Bà giáo góa vội vã phóng về Pavlovsk, đến ngay nhà Daria Alekseevna, người thiếu phụ này đang bối rối hết sức vì những chuyện xảy ra hôm trước. Bà giáo góa thuật lại cho nàng nghe mọi điều bà biết, khiến nàng sợ hãi quá chừng. Hai người đàn bà liền nhất quyết đi tiếp xúc với Lebedev. Lão này cũng đang bối rối lắm phần vì lão là bạn hoàng thân, hai nữa, lão lại là chủ trọ của chàng. Vera Lebedeva thuật lại cho họ nghe mọi điều nàng biết. Thể theo lời khuyên của Lebedev, cả ba người, Daria Alekseevna, Vera và lão Lebedev, quyết định lên Petersburg để ngăn chặn càng sớm càng tốt “những chuyện rất có thể xảy ra”. Thế là khoảng mười một giờ sáng hôm sau, phòng của Rogojin đã được mở tung ra trước sự chứng kiến của cảnh sát, Lebedev, mấy người đàn bà, và anh của Rogojin, Xemion Xemionovitr Rogojin- gã này sống ở chái nhà bên kia. Mọi việc xúc tiến mau lẹ phần lớn nhờ lời khai của người gác cổng. Y khai có thấy Parfen Semionyts lẻn vào nhà theo ngõ cửa trước với một người khách vào buổi tối hôm trước. Căn cứ vào lời khai đó, họ không còn ngại ngùng việc phá cửa mà vào, vì họ đã giật chuông luống công rồi.
Rogojin còn được tại ngoại hai tháng vì chứng sưng màng óc. Sau khi bình phục, gã bị thẩm vấn và xét xử. Gã cung khai rành rẽ tất cả tội trạng một cách chính xác và ngay tình, nên hoàng thân vô can ngay từ lúc đầu. Thế nhưng lúc ra trước tòa, gã lại yên lặng. Gã không hề đính chính lời biện hộ của vị trạng sư hùng biện khéo léo. Vị này dẫn chứng minh bạch và hợp lý rằng thân chủ ông can tội vì cớ bị mắc chứng đau óc từ lâu. Thảm kịch gây nên do nỗi thống khổ tinh thần mà thân chủ ông đã phải gánh chịu. Nhưng ông không đưa thêm được điều gì nữa để bênh vực cho luận cứ ấy, mà chỉ nhắc nhở và tái xác nhận thật rõ và thật chính xác những tình tiết tế nhị nhất của tội trạng. Bị can được hưởng trường hợp giảm khinh với bản án mười lăm năm khổ sai tại Xibir. Gã tiếp nhận bản án một cách lãnh đạm, bình thản và có vẻ như “mơ màng”. Tài sản khổng lồ của gã, trừ một phần nhỏ đã tiêu tán trong chuỗi ngày đầu ăn chơi hoang toàng của gã, đã được chuyển giao cho anh gã, Xemion Xemionơvitr, trong niềm hoan hỉ vô biên của gã này. Bà mẹ già của Rogojin vẫn còn sống, thỉnh thoảng hình như bà có nhớ đến Parfen, đứa con trai yêu dấu của bà, dù là nhớ một cách mơ hồ. Tạ ơn Chúa, đã giữ gìn tâm trí bà khỏi biết đến thảm cảnh hãi hùng đã đổ ập xuống mái nhà thảm đạm của bà!
Lebedev, Keller, Gania, Ptisyn, và những khuôn mặt khác trong câu chuyện của chúng ta vẫn sống cuộc đời như cũ, không mấy thay đổi, chúng ta cũng chẳng có gì để nói về họ. Ippolit đã chết trong một cơn kích động quá đỗi, sớm hơn ngày giờ hắn dự liệu, sau cái chết của Nastasia Filippovna hai tuần lễ. Những chuyện xảy ra đã gây ấn tượng sâu đậm đối với Kolia, từ đó cậu đâm ra quấn quýt bên mẹ hơn bao giờ. Nina Aleksandrovna đâm lo ngại cho thằng bé vì cậu bé lo nghĩ quá sớm, cậu có triển vọng trở thành một con người thực tiễn có tài. Tiện đây ta cũng nên biết rằng phần nào nhờ những nỗ lực của Kolia mà tương lai của hoàng thân đã được xếp đặt ổn thỏa; đã từ lâu, cậu tin quyết rằng Evgeni Pavlyts Radomski là một con người khác hẳn những kẻ cậu được quen biết tại đây; chính cậu là người đầu tiên đến gặp chàng, thuật cho chàng biết mọi việc xảy ra cùng cảnh huống hiện tại của hoàng thân. Quả cậu không nhầm chút nào: Evgeni Pavlyts nồng nhiệt bày tỏ rằng chàng sẵn sàng làm tất cả những gì có thể làm được để giúp cho số phận của “gã khờ” bất hạnh đó; nhờ những nỗ lực và sự thỉnh cầu của chàng, hoàng thân lại được nhận vào у viện của giáo sư Sneider tại Thụy Sĩ.
Evgeni Pavlyts đã một mình xuất ngoại với ý định tiêu dao ngày tháng tại Âu châu, chàng công khai gọi mình là “một kẻ hoàn toàn vô dụng tại nước Nga”, thỉnh thoảng- ít nhất vài tháng một lần- chàng lại ghé thăm người bạn bệnh tật ở Thụy Sĩ. Giáo sư Sneider thì cứ chau mày, lắc đầu hoài mỗi lúc chàng đến, ông còn bóng gió cho biết trí não của người bệnh đã suy sụp hẳn: Ông chưa xác nhận là con bệnh bất khả chữa trị, nhưng ông đã đưa ra những ức đoán bi quan nhất về điều ấy.
Evgeni Pavlyts rất đau lòng vì chuyện này, vì chàng quả là một kẻ có lòng; bằng cớ là chàng vẫn nhận được thư của Kolia và thỉnh thoảng còn trả lời cho cậu nữa. Nhưng ngoài chuyện này, còn một nét đặc biệt nữa của tâm tính chàng đã lộ ra ánh sáng, đó là một nết tốt lành, nên chúng ta sẽ bàn đến ngay: Sau mỗi cuộc thăm viếng у viện của giáo sư Sneider, ngoài việc viết thư cho Kolia, chàng còn gửi thư cho một người nào đó ở Petersburg, trong thư ấy chàng thuật lại chi tiết và đầy lòng thương cảm về hiện cảnh của hoàng thân. Ngoài những ngôn ngữ thật tôn kính, đã thấy le lói trong mấy bức thư ấy (và càng lúc càng thường hơn) những lời lẽ thẳng thắn tỏ bày quan điểm, những ý nghĩ và cảm tình; nói tóm lại, tất cả đã manh nha bày tỏ những tâm tình thân hữu thiết cốt. Người bạn thư tín của Evgeni Pavlyts đó (dù họ ít khi viết cho nhau), người xứng đáng được chàng để ý và kính trọng đó là Vera Lebedeva. Chúng ta không khám phá ra được tình bạn giữa hai người đó đã nhen nhúm như thế nào; đã hẳn tình bạn ấy bắt đầu từ dạo có việc bất trắc xảy ra cho hoàng thân đến nỗi Vera đau buồn quá mà ngã bệnh, nhưng chúng ta thực không biết đích xác được họ quen nhau và làm bạn với nhau trong trường hợp nào.
Sở dĩ chúng ta nhắc đến mấy bức thư ấy vì một đôi bức thư có bàn đến chuyện gia đình Epantsin, nhất là Aglaia Ivanovna Epantsina.
Trong một bức thư hơi dông dài viết từ Paris, Evgeni Pavlyts có cho Vera hay rằng sau khi Aglaia Ivanovna bị một cú sét ái tình chớp nhoáng với một vị bá tước Ba Lan lưu vong, nàng đã cưới ngay vị ấy ngoài ý muốn của gia đình nàng, gia đình nàng chỉ nhượng bộ vào phút chót vì sợ nàng gây chuyện tai tiếng, nhuốc nhơ.
Sau sáu tháng bặt tin nhạn, Evgeni Pavlyts lại gửi cho cô bạn một bức thư cũng thật dài và thật chi tiết kể rằng trong chuyến viếng thăm bác sĩ Sneider vừa qua của chàng, chàng đã gặp cả gia đình Epantsin tại đó (dĩ nhiên phải trừ Ivan Fedorovits, ông này bận việc phải ở lại Petersburg) và cả hoàng thân S. nữa. Thật là một cuộc hội ngộ lạ lùng: Tất cả mọi người đều hân hoan chào hỏi Evgeni Pavlyts; Adelaida và Aleksandra không hiểu sao lại còn tri ân chàng vì “chàng đã săn sóc ông hoàng khốn khổ này với nghĩa cử đẹp như một thiên thần”.
Lizaveta Prokofievna khóc lóc thực tình trước cảnh suy sụp và bệnh hoạn của hoàng thân. Rõ ràng họ đã tha thứ hết cho chàng. Hoàng thân S. đã nhân cơ hội bày tỏ một vài thực trạng thật khéo léo và rất hợp tình hợp cảnh. Evgeni Pavlyts có cảm tưởng rằng Adelaida và hoàng thân S. chưa được tâm đầu ý hợp với nhau cho lắm, nhưng đã hẳn trong tương lai, thế nào Adelaida cũng sẵn lòng trao phó cái tâm tính hiếu động, ồn ào của nàng cho chàng ta dẫn dắt bằng tất cả ý thức và kinh nghiệm sẵn có của chàng. Hơn nữa, qua những chuyện đau thương xảy ra trong gia đình họ, họ đã thấm thía lắm rồi, nhất là cuộc tình mới đây giữa Aglaia và vị bá tước lưu vong. Trong sáu tháng qua, họ đã không ngớt lo âu đủ chuyện về việc phải gả Aglaia cho vị bá tước nọ, thêm vào đó, còn có lắm chuyện bất ngờ họ không sao tưởng tượng nổi, dù là trong giấc mơ. Đó là ngài bá tước kia hóa ra chẳng phải là bá tước gì cả, và chuyện “lưu vong” của у cũng chỉ là kết quả của một quá khứ tối tăm đáng ngờ của у đấy thôi. Y đã khiến Aglaia mê tít cung thang trước tấm linh hồn cực cao quý của y, tấm linh hồn day dứt vì niềm đau cho quê hương, tổ quốc. Y đã quyến dụ được nàng mê mẩn đến mức ngay trước ngày cưới, nàng còn gia nhập một Ủy ban Quốc ngoại Phục hưng Tổ quốc Ba Lan; hơn thế nữa nàng lại còn đi tìm xưng tội với một ông cố đạo Công giáo tiếng tăm nào đó, ông cố đạo này là kẻ đã chinh phục được tâm trí nàng và đã biến nàng thành ra một thứ người cuồng tín. Tài sản khổng lồ mà ngài bá tước từng khoe khoang với Lizaveta Prokofievna và hoàng thân S. bằng những chứng cớ hiển nhiên hóa ra chỉ là một tài sản ma. Lại nữa, suốt sáu tháng sau ngày cưới, ngài bá tước và bạn у là Đức cha nổi tiếng nọ lại còn kiếm chuyện cho Aglaia cãi vã dữ dội với gia đình nàng, và từ mấy tháng nay họ không còn gặp nàng nữa. Tóm lại, hẳn phải còn biết bao nhiêu chuyện nữa, nhưng Lizaveta Prokofievna, hai cô con gái và cả hoàng thân S. đã quá khiếp đảm trước mọi nỗi “hãi hùng” này, nên cả khi trò chuyện cùng Evgeni Pavlyts, họ cũng chẳng đả động đến chuyện gì hết, dù họ biết chàng đã quá rõ mọi chuyện Aglaia bị mê hoặc mới đây rồi.
Lizaveta Prokofievna, người mẹ tội nghiệp đó, cứ khao khát muốn trở về nước Nga, và theo Evgeni Pavlyts, bà đã đâm ra cay cú, bất công quá đỗi khi phê phán mọi điều trông thấy ở ngoại quốc. Bà bảo:
– Chẳng có nơi nào họ biết nướng bánh mì cho ra hồn cái bánh; mùa đông đến, họ cóng người lại như lũ chuột dưới hầm; ít ra ở đây, tôi còn được sung sướng đổ những giọt nước mắt của một người Nga ra mà khóc thương cho thân phận của kẻ khốn khổ này, - bà nói thêm, vừa chỉ hoàng thân, chàng chẳng còn nhận biết bà là ai nữa.
Lúc chia tay Evgeni Pavlyts, bà kết luận gần như giận dỗi:
– Những trò điên đảo đã quá đủ rồi! Đã đến lúc phải tỉnh táo lại. Tất cả những trò ngoại quốc này, tất cả Âu châu hay hớm của ông này chỉ là một ảo tưởng, cả chúng ta nữa khi ở ngoại quốc, chúng ta cũng chỉ là một ảo tưởng. Hãy nhớ lời tôi nói đấy, rồi đây ông sẽ thấy!
HẾT
