hoàng thân bất giác đưa ra nhận xét. Chàng bắt đầu thấy chàng trai trẻ này thật đáng ghét.

– Ngài cứ khen ông ấy trước mặt chúng tôi như thế thì chắc không phải là thượng sách! Ngài nhìn thấy ông ấy đấy: Vừa đặt tay lên chỗ trái tim, vừa cười toe toét, phởn chí ngay tức khắc. Vô cảm thì chắc là không vô cảm, nhưng gian dối như ông ấy thì thật đúng là tai họa; mà ông ấy lại còn hay rượu, lúc nào cũng liêu xiêu ngất ngưởng như bất cứ vị nào đã nhiều năm làm bạn với ma men, động một tý là sừng sộ. Các con thì ông ấy vẫn yêu, bà mợ quá cố của tôi thì ông ấy vẫn một lòng quý trọng… Ngay cả cái thằng tôi mà ông ấy vẫn thương, chả là trong di chúc, lạy Chúa, ông ấy đã để lại cho tôi một phần…

– Tao chẳng để lại cho mày cái cóc khô gì hết! - Lebedev quát lên một cách dữ dằn.

– Ông nghe tôi nói đã, - chàng hoàng thân nói với giọng cứng rắn, không nhìn chàng trai trẻ nữa.

– Tôi từng được biết ông là người tỉnh táo trong công việc, nếu ông muốn… Hiện tôi đang rất vội, và nếu ông… Xin lỗi, tôi quên mất, ngày thường có thể gọi ông như thế nào nhỉ?

– Ti - Ti - Timofei.

– Thế còn phụ danh?

– Lukianovits.

Tất cả đám con cháu có mặt trong phòng lại phá lên cười.

– Bịa! - Đứa cháu la lên, - đến nước này mà ông ấy còn nói dối. Hoàng thân ạ, ông ấy hoàn toàn không phải là Timofei Lukianovits, mà là Lukian Timofeevits! Ông thử nói xem, ông nói dối như vậy để làm gì? Ông làm gì mà không phân biệt được Lukian với Timofei, và ông nói dối hoàng thân như vậy để làm gì? Chỉ vì nói dối nó quen miệng đi rồi, tôi đoan chắc với mọi người là như vậy!

– Thật thế sao? - Chàng hoàng thân nôn nóng hỏi.

– Lukian Timofeevits đấy, - Lebedev công nhận, vẻ ngượng ngùng. Ông ta từ tốn cụp mắt nhìn xuống đất và lại đặt tay lên ngực.

– Nhưng ông làm thế để làm gì cơ chứ, ôi, Lạy Chúa tôi!

– Tôi mắc bệnh tự ti, - Lebedev thì thào, càng cúi thấp đầu hơn nữa, vẻ biết lỗi.

– Chịu, khó hiểu quá! Chết thật, tôi biết tìm Kolia ở đâu bây giờ! - Chàng hoàng thân nói, ý chừng muốn bỏ đi ngay.

– Tôi sẽ chỉ chỗ cho ngài, - chàng trai trẻ lại đỡ lời.

– Không làm thế! - Lebedev giật bắn người và lập tức tỏ ra vội vàng cuống quýt.

– Kolia đêm qua vừa ngủ ở đây, nhưng sáng dậy đã vội đi tìm vị tướng của mình, cái vị đã được ngài chuộc khỏi nhà pha vì những lý do chỉ có trời biết đấy, hoàng thân ạ. Hôm qua vị tướng đã hứa đến tối sẽ về ngủ, nhưng không thấy ngài về. Nhiều phần chắc là ngài đã ngủ ở khách sạn “Cái cân”, cũng ở ngay đây thôi. Vậy thì Kolia chỉ có đến khách sạn hoặc là về Pavlovsk với mấy mẹ con nhà Epantsin thôi. Nó có tiền và đã định đi từ hôm qua rồi. Vậy hẳn là nó đang ở khách sạn “Cái cân” hoặc ở Pavlovsk. Ở Pavlovsk, ở Pavlovsk!… Còn chúng ta ra vườn uống cà-phê đã, đi lối này, đây đây…

Và Lebedev dắt tay chàng hoàng thân đi. Hai người ra khỏi phòng, đi qua một mảnh sân nhỏ và vào vườn qua cổng rào. Trước mắt họ là một mảnh vườn con vui mắt, cây cối nhờ thời tiết thuận hòa nom thật xum xuê tươi tốt. Lebedev mời chàng hoàng thân ngồi xuống một chiếc ghế dài bằng gỗ sơn màu xanh lá cây bên một chiếc bàn chôn thẳng xuống đất cũng màu xanh y hệt, và tự mình ngồi xuống ở phía đối diện. Quả có như lời, một lát sau đã có người bưng cà phê đến. Chàng hoàng thân không từ chối. Lebedev cứ nhìn vào mắt chàng với vẻ khúm núm và thèm thuồng.

– Tôi cũng không ngờ ông lại có cả một cơ ngơi bề thế nhường này, - chàng hoàng thân nói với vẻ lơ đãng như còn nghĩ chuyện đâu đâu.

– Bọn trẻ mồ - mồ côi, - mặt mày nhăn nhó, Lebedev đã toan ngỏ lời than thân trách phận, nhưng bỗng ngừng ngay lại: chàng hoàng thân cứ ngồi nghệt mặt ra đấy, mắt nhìn thẳng về phía trước và tất nhiên là đã quên mất điều mình muốn hỏi. Gần một phút nữa trôi qua; Lebedev vẫn cứ trố mắt ra như vậy mà chờ.

– Thế nào? - Chàng hoàng thân hỏi, cứ như vừa tỉnh giấc hôn mê. - Ồ, vâng! Chính ông cũng biết là chúng ta phải giải quyết việc gì rồi đấy. Lebedev ạ: tôi đã đến theo thư của ông. Ông nói đi chứ!

Lebedev bối rối, những muốn nói điều gì đó nhưng cứ nghẹn lời chẳng nói được câu nào cả. Chàng hoàng thân chờ đợi, môi nở nụ cười buồn.

– Có lẽ tôi rất hiểu ông đấy, Lukian Timofeevits ạ: chắc ông cũng không ngờ là tôi sẽ đến. Ông cho rằng không thể có chuyện vừa nhận được mẩu tin tức đầu tiên của ông, tôi đã vội lao ra khỏi cái chốn xa xôi hẻo lánh của mình, và ông đã viết chỉ cốt làm thanh thản lương tâm. Nhưng dù sao tôi cũng đến đây rồi. Đủ rồi đấy, đừng phỉnh phờ tôi nữa. Đừng chơi kiểu một tôi hai chúa nữa. Rogojin đã ở đây ba tuần lễ, tôi biết hết mà. Ông có kịp bán nàng cho ông ấy như lần trước không đấy? Cứ nói thật đi.

– Tên ác ôn đã tự tìm ra đấy, hắn đã tự tìm ra.

– Thôi đừng rủa người ta; vẫn biết là ông ấy đã chơi xấu với ông…

– Hắn đánh tôi, hắn đánh tôi đấy! - Lebedev nổi giận đùng đùng, - ngày ở Moskva hắn đã xua chó cắn tôi, rượt tôi khắp phố. Một con chó săn dữ như quỷ.

– Ông coi tôi như trẻ con ấy, Lebedev ạ. Tôi hỏi thật: Có phải bây giờ nàng đã dứt khoát với ông ấy rồi không? Từ ngày ở Moskva ấy?

– Dứt khoát chứ, dứt khoát, nàng lại bỏ đi ngay trước lễ thành hôn.

Thằng kia cứ việc mong ngóng từng giờ từng phút, còn nàng thì tếch lên Petersburg, lao thẳng đến chỗ tôi: “Lukian ơi, ông cứu tôi với, xin ông che chở cho tôi mà cũng đừng nói với hoàng thân…”. Nàng còn sợ ngài hơn cả thằng kia nữa đấy, hoàng thân ạ, mà cái này thì anh minh lắm! - Lebedev vừa nói vừa gõ ngón tay lên trán với vẻ láu lỉnh.

– Thế mà bây giờ ông lại móc nối họ với nhau à?

– Bẩm hoàng thân đại nhân, làm sao tôi có thể… ngăn cấm được người ta?

– Thôi được rồi, tôi sẽ tìm hiểu lấy mọi chuyện. Chỉ xin ông cho biết là nàng hiện đang ở đâu? Ở chỗ ông ấy phải không?

– Ồ không! Không có chuyện ấy đâu! Nàng vẫn một mình. Nàng vẫn tự xưng là người tự do và hoàng thân có biết không, “rắn” lắm cơ, cứ nhất mực: “tôi phải hoàn toàn tự do!”. Nàng vẫn ở với bà chị vợ của tôi ở Petersburg như tôi đã kể với ngài trong thư rồi đấy.

– Và vẫn đang ở đấy?

– Ở đấy hoặc ở Pavlovsk vào những ngày đẹp trời trong ngôi dã thự của Daria Alekseevna. Nàng vẫn bảo mình là người hoàn toàn tự do, ngay ngày hôm qua còn khoe mẽ rất nhiều về cuộc sống tự do của mình với Nikolai Ardalionovits đấy. Điềm gở đấy ạ!

Và Lebedev cười toe toét.

– Kolia có hay đến chỗ nàng không?

– Cái thằng phổi bò, cơ mà cũng đố ai hiểu được nó, nhưng chính nó cũng chẳng giấu ai được điều gì.

– Ông đến chỗ nàng đã lâu chưa?

– Hôm nào tôi chả đến.

– Hôm qua cũng đến?

– Khô-ông, bốn hôm về trước ạ.

– Rất tiếc là ông đã có hơi quá chén, Lebedev ạ. Chứ không tôi đã có thể hỏi chuyện ông.

– Say đâu mà say, không có đâu!

Lebedev vẫn khăng khăng.

– Vậy ông nói tôi nghe lúc ông ra về thì nàng đang trong trạng thái ra sao?

– Như đang tìm - tìm kiếm…

– Tìm kiếm ư?

– Như vẫn mải mê tìm kiếm điều gì đó, như đã đánh mất cái gì đó. Về cuộc hôn nhân trước mắt thì thậm chí đầu óc đã bị tê liệt và nàng cứ tỏ ra bực dọc. Về bản thân hắn thì nàng vẫn hình dung chẳng hơn gì cái vỏ cam, có điều vẫn kinh hãi và khiếp sợ, thậm chí còn cấm mọi người không được nói, thì đấy, nàng và hắn cũng chỉ gặp nhau khi cần thiết… và hắn cũng phải cảm nhận được quá rõ rồi! Hẳn phải thế thôi ạ!… Nàng có vẻ lo lắng, thích mỉa mai, hay đổi giọng, hay nóng mắt…

– Hay đổi giọng và hay nóng mắt ư?

– Hay nóng mắt đấy; có lần trong lúc trò chuyện lan man nàng đã suýt túm tóc tôi rồi đấy. Tôi đã cao giọng phỉ báng những thói đời tệ hại được vạch ra trong Khải huyền[11] mà.

– Sao cơ? - Chàng hoàng thân hỏi lại vì ngỡ là mình đã nghe nhầm.

– Duyên do là từ chuyện đọc sách Khải huyền. Cô nàng giàu tưởng tượng đến ghê, he - he! Tôi đã rút ra được điều đó khi quan sát thấy rằng nàng vốn rất ham những đề tài nghiêm túc, tuy chỉ là người ngoại đạo. Nàng yêu thích, yêu thích lắm và thậm chí còn tỏ ra muôn phần kính trọng. Đúng thế đấy ạ. Tôi thì vốn có thế mạnh trong việc luận giải sách Khải huyền và mười lăm năm nay vẫn làm việc đó. Nàng đồng ý với tôi rằng chúng ta đang ở vào kỷ con ngựa thứ ba, kỷ ngựa ô với chàng kỵ sĩ tay cầm cái cân, thành thử mọi thứ trong thời đại hiện nay đều phải được cân đong đo đếm và thỏa thuận, và mọi người đều chỉ lo bảo vệ quyền lợi của mình: “một đấu lúa mì một dinari,[12] ba đấu đại mạch một dinari”[13]… nhưng chưa đủ, họ còn muốn có được bao nhiêu thứ khác, nào là tinh thần thoải mái, tình cảm vô tư, cơ thể tráng kiện cùng với mọi ân huệ của Chúa Trời. Nhưng lợi ích chung họ lại không gìn giữ nên buộc phải chuyển sang cái kỷ ngựa còm mang tên Cái Chết, tiếp đó đã là địa ngục… Chúng tôi đã cùng nhau luận giải chủ đề này một cách tâm đầu ý hợp, việc này đã có tác động mạnh mẽ.

– Ông cũng tin là đúng như thế chứ? - Chàng hoàng thân ngỡ ngàng nhìn Lebedev và hỏi.

– Tôi tin và tôi giảng sách thánh đấy thôi. Vì tôi là một kẻ nghèo hèn và ngỗ ngược, một hợp phần nhỏ bé trong vòng xoáy của nhân quần. Và thử hỏi có ai trọng vọng cái gã Lebedev này không? Ai cũng có quyền lên mặt với hắn, hằm hè xua đuổi hắn. Nhưng một khi đã đứng ra luận giải về sách thánh, tôi lập tức có địa vị bằng vai với bậc đại thần. Ảnh hưởng của trí tuệ là như thế! Và đại thần sẽ bắt đầu run rẩy bên tôi… khi đã yên vị trong ghế bành êm ái mà đón nhận dòng trí tuệ anh minh. Cách đây ba năm, ngay trước Tuần lễ Thánh, ngài Nil Alekseevits cao cả đã nghe nói về tôi, ngài liền lệnh cho Pet’r Zahazyts đến phòng trực của tôi (hồi ấy tôi còn làm việc trong bộ của ngài) gọi tôi lên văn phòng của ngài và hỏi riêng tôi: “Có phải ông là truyền nhân của kẻ phản nghịch chống Ky-tô không?”.[14]. Tôi cũng chả giấu nữa: “Bẩm đúng đấy ạ” và tôi cứ thế mà trình bày, giới thiệu, chẳng những không có dụng ý làm mờ nhạt cái sắc thái đáng sợ của cuốn sách mà còn cố tính nhấn mạnh chỗ này, lại còn đưa ra những số liệu cụ thể, sau khi đã tìm cách tháo tung cuộn ngôn từ bóng bẩy xa xôi của nó. Ngài đã nhếch mép cười giễu cợt, nhưng khi nghe đến các số liệu và những dẫn chứng tương tự thì ngài bắt đầu run, bảo gập sách lại mà trở về phòng, rồi ngài ra lệnh ban thưởng cho tôi nhân Tuần lễ Thánh và vội vã từ trần.

– Ông nói gì mà lạ thế hở Lebedev?

– Thật thế mà. Ngài bị ngã xe lăn ngay sau bữa tối, thái dương va vào cái tủ đầu giường và lịm đi luôn, thật chẳng khác nào một đứa bé con, đúng thế. Theo giấy tờ hợp lệ thì ngài thọ bảy mươi ba tuổi; da dẻ vẫn hồng hào, tóc bạc, người thơm phức nước hoa, lúc sinh thời ngài rất hay cười, lúc nào cũng tươi cười như đứa bé con. Hôm đó Pet’r Zaharyts đã nhớ lại: “Ông cũng đã báo trước chuyện này rồi đấy”.

Chàng hoàng thân rời ghế đứng lên. Lebedev rất ngạc nhiên và thậm chí còn bối rối khi thấy chàng đã vội đứng lên.

– Ngài có vẻ quá thờ ơ đấy ạ, he-he! - Ông ta đánh bạo nhận xét với vẻ xun xoe.

– Thú thật là tôi đang thấy trong người không được khỏe, - nặng đầu vì phải đi xa hay sao ấy, - chàng hoàng thân cau mày đáp.

– Ngài tìm đến một khu dã thự nào đó mà nghỉ dưỡng ít lâu thì đỡ ngay đấy ạ, - Lebedev rụt rè dỗ khéo.

Chàng hoàng thân đứng im không nói, vẻ đầy tư lự.

– Và cũng chỉ vài ba hôm nữa tôi đã phải đưa lũ nhóc về ở tạm trong ngôi dã thự của nhà nhằm bảo vệ cháu bé mới sinh và có điều kiện để sửa sang lại ngôi nhà này. Và cũng là về Pavlovsk đấy.

– Bố con ông cũng về Pavlovsk ư? - Chàng hoàng thân bỗng hỏi lại. - Tại sao ở đây ai ai cũng đổ về Pavlovsk cả thế? Và ông bảo là gia đình mình cũng có dã thự riêng ở dưới ấy ư?

– Không phải ai cũng về Pavlovsk cả đâu ạ. Còn tôi thì Ivan Pet’rovits Ptisyn có nhượng lại cho một ngôi trong số những ngôi dã thự ông ấy đã mua rẻ được. Và ở dưới ấy thì vừa có địa thế cao, vừa mát mẻ dễ chịu, cây cối xanh tươi, giá sinh hoạt rẻ, con người thì lịch thiệp, lại thường có hòa nhạc, toàn là những thứ thu hút khách về Pavlovsk cả. Tuy nhiên, tôi cũng chỉ ở dưới căn nhà phụ còn ngôi dã thự thì…

– Cho thuê rồi chứ gì?

– Khô-ô-ông. Không… hẳn là như thế đâu ạ.

– Thế thì cho tôi thuê vậy, - chàng hoàng thân bất ngờ đề nghị.

Có lẽ đây chính là chủ định của Lebedev. Ý tưởng này vừa lóe lên trong óc ông ta vào ba phút trước. Tuy nhiên ông ta cũng chẳng cần tìm khách thuê nhà nữa, vị khách thuê nhà đã gặp ông ta và cho biết có thể sẽ còn thuê tiếp. Giờ đây ông còn biết chắc là dứt khoát họ sẽ thuê, chứ không chỉ là “có thể”. Nhưng lúc này ông bỗng nảy ra một ý mà theo tính toán của ông là thượng sách: cứ đem cho chàng hoàng thân thuê, lấy cớ là người kia không nói rõ ràng. Ông bỗng nhận thấy mình đang đối mặt với “một vụ đụng chạm khá gay go” và đứng trước “một bước ngoặt căn bản trong công việc”. Ông nhận lời chàng hoàng thân một cách hồ hởi đến mức khi nghe chàng hỏi thẳng về giá cả, ông thậm chí còn phẩy tay ra điều chuyện đó không quan trọng.

– Thôi được, tùy ông thôi, tôi sẽ thu xếp làm tròn phận sự không để cho ông phải thiệt thòi.

Hai người đã ra khỏi vườn.

– Thưa hoàng thân tôn kính, nếu ngài muốn… nếu ngài muốn… tôi có thể báo cho ngài một chuyện vô cùng lý thú liên quan đến chính cái đề tài nọ, - Lebedev vừa lẩm bẩm vừa bám riết lấy chàng hoàng thân với vẻ hí hửng.

Chàng hoàng thân bỗng dừng chân.

– Daria Alekseevna cũng có một ngôi dã thự ở Pavlovsk đấy ạ.

– Thế thì sao?

– Còn cái bà bạn trứ danh của tướng quân phu nhân thì rõ ràng đã có ý định thường xuyên đến chơi với người ở Pavlovsk. Có mục đích đấy.

– Thế thì sao?

– Aglaia Ivanovna…

– Ồ, đủ rồi đấy, Lebedev! - chàng hoàng thân ngắt lời vì thấy không chịu nổi như bị chạm vào đúng chỗ đau. - Chuyện đời… khó nói lắm. Tốt nhất là ông hãy cho biết đến bao giờ thì gia đình ta chuyển đi nào? Đối với tôi thì càng sớm càng hay vì hiện giờ tôi đang phải ở khách sạn đấy.

Vừa trò chuyện họ vừa ra khỏi vườn và không quay vào nhà, họ băng qua sân đi thẳng ra cổng.

– Mà thế này là hay nhất, - cuối cùng Lebedev đã nghĩ ra, - ngài dọn luôn từ khách sạn về nhà tôi ngay hôm nay đi, đến ngày kia tất cả chúng ta sẽ cùng đi Pavlovsk.

– Tôi sẽ gặp lại ông, - chàng hoàng thân nói với vẻ trầm ngâm và bước ra khỏi cổng.

Lebedev đứng nhìn theo. Ông ta thấy ngạc nhiên trước vẻ lơ đãng bất ngờ của chàng hoàng thân. Thậm chí lúc chia tay chàng còn không chào, không gật đầu, điều này thật không phù hợp chút nào với tác phong lịch thiệp và chu đáo của chàng mà Lebedev đã biết rất rõ.

❀ ❀ ❀

[1] Dã thự (datsa) là nhà nghỉ hè ở ngoại thành của cư dân thành phố, thường bằng gỗ, có vườn trồng rau và hoa.

[2] Pavlovsk: một thị trấn có nhiều công viên lớn cách Petersburg 20 dặm về phía nam. Cạnh nhà ga thị trấn người ta thường tổ chức hòa nhạc thu hút được rất nhiều thính giả trong giới du khách đến nghỉ hè cùng giới tao nhân mặc khách của Petersburg.

[3] Một vụ trọng án xảy ra năm 1868 ở Tambov: Vitild Gorski, một thanh niên quý tộc 18 tuổi, học sinh trung học, ham đọc sách, thích văn chương, đã giết một lúc 6 người trong gia đình thương gia Jemarin gồm mẹ và vợ ông ta, đứa con trai 11 tuổi của ông ta vẫn được y thường xuyên dạy học tại nhà, người gác cổng, chị nấu bếp và một phụ nữ là người bà con của gia chủ.

[4] Một loại tòa án ở Nga trước Cách mạng Tháng Mười cũng như ở một số nước tư bản, chuyên phân xử những vụ án hình sự và dân sự nhỏ.

[5] Mượn ý của Nga hoàng Aleksandr II trong tuyên ngôn Về vấn đề chấm dứt chiến tranh ngày 09-04-1856.

[6] Một loại nước giải khát thông dụng ở Nga làm bằng bột mạch đen ủ men, có thể pha thêm nước hoa quả, mạch nha hoặc mật ong.

[7] M. Du Barry (1743 – 1793): Nữ bá tước người Pháp được vua Louis XV rất sủng ái, người đã từng tham gia vào những âm mưu chốn cung đình và đã bị tòa án quân sự cách mạng xử tử ngày 08-12-1793.

[8] Cô em họ của tôi (tiếng Pháp)

[9] Nghi thức sửa sang triều phục hoặc y phục cần thiết cho vua vào buổi sáng (tiếng Pháp).

[10] Sự khốn khổ (tiếng Pháp)

[11] Sách thánh của đạo Cơ Đốc, cuốn cuối cùng của bộ kinh Tân Ước có nội dung tiên đoán dưới hình thức sấm truyền nhằm “khải thị” về kết cục của thế gian.

[12] Tiền kim loại bằng bạc hoặc vàng thời La Mã cổ đại.

[13] Một câu trong sách Khải huyền, chương VI.

[14] Chỉ Thánh John the Divine, tác giả của sách Khải huyền.