Tôi có một khẩu súng lục nhỏ loại bỏ túi; tôi đã mua khẩu súng đó từ dạo tôi còn bé, vào cái tuổi buồn cười mà người ta chợt thấy say sưa với những chuyện đấu súng và những vụ đánh cướp. Tôi đã từng tưởng tượng ra cảnh bị người ta thách đấu và tôi đã đứng hiên ngang trước mũi súng của địch thủ. Đã một tháng nay tôi xem xét khẩu súng ấy cẩn thận và đã nạp đạn sẵn sàng. Trong hộp đựng súng, tôi thấy có hai viên đạn và một túi thuốc đạn đủ nhồi cho ba lần bắn. Đó là một khẩu súng xoàng xĩnh, đạn đạo không thẳng và không thể nào bắn xa hơn được mười lăm bước, nhưng đã hẳn nếu kê súng ngay vào thái dương thì nó dư sức bắn vỡ sọ được.

Tôi đã nhất định sẽ chết tại Pavlovsk vào lúc rạng đông, tôi sẽ đi xuống công viên để khỏi làm phiền ai trong nhà; “Chúc ngôn” của tôi sẽ giải thích đầy đủ nội vụ cho cảnh sát biết. Những kẻ say mê về tâm lý học, và tất cả những ai chú tâm đến lĩnh vực đó đều tha hồ mà suy đoán tùy thích. Tuy nhiên, tôi không muốn người ta công bố bản thảo này. Tôi đã yêu cầu hoàng thân giữ một bản sao và trao một bản khác cho Aglaia Ivanovna Epantsina. Đó là ý muốn của tôi. Tôi sẽ di tặng bộ xương của tôi cho Viện Hàn lâm Y học để dùng cho mục đích khoa học.

Tôi không chấp nhận cho ai được quyền xét xử tôi và tôi biết rằng lúc này đây, tôi đã vượt khỏi mọi quyền phán xét. Trước đây không lâu, tôi lấy làm thích thú cho cái ý tưởng nảy ra trong đầu này; giá bây giờ tôi giết người, cứ cho là giết mười người đi, hay là phạm một trọng tội ghê gớm hết sức, một trọng tội được xem là một tội ác khủng khiếp nhất trên đời, chà, lúc đó tòa án mới chới dữ: Xử tôi ra làm sao đây, khi mà tôi chỉ còn sống có hai, ba tuần lễ nữa? Xử làm sao đây khi mà tệ trạng tra tấn, khảo đả thân xác đã bị bãi bỏ? Tôi sẽ chết ấm cúng và thoải mái trong bệnh viện, chung quanh là các bác sĩ chăm sóc, và hẳn là phải ấm cúng, thoải mái hơn là chết ở nhà nhiều. Tôi không hiểu tại sao một ý tưởng như thế lại không nảy ra trong trí những kẻ lâm phải một hoàn cảnh giống tôi, dù là chỉ để nghĩ cho vui vậy thôi. Ai trong chúng ta lại không có óc hài hước chứ nhỉ?

Nhưng nếu tôi không chấp nhận cho ai có quyền xét xử tôi, thì tôi lại nhận chân rằng tôi sẽ bị xét xử, lúc đó tôi chỉ còn là một bị cáo câm điếc. Chính vì vậy mà tôi không muốn ra đi không để lại một lời phúc từ- một phúc từ tự ý tôi không có ai ép buộc, không phải để tự biện minh. Ồ, không đâu! Tôi không phải cầu xin người nào tha thứ cho tôi việc gì hết- nhưng chỉ vì tôi muốn nên tôi làm, thế thôi.

Trước hết, có một điểm lạ lùng ở đây: Đó là người ta lấy quyền gì và do động lực nào mà lại có ý hạch hỏi tôi về cái quyền tôi tự định đoạt lấy đời tôi theo ý thích trong hai, ba tuần lễ này? Tòa án thì có dính líu gì ở đây? Ai sẽ đòi hỏi rằng chẳng những tội phải bị kết án mà còn phải thọ hình cho đúng hạn kỳ nữa? Có ai thực sự đòi hỏi như vậy không? Vì lý do luân lý chăng? Tôi có thể hiểu được điều đó nếu tôi còn sống trong chuỗi ngày hoa mộng, cường tráng, nghĩa là sống một cuộc sống “mưu cầu lợi ích cho kẻ lân cận mình” vv… thì lúc đó luân lý mới có thể trách móc tôi vì tôi đã tùy nghi xếp đặt đời sống tôi mà chẳng cần phải xin phép tắc gì cả, hay vì những việc sai quấy nào khác. Nhưng mà bây giờ, bây giờ đây, bản án của tôi đã được tuyên phán rồi cơ mà? Luân lý nào được đòi hỏi không những mạng sống tôi mà còn đòi hỏi cả hơi thở cuối cùng của tôi lúc tôi trút đến cái nguyên tử sau chót của sự sống tôi trong khi tai lắng nghe những lời an ủi của hoàng thân mà những lý luận về Chúa của ngài chắc chắn sẽ đưa đến cái kết luận đầy sướng thỏa rằng, xét cho cùng, được chết thật là sung sướng hơn nhiều (những tín đồ Cơ đốc giáo như ông hoàng đó lúc nào cũng đi đến cái ý niệm ấy: đó là át chủ bài đắc ý của họ). Và họ muốn gì tôi đây với vụ “mấy cái cây ở Pavlovsk” của họ? Để xoa dịu giờ lâm tử của tôi chăng? Há họ không hiểu rằng tôi càng quên mình bao nhiêu, tôi càng phó mình cho cái ảo tưởng cuối cùng về sự sống và tình yêu này bấy nhiêu, với ảo tưởng đó họ toan che mắt tôi khỏi bức tường nhà Meier và tất cả những chữ đã được viết ngô nghê, tỏ tường trên bức vách đó, như thế họ lại càng làm cho tôi khốn khổ bấy nhiêu đó sao? Nào tôi có sá gì cái thiên nhiên của mấy người, cái công viên Pavlovsk của mấy người, cái bầu trời xanh và những khuôn mặt phè phỡn của mấy người, khi mà cuộc vui bất tận này đã bắt đầu, khi vừa loại bỏ chỉ một mình tôi ra ngoài? Tất cả vẻ đẹp này nào có ý nghĩa gì với tôi khi mà từng phút, từng giây tôi phải biết, tôi bắt buộc phải biết rằng ngay cả con muỗi bé tí tẹo vo ve cạnh tôi trong ánh nắng này cũng đang được dự cuộc vui và hội ca xướng của thiên nhiên, nó biết chỗ của nó trong thiên nhiên, nó yêu mến cảnh đó và thấy sung sướng, còn có mỗi mình tôi là kẻ bơ vơ, lạc loài và chỉ vì hèn nhát nên mãi đến bây giờ tôi mới dám thú nhận như vậy! Ôi! Tôi biết rõ hoàng thân và tất cả mọi người đều muốn đưa tôi đến chỗ từ bỏ những ngôn từ “xảo quyệt và gian ác” này; nhân danh nghi thức, nhân danh sự vinh quang của luân lý đạo đức, họ muốn tôi ngâm nga những đoạn thơ cổ điển nổi tiếng của Millevoye:[1]

O, puissent voir votre beauté sacrée

vuốt mắt họ lúc đi xa.

Nhưng hãy tin tôi đi! Hãy tin tôi đi! Hỡi những kẻ hồn nhiên, ngây thơ kia! Hãy tin rằng trong thi khúc đầy vẻ khuyên dạy kia, trong lời chúc phúc kiểu bác học của cõi đời viết bằng văn vần Pháp kia, đã chứa đựng bao nhiêu là nỗi cay đắng ngấm ngầm, bao nhiêu là sự hiểm ác khôn lường ngụy trang dưới vần điệu, mà có lẽ ngay cả nhà thơ cũng đã bị đánh lừa và cầm bằng sự gian ác đó như những dòng lệ thương cảm ấp yêu- rồi ông ta chết trong ảo tưởng đó. Cầu cho nắm tro tàn của nhà thơ được yên nghỉ! Xin thưa với quý vị rằng có một giới hạn cho sự hổ thẹn khi thừa nhận cái hèn kém và bất lực của chính mình, quá cái giới hạn đó, người ta lại đâm ra thỏa mãn vô tả cho chính nỗi hổ thẹn ấy. Ồ, đã hẳn lòng khiêm tốn là một sức mạnh lớn lao trong ý nghĩa này, mặc dù nó không phải là nguồn sức mạnh theo nghĩa mà tôn giáo gán ép cho nó.

Ồ, tôn giáo à! Tôi nhận là có đời sống vĩnh cửu, có lẽ tôi mãi mãi chấp nhận điều đó. Tôi cũng muốn luôn luôn cho rằng ý thức là một ngọn lửa được thắp sáng bởi một quyền năng tối thượng, nó nhìn khắp hết cả vũ trụ mà phán rằng: “Ta hiện hữu!” Tôi cũng muốn tin rằng chính quyền lực tối thượng ấy chợt ra lệnh cho ý thức phải tự hủy diệt nó vì một lý do xa vời khó hiểu nào đó, mà cũng chẳng buồn giải thích tại sao. Vâng, tôi chấp nhận mọi sự ấy. Nhưng vấn đề vĩnh cửu vẫn còn ở đây: Tại sao nó lại cần thêm cái đức khiêm cung của tôi góp vào làm gì nữa? Há có kẻ nào ở trên ấy chạnh lòng thực sự vì cớ tôi chẳng màng gì đến chuyện chờ đợi hai tuần lễ nữa chăng? Tôi không tin như vậy. Có vẻ như rằng sự sống vô nghĩa của tôi, sự sống của một nguyên tử nhỏ mọn cần thiết để làm thành toàn một sự hòa hợp nào đó của vũ trụ, một sự cần thiết của sự thêm hay sự bớt gì đó, để bù đắp cho một vật khác hay để làm nổi bật nó lên, cũng у như hằng ngày phải hy sinh đến hàng triệu người mà không có cái chết của họ thì thế giới còn lại không thể tồn tại được (mặc dù tôi phải nói rằng đó cũng chẳng phải là một tư tưởng cao siêu gì). Nhưng mà cứ để mặc cho nước chảy qua cầu! Phải công nhận rằng người ta không thể nào an bài thế giới này cho khác hơn được- nghĩa là một thế giới không có những con người ăn nuốt lẫn nhau liên hồi kỳ trận; tôi cũng sẵn sàng chấp nhận rằng tôi chẳng hiểu gì về sự cấu tạo đó, nhưng có một điều tôi biết chắc chắn: đó là nếu như có một lần tôi được ban cho cái ý thức rằng “tôi hiện hữu!” thì tôi sẽ phải trả lời như thế nào đây nếu thế giới này đã được cấu tạo nên bằng nhiều sai lầm và nó không thể tồn tại bằng cách nào khác hơn được? Rồi ra ai sẽ xét xử tôi đây, và xét xử tôi về tội gì? Quý vị muốn nghĩ sao tùy ý, chứ còn tôi thì tôi thấy là không thể được và bất công quá.

Và mặc dù tôi đã nỗ lực hết sức, nhưng tôi cũng không làm sao nghĩ được rằng không có cuộc sống ngày sau và không có đấng Tạo hóa. Có lẽ những điều đó quả có thật, dù cho chúng ta chẳng hiểu gì về cuộc sống ngày sau và những định luật của đời sống đó. Nhưng nếu điều đó khó khăn và bất khả lĩnh hội như vậy thì làm sao tôi lại có bổn phận phải hiểu cơ chứ? Quả thật, họ có bảo tôi rằng- dĩ nhiên là có cả hoàng thân trong số đó- đó chính là chỗ đòi hỏi đức vâng phục, vâng phục mà không cần lý luận gì cả, vâng phục do nơi ý thức đạo đức thuần tuý mà thôi, rồi nhờ thế tôi sẽ được ban thưởng trong thế giới mai sau vì đức khiêm cung ấy. Chúng ta đã hạ giá đấng Tạo hóa quá thấp bằng cách gán những tư tưởng của chúng ta cho ngài, rồi chúng ta lại bực tức vì không làm sao hiểu nổi ngài. Vậy thì tôi xin nhắc lại, thật khó mà đòi hỏi ta phải có trách nhiệm về những vấn đề con người chúng ta không được hiểu thấu. Và nếu thế, người ta sẽ xét xử tôi ra làm sao vì có tôi không hiểu được ý muốn và định luật của Tạo hóa? Không! Tốt hơn chúng ta nên gạt vấn đề tôn giáo qua một bên.

Thôi, như thế cũng đủ rồi. Khi tôi đọc đến những dòng này thì mặt trời chắc đã mọc lên và “vang tiếng trên trời” và sức mạnh vô biên, bát ngát của nó đã chảy chan hòa trên khắp muôn loài rồi. Thì cứ việc như thế đi! Tôi sẽ chết khi nhìn thẳng vào nguồn năng lực và nguồn sự sống này, một sự sống tôi không mong muốn! Giá như tôi không bao giờ được sinh ra, chắc chắn sẽ chẳng bao giờ tôi lại chọn một cuộc sinh tồn trong những điều kiện nực cười như vậy. Nhưng tôi vẫn còn quyền để chết, mặc dù ngày tàn của tôi cũng chẳng còn bao lăm nữa sẽ đến. Cái quyền này sẽ chẳng lớn lao gì, cuộc phản kháng này cũng chẳng được là mấy.

Một lời chót: Tôi không chết vì thiếu can trường chịu đựng thêm ba tuần lễ nữa! Ồ! Chắc chắn tôi phải có đủ can trường nghị lực, và nếu muốn, tôi vẫn có thể rút ra được đầy đủ niềm khích lệ ngay trong sự ý thức về nỗi xúc phạm tôi này. Nhưng tôi không phải là nhà thơ người Pháp và tôi cũng không muốn một thứ an ủi, khích lệ như vậy. Rốt cuộc, có một sự cám dỗ ở đó: Tự nhiên đã giới hạn hoạt động của tôi trong bản án ba tuần lễ này một cách thật quá quắt cho đến nỗi chỉ còn có mỗi một giải pháp tự tử là tôi vẫn còn thì giờ để bắt đầu và hoàn tất theo đúng như ý tôi muốn được mà thôi. Chà, thế thì tại sao tôi lại không lợi dụng chỗ có thể cuối cùng này để hành động? Một sự phản kháng lắm lúc cũng có giá của nó đấy chứ!”.

“Chúc ngôn” đã xong. Ippolit ngừng tiếng…

Trong những trường hợp cực cùng của sự trắng trợn thẳng thừng như vậy, khi một con người đã nổi khùng lên và giận quá hóa mất khôn đi rồi, thì у chẳng còn hãi sợ gì hết và sẵn sàng gây mọi thứ chuyện tai tiếng, lại còn khoái chí mà gây sự nữa là đằng khác, у bổ xô vào mọi người với một ý định cuồng loạn nhưng quả quyết, để rồi một phút sau đó lại lao mình từ trên tháp chuông xuống mà giải quyết hết mọi ưu phiền, rắc rối có thể xảy ra. Trước khi tình trạng này xảy đến thì thể xác đã đi gần đến chỗ kiệt lực rồi. Sự thẳng căng khác thường, cùng cực nén chịu trong con người của Ippolit lúc đó đã đi đến chỗ cực điểm. Cậu bé mười tám tuổi héo hắt vì bệnh hoạn đó, yếu mòn như một chiếc lá lìa cành đó đã chợt quay thoắt lại nhìn khắp mặt mọi người- lần đầu tiên suốt trong một giờ đồng hồ qua. Cái vẻ gớm ghiếc, ngạo mạn nhất, khinh rẻ nhất, xúc phạm nhất đã biểu lộ trong nụ cười và trong tia nhìn của hắn ngay lúc đó. Hắn hối hả mà thách thức mọi người. Nhưng khán thính giả của hắn cũng đã điên tiết lên rồi. Họ giận dữ xô bàn đứng dậy. Sự mỏi mệt, rượu chè và thần kinh căng thẳng đã làm cho tăng thêm sự hỗn loạn, làm cảm giác càng có vẻ bẩn thỉu hơn, nếu có thể diễn đạt như vậy.

Chợt Ippolit vọt dậy khỏi ghế như có ai nhổ hắn lên khỏi đó.

– Mặt trời mọc rồi! - Hắn hét tướng lên khi nhìn thấy lùm ngọn cây đã rực sáng và chỉ cho hoàng thân xem cảnh ấy như thể đó là một phép lạ. - Mặt trời mọc rồi!

– Chắc cậu tính mặt trời không mọc hẳn? - Ferdysenko hỏi.

– Lại một ngày nắng cháy da cháy thịt nữa, - Gania lẩm bẩm với vẻ bực bội không đâu, gã cầm mũ trong tay, duỗi thẳng cánh ra mà ngáp dài. - Chúng ta lại đến chịu một tháng trời khô hạn nữa mất. Chúng ta về thôi chứ, hở Ptisyn?

Ippolit nghe những lời lẽ đó với vẻ ngạc nhiên gần như sững sờ. Hắn tái ngắt người lại và run rẩy.

– Cái lối ông giả đò làm ngơ làm điếc để chọc giận tôi sao mà vụng về quá đỗi, - hắn vừa nói với Gania vừa nhìn thẳng vào gã này. - Ông là một kẻ đểu giả!

– Chà! Cái quỷ gì thế này nhỉ? Cứ để cho hắn muốn làm vương làm tướng gì thì làm với cái thói dị hợm của hắn mãi được sao? - Ferdysenko hét lên. - Sao mà hắn yếu đuối quá thể vậy!

– Hắn chỉ là một thằng ngốc đó thôi, - Gania bảo.

Ippolit hơi bình tĩnh lại đôi chút.

– Thưa quý vị, tôi hiểu, - hắn run giọng nói ấp a, ấp úng, - rằng tôi quả đáng cho quý vị giận dữ và… tôi lấy làm tiếc đã… khiến cho quý vị bất mãn vì những lời lẽ mê loạn này (hắn chỉ tập bản thảo), hay nói đúng hơn, tôi lấy làm tiếc đã không làm cho quý vị được giận một trận cho thỏa chí, cho hết mình (hắn cười ngây dại). Tôi có chọc cho ông giận không, hở ông Evgeni Pavlyts? - Hắn chợt quay sang hỏi chàng này. - Tôi có chọc ông giận không, nói đi!

– Kể thì có hơi dài dòng một chút, thế nhưng xét cho cùng…

– Nào, thì cứ nói toạc ra đi! Ít ra cũng được một lần trong đời ông không nói láo chứ! - Ippolit nói vẫn còn run lên.

– Ồ, với tôi thì thế nào cũng vậy thôi, có khác gì đâu! Thôi cho tôi xin hai chữ “bình an” đi! - Evgeni Pavlyts vừa nói, vừa quay đi chỗ khác với vẻ nhờm tởm.

– Thôi, xin chào hoàng thân, chúc ngài ngủ ngon, - Ptisyn nói lúc tiến lại phía hoàng thân.

– Nhưng cậu ấy sắp lấy súng tự sát đến nơi rồi kìa! Quý ông làm sao bây giờ đây? - Vera kêu lên, nàng hốt hoảng xông đến bên Ippolit nắm chặt lấy hai tay hắn. - Cậu ấy bảo sẽ dùng súng tự sát vào lúc mặt trời mọc mà, mấy ông phải làm gì chứ?

– Hắn sẽ chẳng tự sát đâu! - Nhiều giọng nói, kể cả giọng của Gania, nhao nhao lên giận dữ.

– Thưa quý vị, xin hãy thận trọng cho! - Kolia kêu lên, nó cũng nắm chặt lấy tay Ippolit. - Cứ nhìn anh ta mà xem! Ủa hoàng thân, ngài đang nghĩ gì thế?

Vera, Kolia, Keller và Burdovski vây chung quanh Ippolit, cả bốn người đều ghìm chặt lấy tay hắn.

– Hắn có quyền chứ! Hắn có quyền chứ! - Burdovski lắp bắp, mặc dù trông gã đã có vẻ bấn loạn lắm rồi.

– Thưa hoàng thân, xin ngài bỏ lỗi cho tôi, nhưng ngài tính chúng ta phải làm gì đây chứ? - Lebedev hỏi, tiến về phía hoàng thân, lão đã say nhừ và giận dữ đến chỗ xấc xược.

– Tính làm gì ấy à?

– Không, thưa ngài, xin bỏ lỗi cho tôi. Dù sao, tôi cũng là chủ nhà này, mặc dù tôi không hề muốn tỏ ra kém kính trọng ngài. Đã hẳn là ngài cũng là chủ nhà nữa, nhưng tôi không muốn có chuyện gì xảy ra dưới mái nhà của tôi cả.

– Không đâu, thưa ngài! Hắn không tự sát đâu, thằng nhỏ đó nói gạt thôi! - Tướng Ivolgin chợt kêu lên, với vẻ bực bội nhưng bình tĩnh.

– Hoan hô ông tướng! - Ferdysenko reo lên.

– Kính thưa tướng quân đáng kính, tôi biết hắn sẽ không tự sát, thế nhưng tôi vẫn là chủ ở đây đấy chứ!

– Xin nghe đây, thưa ông Terentiev, - Ptisyn nói, sau lúc từ giã hoàng thân và đưa tay ra cho Ippolit. - Tôi nghĩ rằng trong bản thảo của ông, ông có đề cập đến việc di tặng bộ xương của ông cho Hàn lâm viện thì phải? Chắc đó là bộ xương của chính ông đấy chứ, ý tôi muốn hỏi ông sẽ tặng chính xương cốt của ông có phải không?

– Phải, chính xương cốt của tôi…

– Thế thì tốt lắm. Bởi vì việc đó có thể có sự hiểu lầm, đã có một trường hợp hiểu lầm như thế rồi!

– Tại sao ông trêu chọc cậu ấy làm gì? - Hoàng thân chợt kêu lên.

– Ông sẽ làm cu cậu khóc bây giờ đấy, - Ferdysenko chêm vào.

Nhưng Ippolit chẳng hề khóc chút nào. Hắn dợm rời khỏi chỗ, nhưng bốn người chung quanh giữ ngay hắn lại. Có tiếng cười ồ.

– Hắn đã tính trước thế nào người ta cũng giữ tay hắn lại, cho nên hắn mới đọc “bài vở” của hắn ra thế đấy chứ, - Rogojin nhận xét. - Thôi, xin tạm biệt hoàng thân. Tôi đã ngồi lâu quá, xương cốt mỏi nhừ cả rồi.

– Này Terentiev, nếu quả thật ông muốn dùng súng tự sát, - Evgeni Pavlyts cười lớn, - thì giá ở địa vị ông… sau những lời khen nồng nhiệt như thế, tôi sẽ chẳng thèm tự tử nữa cho họ tức chơi.

– Chà, họ nôn nóng muốn thấy tôi tự tử quá chừng chứ! - Ippolit hét lên, xông lại như muốn ăn thua đủ với chàng này.

– Họ cứ băn khoăn vì không được trông thấy cảnh đó đấy!

– Vậy ra ông nghĩ rằng họ sẽ không được trông thấy cảnh đó chứ gì?

– Tôi không có ý khiêu khích ông đâu; mà trái lại, tôi tin rằng ông dám tự sát bằng súng lục lắm chứ. Nhưng cần nhất là ông đừng nổi giận. - Evgeni Pavlyts nói bằng một giọng nhừa nhựa kẻ cả.

– Bây giờ tôi mới thấy là mình lầm lẫn khi đem bản thảo này ra đọc! - Ippolit nói, hắn nhìn Evgeni Pavlyts với một vẻ tin cậy không ngờ, như thể hắn đang nhờ lời khuyên của một bạn thiết.

– Hoàn cảnh của ông kể cũng buồn cười, thế nhưng mà… thành thật mà nói tôi cũng chẳng biết phải khuyên ông thế nào được, - Evgeni Pavlyts mỉm cười, trả lời.

Ippolit im lặng nhìn đăm đăm chàng ta với một cái nhìn chăm bẵm nghiêm khắc. Hình như đến mấy phút hắn có vẻ không còn ý thức được nữa.

– Thưa ông, không. Xin lỗi ông, nhưng mà ông hành động như thế thì quá lắm, - Lebedev nói. - Ông ấy tuyên bố rằng: “Tôi sẽ bắn vào đầu tôi tại công viên để khỏi làm phiền một ai!”. Vậy ra ông ta cho rằng ông ấy sẽ chẳng làm phiền ai hết nếu ông ấy đi xuống vườn tự sát, cách đây có ba bước!

– Thưa quý vị… - Hoàng thân lên tiếng.

– Không, xin lỗi ngài, thưa hoàng thân tôn kính, - Lebedev cứ khăng khăng nói một cách hung hăng, - chính ngài cũng nhận thấy rằng đó không phải là một chuyện đùa, và có lẽ một nửa các quý khách của ngài ở đây cũng nghĩ thế, cũng tin chắc rằng sau những lời hắn vừa nói đó thì chắc chắn vì cớ danh dự mà hắn bắt buộc phải tự sát. Tuy nhiên, với tư cách một người chủ nhà và trước mặt các nhân chứng này, tôi xin ngài hãy giúp tôi.

– Phải làm gì bây giờ, hở Lebedev? Tôi sẵn sàng giúp ông.

– Như thế này đây, thưa ngài: Trước hết, hắn phải nộp ngay khẩu súng lục mà hắn vừa mới khoe với ta đó, cả đạn lẫn thuốc đạn. Nếu hắn ưng, tôi sẽ bằng lòng cho hắn qua đêm tại nhà này vì cớ hắn đau yếu quá, và dĩ nhiên tôi sẽ canh chừng hắn. Nhưng ngày mai thì hắn phải ra đi, muốn đi đâu tùy ý hắn. Xin hoàng thân thứ lỗi cho, nếu hắn không chịu từ bỏ vũ khí, tôi sẽ kìm tay hắn ngay, ông tướng sẽ giữ tay kia và chúng tôi sẽ cho người đi báo cảnh sát lập tức, rồi lúc đó chúng tôi sẽ phó thác nội vụ vào tay cảnh sát. Ông bạn Ferdysenko sẽ đi báo bót hộ.

Tiếng huyên náo dậy lên. Lebedev bực quá không còn giữ gìn gì nữa. Ferdysenko đã sẵn sàng đi báo cảnh sát rồi. Gania thì cứ nhắc đi nhắc lại từng chập rằng thật ra chẳng hề có ai sắp tự tử hết. Evgeni Pavlyts thì lặng yên không nói gì.

– Hoàng thân này, có bao giờ ngài nhảy từ trên tháp chuông xuống chưa? - Ippolit chợt hỏi nhỏ hoàng thân.

– Ch… chưa… - Hoàng thân ngây ngô đáp.

– Ngài có cho rằng tôi không thấy trước được mọi nỗi hằn thù thế này chăng? - Ippolit hỏi tiếp cũng với giọng nhỏ nhẻ ấy, hắn nhìn hoàng thân với đôi mắt rực lửa có vẻ háo hức mong đợi ngài trả lời. - Thôi đủ rồi ! - Hắn chợt hét tướng với mọi người hiện diện. - Tôi có lỗi… hơn tất cả mọi người khác! Này Lebedev, chìa khóa đây. (Hắn rút bóp tiền lấy ra một xâu chìa khóa bằng thép có ba bốn cái chìa). Cái này đây! Kế cái chìa chót ấy, Kolia sẽ chỉ cho ông. Kolia ơi, ủa, Kolia đâu rồi? - Hắn kêu lên, quay nhìn Kolia nhưng không thấy thằng bé đâu cả. - Vâng, nó sẽ chỉ cho ông. Nó vừa mới giúp tôi gói ghém đồ đạc vào túi xách xong. Nào, dẫn ông ấy đi đi, Kolia! Trong phòng của hoàng thân… dưới đáy một chiếc hộp nhỏ, khẩu súng và thuốc đạn của tôi… nó sẽ chỉ cho ông. Miễn là sáng sớm mai, khi tôi trở về Petersburg, ông trả lại súng cho tôi. Ông nghe chưa? Tôi hành động như vậy vì hoàng thân chứ chẳng phải vì ông đâu.

– Được rồi, như thế hay hơn, - Lebedev nói, cầm lấy chiếc chìa khóa, rồi với một nụ cười độc địa, gã chạy ngay vào phòng kế bên. Kolia dừng lại như muốn nói điều gì, nhưng Lebedev lôi cậu đi. Ippolit nhìn quanh đám khách khứa đang cười ngất ngưởng. Hoàng thân nhận thấy răng hắn đánh lập cập như buốt lạnh ghê gớm.

– Rặt là một bọn đểu giả! - Ippolit thì thầm vào tai hoàng thân. Lúc nói với hoàng thân, hắn luôn luôn nghiêng mình sang một bên mà thì thầm.

– Kệ họ, chú mòn mỏi quá rồi.

– Chốc lát thôi, một chốc thôi… tôi đi đây một lát.

Bất chợt, hắn ôm lấy hoàng thân.

– Chắc ngài cho rằng tôi điên chứ gì? - Hắn vừa nói vừa nhìn hoàng thân với một cái cười quái dị.

– Không đâu, thế nhưng chú…

– Một chút thôi mà, yên nào, chớ có nói gì hết, đứng yên coi. Tôi muốn nhìn vào mắt ngài. Cứ đứng yên như thế cho tôi nhìn. Tôi đang chào giã biệt một con người đấy.

Hắn đứng đó bất động và lặng nhìn hoàng thân khoảng mười giây đồng hồ, mặt hắn tái xanh, hai bên thái dương hắn ướt đẫm mồ hồi, hắn nắm chặt lấy hoàng thân một cách khác thường cứ như sợ vuột mất chàng.

– Ippolit! Ippolit ơi! Chú làm sao thế? - Hoàng thân kêu lên.

– Một lúc thôi… thế đủ rồi. Tôi sẽ đi ngủ đây. Tôi sẽ nâng ly uống một ngụm mừng mặt trời. Tôi muốn vậy, hãy để cho tôi yên!

Ngồi lại chỗ, hắn đưa tay chộp lẹ một cái ly, rồi đứng dậy băng ngay ra phía bậc cấp hàng hiên. Hoàng thân đã toan chạy theo hắn rồi, nhưng chợt lúc ấy, Evgeni Pavlyts lại như cố tình đưa tay ra cho chàng để chào tạm biệt. Một giây sau, bất ngờ có tiếng la nhớn nháo ở ngoài hiên. Tiếp sau đó là cả một trường hỗn loạn cực kỳ.

Sự thể đã xảy ra như thế này:

Lúc bước xuống khỏi hàng hiên rồi, Ippolit dừng lại, tay trái hắn nâng li lên, còn tay phải hắn thọc vào túi áo. Về sau này, Keller đã quả quyết Ippolit đã thọc tay vào túi áo phải ngay từ lúc còn nói chuyện với hoàng thân còn tay trái hắn bá cổ, bá vai hoàng thân; cũng theo lời Keller, cái vụ thủ tay phải vào túi áo của hắn đã khiến gã đâm nghi rồi. Không hiểu sao, một mối lo ngại nào đó đã thúc giục hắn đuổi theo Ippolit, nhưng hắn không còn kịp nữa. Hắn chỉ còn thấy một vật lóe sáng trong bàn tay phải của Ippolit, cũng ngay lúc đó khẩu súng lục bỏ túi đã kê ngay vào thái dương Ippolit rồi. Keller xông tới giằng lấy tay hắn, nhưng ngay giây đó, Ippolit lay cò. Một tiếng “cách” khô, sắc vang lên, nhưng không nghe tiếng nổ. Khi Keller giằng được lấy người Ippolit thì chàng trai trẻ đã ngã vào đôi tay hắn gần như bất tỉnh, có lẽ Ippolit tưởng mình đã chết thật rồi. Khẩu súng đã nằm trong tay Keller. Người ta dìu Ippolit đến bên một chiếc ghế, đặt hắn ngồi xuống rồi mọi người vây quanh la lối hỏi han nhớn nháo. Mọi người đều nghe tiếng cò súng kêu đánh “cách” một tiếng và họ cũng trông thấy chàng trai trẻ vẫn còn sống nhăn chẳng trầy sẩy một chút nào hết. Ippolit thì ngồi đó, không hiểu nổi chuyện gì vừa xảy ra, hắn kinh ngạc nhìn khắp mọi người chung quanh. Lebedev và Kolia trở lại ngay lúc đó.

– Một phát đạn thối chăng? - Họ nhao nhao lên hỏi.

– Chắc là súng không nạp đạn, - lắm kẻ đoán mò.

– Súng có nạp đạn chứ sao không! - Keller tuyên bố, vừa xem xét khẩu súng, - thế nhưng…

– Thì một phát đạn không nổ chứ gì?

– Đạn không có hột nổ, - Keller tiết lộ.

Thật khó lòng mà diễn tả nổi cái quang cảnh tệ hại sau đó. Sự hốt hoảng của bao nhiêu người lúc đầu đã nhường chỗ cho một trận cười hể hả, lắm kẻ cười lên ồ ồ, tìm thấy trong cảnh huống đó một nỗi khoái chí tai ác. Ippolit khóc như điên như dại, tay hắn vặn vào nhau, nó xông tới mọi người, xông đến cả Ferdysenko, hai tay bấu lấy gã mà thề thốt rằng hắn đã “rủi ro quên mất chứ đâu có cố ý” không bỏ hột nổ vào, rằng hắn đã ‘‘sắp sẵn” tất cả hột nổ trong túi áo gilê của hắn rồi, khoảng chừng mười hột tất cả, (hắn trưng ra cho mọi người xem), những rằng hắn đã không bỏ một hột nổ vào súng trước vì hắn đã tính là có đủ thì giờ để nạp vào khi cần, thế rồi hắn chợt quên khuấy đi. Hắn bổ tới bên hoàng thân, bên Evgeni Pavlyts, hắn nài nỉ Keller trả lại hắn khẩu súng để hắn có thể chứng tỏ “danh dự của hắn, vâng, đúng là danh dự của hắn…” rằng giờ đây, hắn bị “nhục nhã” đời đời kiếp kiếp rồi.

Cuối cùng, hắn ngã xuống bất tỉnh nhân sự. Người ta vực hắn vào phòng của hoàng thân, Lebedev lúc đó đã tỉnh hẳn rượu rồi, liền cho người đi mời bác sĩ đến còn lão thì ngồi bên cạnh giường người bệnh cùng với con gái, con trai lão, Burdovski và ông tướng. Lúc người ta vực anh chàng Ippolit ngất xỉu kia đi rồi, thì Keller đứng giữa phòng trước mặt mọi quan khách dằn từng tiếng một mà tuyên bố quả quyết rằng:

– Thưa quý vị, nếu có ai trong số quý vị dám cao giọng bảo rằng hắn cố ý quên nạp hột nổ vào súng trước mặt tôi đây, và cho rằng chàng thiếu niên khốn khổ đó chỉ giả đò đấy thôi, thì người ấy sẽ có chuyện với tôi ngay.

Chẳng có ai trả lời gã. Rốt cuộc khách khứa cứ từng đợt lũ lượt ra về. Ptisyn, Gania và Rogojin cùng đi với nhau.

Hoàng thân hết sức ngạc nhiên nhận thấy Evgeni Pavlyts đã đổi ý và ra đi không nói thêm một lời nào nữa.

– Há ông không muốn nói chuyện với tôi sau khi mọi người đã ra về hay sao? - Hoàng thân hỏi chàng.

– Ồ, có chứ, - Evgeni Pavlyts chợt ngồi xuống ghế và kéo hoàng thân ngồi xuống cạnh bên mình, - nhưng lúc này đây tôi đã đổi ý rồi. Phải nhận rằng tôi có hơi xúc động, cả ngài cũng vậy. Tư tưởng tôi rối rắm hết, vả lại điều tôi muốn thảo luận cùng ngài thật hết sức quan trọng đối với tôi cũng như đối với ngài. Thưa hoàng thân, ngài cũng thấy đó, ít ra tôi cũng muốn hành động hết sức thật thà một lần trong đời chứ- nghĩa là một hành động không có một hậu ý gì, nhưng mà lúc này đây, tôi chưa đủ sức làm hành động hết sức thật thà ấy, có lẽ ngài cũng vậy. Nhưng thôi, được rồi, chúng ta sẽ thảo luận việc ấy sau. Có lẽ sự việc sẽ trở nên sáng tỏ hơn cho chúng ta, nếu ta đợi thêm khoảng ba hôm nữa, trong thời gian đó, tôi định sẽ lưu lại Petersburg.

Nói đến đây chàng lại đứng dậy khỏi ghế, nên người ta cũng lấy làm lạ là tại sao chàng ta vừa mới ngồi xuống đã đứng dậy ngay. Hoàng thân cũng cảm thấy rằng Evgeni Pavlyts có vẻ bất mãn và nổi nóng, chàng đã nhìn ngài với một vẻ oán ghét chưa từng thấy trước đó.

– À này, ngài định đi thăm con bệnh của chúng ta chứ?

– Vâng… tôi sợ, - hoàng thân đáp.

– Ngài đừng sợ, chắc chắn hắn sống qua sáu tuần nữa mà, có thể còn bình phục ở đây nữa là đằng khác. Nhưng tốt hơn hết là ngày mai nên mời cu cậu ra khỏi cửa cho xong.

– Có lẽ tôi đã chọc giận cậu ấy vì thái độ yên lặng của tôi. Chắc cậu ấy nghĩ rằng ngay cả tôi cũng nghi ngờ chuyện cậu ấy dám tự sát. Ông nghĩ sao hở Evgeni Pavlyts?

– Chẳng có nghĩ sao hết. Ngài cứ mãi lo âu về chuyện đó vì ngài quá nhân hậu, tử tế. Tôi đã từng nghe chán chê những chuyện như thế rồi, nhưng chẳng bao giờ tôi thấy họ dám thực hiện, chưa bao giờ tôi thấy có ai dám cố ý bắn vào đầu mình tự sát chỉ để mua lấy tiếng khen hay vì giận hoảng không được người ta khen. Với lại, chẳng bao giờ tôi tin được một người lại có thể bày tỏ thẳng thừng cái ý muốn nhu nhược ấy ra. Dù sao thì ngày mai, ngài cũng nên tống khứ hắn đi cho rồi.

– Ông có nghĩ rằng cậu ấy sẽ tự sát một lần nữa không?

– Không có chuyện đó đâu, nhưng hãy coi chừng mấy cái ngữ Lacenaire[3] cây nhà lá vườn của chúng ta này! Tôi xin nhắc lại, tội ác thường rất hay là ngôi nhà trú ẩn cho những ngữ người tầm thường bất lực, đầy nóng nay và ganh ghét đó.

– Lẽ nào là một thứ Lacenaire?

– Cốt cách thì là một, dù hành động có thể khác. Ngài cũng thấy dù ông nhỏ đó không thể giết mười người để “chơi cho vui” như hắn cho chúng ta nghe trong “Chúc ngôn” của hắn đi nữa. Thế nhưng lúc này đây lời lẽ của hắn cũng khiến tôi mất ngủ.

– Có lẽ ông sợ khí quá chăng?

– Thưa hoàng thân, ngài làm tôi ngạc nhiên đó. Ngài không tin rằng lúc này hắn có thể giết mười người được chứ gì?

– Tôi sợ không dám trả lời cho ông, việc đó thật là lạ lùng, thế nhưng…

– Vâng, thì tùy ý ngài, tùy ý ngài mà, - Evgeni Pavlyts kết luận một cách nóng nảy. - Hơn nữa, ngài lại là một kẻ can đảm có thừa! Miễn sao ngài cố đừng trở thành một trong số mười nạn nhân ấy là được.

– Cậu ấy không có vẻ gì sắp giết người cả, - hoàng thân đáp, ngài nhìn chàng ta trầm ngâm.

Evgeni Pavlyts cười độc địa.

– Tạm biệt ngài, đến lúc tôi phải đi rồi. À này, ngài có nhận thấy rằng hắn có di tặng cho Aglaia một sao bản “Chúc ngôn” của hắn đấy không?

– Vâng, tôi có thấy… và tôi đang nghĩ đến chuyện đó đây.

– Tôi thì nghĩ… về chuyện mười nạn nhân cơ, - Evgeni Pavlyts lại cười rồi đi ra.

Một giờ sau, lúc đó đã hơn ba giờ sáng, hoàng thân thả bộ xuống công viên. Ở nhà, chàng đã cố dỗ giấc ngủ nhưng không sao ngủ được vì tim chàng đập mạnh quá. Tuy nhiên, mọi việc trong nhà đã được thu xếp ổn thỏa rồi. Người bệnh đã say ngủ và bác sĩ cho biết bệnh tình của у không có gì trầm trọng. Lebedev, Kolia và Burdovski ngủ trong phòng người bệnh để thay phiên nhau săn sóc hắn; cho nên cũng chẳng có gì phải sợ nữa cả.

Thế nhưng nỗi băn khoăn của hoàng thân cứ lớn dần từng phút một. Chàng thơ thẩn trong công viên, nhìn ơ thờ chung quanh mình, chàng dừng bước lại trong nỗi ngạc nhiên lúc bước đến khu đất trống trước nhà ga và nhìn những hàng ghế trống cùng mấy bục gỗ của ban nhạc. Cái chốn này đã gây ấn tượng mạnh mẽ nơi chàng và không hiểu sao đã khiến chàng thấy nó vô cùng xấu xí. Chàng quay lưng đi và cứ dõi theo lối mòn mà hôm trước đây chàng đã tản bộ với mẹ con Epantsina ra ga, cho đến chiếc ghế đá xanh đánh dấu chốn hẹn hò, chàng ngồi xuống đó rồi chợt cười ngất, cái cười đó liền khiến chàng bực bội không biết để đâu cho hết. Nỗi thống khổ đeo đuổi chàng không rời, chàng muốn bỏ đi đến một chốn khác… bất luận là chốn nào. Nhưng chàng cũng chẳng biết đi đâu được nữa. Một con chim hót lảnh lót trên đầu chàng, chàng đưa mắt tìm kiếm con chim trong vòm lá, chim thoạt rời cây tung cánh bay đi, ngay lúc đó chàng chợt nhớ lại “con muỗi dưới ánh nắng” mà Ippolit đã viết, và thể nào ‘‘con muỗi ấy (nó biết) chỗ của nó và dự phần vào bản hợp xướng của thiên nhiên, trong khi chỉ có một mình hắn là bị bơ vơ, ở ngoài cuộc”. Câu đó lúc thằng bé đọc lên đã làm chàng sững sờ, giờ đây chàng lại nhớ đến một kỷ niệm xa vời, đã ngủ yên, chợt sống lại đậm nét trong tâm trí ngài.

Dạo đó chàng còn ở Thụy Sĩ, vào năm đầu tiên, hay nói đúng hơn, vào tháng đầu tiên trong chuỗi ngày chữa trị của chàng. Dạo đó, chàng vẫn còn như một gã khờ, nói năng ngọng nghịu, trúc trắc và lắm lúc không hiểu được người ta muốn hỏi chàng gì nữa. Một lần kia, vào một ngày nắng đẹp, chàng leo lên núi và đi bộ rõ lâu, chàng bị giày vò bởi một tư tưởng mơ hồ nào đó mà chàng không sao định hình rõ được trong trí. Bầu trời trong sáng ở trước mặt chàng, dưới chân chàng là hồ, vòng chung quanh chàng là chân trời vô hạn, mênh mông sáng rực rỡ kéo dài tưởng chừng vô tận. Chàng nhìn cảnh trí ấy giờ lâu mà thấy lòng quặn thắt vì đau đớn. Nỗi đau đớn đối với một kẻ hoàn toàn xa lạ với toàn bộ thứ đó. Lúc này, chàng nhớ lại khi đó chàng đã dang tay ra miền đại dương ánh sáng và xanh thăm thẳm ấy mà chan hòa nước mắt. Tiệc vui này là gì, tiệc vui muôn đời bất tận này là chi mà ngay từ khi còn bé chàng đã bị quyến rũ, nhưng chẳng bao giờ tham dự vào được. Mỗi buổi sáng cũng mặt trời xán lạn ấy mọc lên, mỗi buổi sáng, cái cầu vồng ấy vẽ trên thác nước đổ; chiều đến, đỉnh núi tuyết cao chót vót ở chân mây cuối trời ấy vẫn sáng bừng lên với ánh lửa đỏ tía; mỗi “con muỗi tí hon vo ve quanh hắn dưới nắng mặt trời đều dự phần trong bản hợp tấu này, nó biết chỗ của nó, nó yêu mến chỗ đó và nó được hạnh phúc”. Mỗi cọng cỏ đều lớn lên và sung sướng! Mỗi vật sống đều có đường đi của nó và chúng biết con đường đó, mọi vật sống ra đi với lời ca và trở về trong tiếng hát; chỉ có chàng là không biết gì hết, không hiểu chút gì về con người lẫn âm thanh trong cõi tạo đó, chàng là một khách lạ hoàn toàn và là một kẻ lẻ loi bị gạt ra ngoài cuộc. Ôi, đã hẳn là lúc đó chàng đâu có nói lên được những lời lẽ đó hay đưa ra được vấn nạn của chàng, chàng câm nín mà chịu đựng; nhưng giờ đây, chàng tưởng như chàng quả đã nói lên được những lời lẽ này vào lúc đó rồi, cũng chính những lời những tiếng này, và chính Ippolit kia đã thuổng cái tiếng “muỗi” của chàng, đã mượn chính ngôn từ và nước mắt của chàng vào lúc đó nữa. Chàng chắc chắn như vậy, và không hiểu tại sao tư tưởng đó đã khiến tim chàng đập mạnh…

Chàng thiếp đi trên ghế đá, nhưng nỗi xao xuyến vẫn đuổi theo chàng trong giấc ngủ. Ngay trước lúc thiếp đi, chàng nhớ lại rằng Ippolit dám đi giết mười mạng người lắm, và chàng mỉm cười cho ý tưởng vô lý ấy. Chung quanh chàng đằm đằm một cõi yên lặng rực rỡ trong suốt, chỉ thỉnh thoảng xao động khe khẽ bởi tiếng lá rì rào, tiếng run của lá hình như còn khiến cho vạn vật chung quanh chàng thêm tĩnh mịch và quạnh hiu hơn nữa. Chàng thấy bao nhiêu là giấc mơ, các giấc mơ đều lộn xộn, rối rắm làm chàng giật mình và run rẩy từng phút một. Cuối cùng, một người đàn bà đến bên chàng, chàng biết nàng, chàng biết nàng cho đến đỗi đau đớn vì chàng biết lúc nào chàng cũng có thể gọi đúng tên nàng, chỉ đúng ra nàng được, nhưng lạ lùng làm sao, gương mặt nàng lại có vẻ khác hẳn gương mặt mà chàng đã từng quen biết, và chàng cảm thấy vô cùng bất nhẫn không muốn chấp nhận rằng nàng là người đàn bà kia. Gương mặt này đầy nỗi ân hận và kinh hoàng cho đến nỗi có cảm giác đó là một kẻ trọng phạm vừa mới nhúng tay vào một tội ác khủng khiếp nào đó. Một hạt lệ run run trên bờ má nhợt nhạt của nàng; nàng vẫy tay mời mọc chàng và đặt một ngón tay lên môi, như hàm ý bảo chàng hãy yên lặng mà bước theo nàng. Tim chàng như ngừng đập; chẳng có điều gì trên cõi đời này đủ sức buộc chàng chấp nhận rằng, nàng là một kẻ phạm tội được; nhưng chàng cảm thấy một điều gì ghê gớm sắp xảy ra đến nơi, một biến cố sẽ ghi dấu lên suốt cuộc đời chàng. Có vẻ nàng muốn chỉ cho chàng thấy điều gì, cũng gần đâu đó trong công viên này thôi. Chàng đứng dậy theo chân nàng, và chợt chàng nghe sát cạnh chàng một tiếng cười trong và mát như thủy tinh, chàng cảm thấy một bàn tay ai đó nằm trong tay chàng, chàng cầm lấy bàn tay ấy siết chặt rồi choàng tỉnh dậy. Aglaia đang đứng trước mặt chàng, cười rạng rỡ.

❀ ❀ ❀

[1] Đoạn thơ này thực ra không phải của Charles Hubert Millevoye (1782-1816) mà của nhà thơ khác người Pháp Nicolas Joseph Laurent Gilbert (1751-1780).

[2] Tiếng Pháp trong nguyên bản.

[3] Pierre François Lacenaire (1800-1836): một kẻ hám danh tột bậc, giết người bằng hình thức man rợ ghê tởm nhất, đã gây chấn động dư luận Paris vào những năm 30 của thế kỷ XIX. Tin tức về quá trình xét xử Lacenaire được dịch và đăng trên tạp chí Thời đại, số 2 ở Nga năm 1861.