Khi chàng hoàng thân ngừng lời, cả mấy mẹ con đều đưa mắt vui vẻ nhìn chàng, thậm chí đến cả Aglaia, nhưng đặc biệt là Lizaveta Prokofievna.

– Thế này là chúng ta cũng khảo hạch xong xuôi rồi đấy nhé! - Phu nhân nói to. - Này, các quý cô, các cô những tưởng là các cô sẽ hạ cố che chở ngài đây như ưu ái một kẻ nghèo hèn, vậy mà chưa chắc ngài đã thèm đếm xỉa đến các cô đâu nhé, ngài còn nói trước là họa hoằn lắm ngài mới đến chơi thôi. Người nhà mình thuộc dạng ngớ ngẩn hết, cơ mà tôi vẫn thấy vui; tệ nhất là Ivan Fiodorovits. Hoan hô ngài, hoàng thân ạ! Ông nhà tôi đã bắt chúng tôi phải khảo hạch ngài, nhưng những điều ngài đã nói về gương mặt tôi thì đúng hoàn toàn: Tôi đúng là một đứa bé con và tôi biết điều đó đấy. Tôi còn biết điều đó trước cả ngài kia; chính là ngài đã diễn đạt ý tôi một cách cực kỳ gãy gọn. Tôi thấy tính ngài rất giống tính tôi và tôi vui lắm đấy; giống nhau y hệt. Mỗi tội ngài là đàn ông, còn tôi là đàn bà và chưa sang Thụy Sĩ; có khác là khác ở chỗ ấy thôi.

– Đừng vội thế chứ, maman, - Aglaia kêu lên, - hoàng thân bảo rằng ngài nói câu nào cũng có ngụ ý cả chứ không đơn giản thế đâu.

– Đúng, đúng. - Hai cô chị cả cười.

– Này, các con yêu quý, đừng có mà đùa, có khi ngài ấy còn tinh khôn hơn cả ba chị em mày cộng lại ấy. Rồi các con sẽ thấy. Hoàng thân này, sao chẳng thấy ngài nói gì về Aglaia cả thế? Aglaia đang chờ đấy, tôi cũng chờ đây.

– Lúc này tôi chưa thể nói gì được; rồi tôi sẽ nói sau.

– Sao lại thế? Nó quá khác đời chăng?

– Đúng thế đấy, rất khác; cô xinh đẹp lạ lùng, Aglaia Ivanovna ạ. Cô đẹp đến mức người khác phải lấy làm e ngại, không dám nhìn cô.

– Và chỉ thế thôi sao? Còn tính tình tính chất thì thế nào? - Tướng quân phu nhân gặng đến nơi.

– Đối với sắc đẹp thì thật khó lòng mà phán đoán; tôi chưa xác định được điều gì. Sắc đẹp chính là câu đố đấy thôi.

– Như thế có nghĩa là ngài đã đánh đố Aglaia, - Adelaida nói. - Thử đoán xem, Aglaia. Nhưng ngài thấy em nó có xinh không hở hoàng thân?

– Quá xinh! - Chàng hoàng thân đáp với vẻ nhiệt thành sau khi đưa mắt đắm đuối nhìn Aglaia. - Gần đọ được với Nastasia Filippovna, cho dù cô ấy có gương mặt khác hẳn.

Mấy mẹ con sửng sốt đưa mắt nhìn nhau.

– Với ai-ai-ai? - Tướng quân phu nhân kéo dài giọng. - Với Nastasia Filippovna ư? Ngài trông thấy Nastasia Filippovna ở đâu? Nastasia Filippovna nào vậy?

– Gavrila Ardalionovits vừa cho Ivan Fiodorovits xem ảnh cô nàng đấy ạ.

– Sao, thằng ấy đã mang ảnh đến cho Ivan Fiodorovits ư?

– Để ngài xem mà. Hôm nay Nastasia Filippovna đã tặng ảnh cho Gavrila Ardalionovits, và ông ấy đã mang về khoe.

– Tôi đang muốn xem đây! - Tướng quân phu nhân chồm lên. - Bức ảnh ấy đâu rồi? Nếu con kia đã tặng hắn, thì nó phải ở chỗ hắn thôi, mà hắn thì tất nhiên vẫn còn ở văn phòng. Thứ tư nào hắn cũng đến làm việc và không bao giờ về trước bốn giờ. Gọi Gavrila Ardalionovits vào đây mau! Mà thôi, tôi cũng chưa đến nỗi nào khi không được nhìn thấy mặt hắn đâu. Hoàng thân quý mến, ngài làm ơn sang văn phòng lấy hộ bức ảnh ở chỗ hắn mang về đây đi. Cứ bảo hắn là mọi người muốn xem một tí. Ngài đi hộ đi.

– Ông ấy dễ thương đấy, nhưng cũng hơi quá thật thà, - Adelaida nói khi chàng hoàng thân đã ra ngoài.

– Đúng là quá thật thà, - Aleksandra xác nhận, - thành thử cũng hơi buồn cười.

Cả hai chị em dường như không nói hết điều họ nghĩ.

– Tuy nhiên, ông ấy đã tán khá hay về những gương mặt của chúng ta, - Aglaia nói, - ông ấy đã lấy lòng hết cả nhà, kể cả maman nữa.

– Đừng ăn nói xỏ xiên nữa, tôi van cô đấy! - Tướng quân phu nhân kêu lên. - Không phải là ông ấy lấy lòng tôi, mà chính tôi cảm thấy hài lòng.

– Em cho rằng ông ấy đã tán hươu tán vượn ư? - Adelaida hỏi.

– Em cảm thấy ông ta không đến nỗi ngờ nghệch lắm đâu.

– Cô lại lắm điều rồi đấy! - Tướng quân phu nhân tỏ ý giận dữ. - Tôi thấy các cô là những kẻ còn nực cười hơn ông ta nữa ấy. Ông ta là người chất phác nhưng có chính kiến rõ ràng, hẳn hoi tử tế. Y như tôi vậy.

“Mình buột mồm lôi cái chuyện bức ảnh ra đúng là tai hại quá, - chàng hoàng thân nghĩ bụng khi bước vào văn phòng và thấy lòng bứt rứt không yên. - Nhưng… làm thế có khi lại hóa hay…”. Một ý tưởng kỳ lạ lóe lên trong trí óc chàng, tuy chưa thật rõ ràng.

Gavrila Ardalionovits vẫn còn ngồi ở văn phòng và mê mải với đám giấy tờ. Hẳn là gã đã thực sự tỏ ra xứng đáng với đồng lương của hội cổ phần. Gã quá bối rối khi thấy chàng hoàng thân hỏi mượn bức ảnh và kể lại đầu đuôi do đâu mà mọi người lại biết đến nó.

– Ái chà chà! Ngài giở cái thói ba hoa thiên địa ra như thế để làm gì cơ chứ! - Gã giận dữ quát. - Ngài chẳng biết gì cả… Đồ ngốc! - Gã lẩm bẩm một mình.

– Tôi xin lỗi, tôi hoàn toàn vô tình, chỉ là do câu nói. Tôi nói là Aglaia rất đẹp, gần đọ được với Nastasia Filippovna. Gania đòi kể lại tỉ mỉ; - Chàng hoàng thân kể hết. Gania lại đưa mắt nhìn chàng với vẻ giễu cợt.

– Đầu óc ngài bây giờ chỉ còn tơ tưởng đến Nastasia Filippovna thôi… - Gã lầu bầu nhưng bỗng im bặt, bỏ lửng câu nói, vẻ đầy tư lự. Có thể thấy là gã đang rất hoang mang. Chàng hoàng thân nhắc lại yêu cầu về bức ảnh.

– Hoàng thân ạ, - Gania bỗng cất tiếng như vừa chợt nghĩ ra điều gì đó. - tôi đang muốn nhờ ngài giúp cho một việc vô cùng hệ trọng… Nhưng quả tình tôi không biết…

Gã tỏ ra bối rối, không nói tiếp được nữa; gã đang phải đấu tranh tư tưởng để giải quyết một vấn đề hóc búa. Chàng hoàng thân im lặng ngồi chờ. Một lần nữa, Gania lại đưa mắt nhìn chàng, vẫn là một cái nhìn dò xét, chăm chú.

– Hoàng thân ạ, - Gã lại cất tiếng. - Bây giờ… ở chỗ phu nhân ấy… vì một chuyện kỳ quái, nực cười… mà tôi thì thật chẳng có lỗi gì trong chuyện ấy… Ờ, tóm lại, toàn là những điều không đáng quan tâm, ở đấy hình như mọi người có ý không vui vẻ với tôi nên tôi cũng bẵng đi… những lúc không được mời thì tôi cũng không muốn đến. Bây giờ tôi đang rất cần trao đổi với Aglaia Ivanovna. Tôi đã viết sẵn mấy chữ đây rồi (ở tay gã ló ra một mảnh giấy gấp nhỏ), nhưng vẫn chưa biết làm thế nào mà chuyển cho cô ấy được. Liệu hoàng thân có vui lòng chuyển giúp cho Aglaia Ivanovna được không, ngay bây giờ, đưa giúp tận tay cô ấy, nghĩa là không được để ai nhìn thấy, ngài hiểu chứ? Chẳng phải chuyện bí mật gì ghê gớm lắm đâu, chẳng có gì là… nhưng… ngài giúp cho chứ?

– Tôi làm việc này không tiện lắm đâu, - chàng hoàng thân đáp.

– Kìa, hoàng thân, việc của tôi cần kíp quá rồi! - Gania bắt đầu năn nỉ. - Có thể cô ta sẽ trả lời… Hoàng thân biết cho: quả là vạn bất đắc dĩ, vạn bất đắc dĩ tôi mới dám nhờ… Tôi còn biết nhờ ai được nữa?… Đây là việc rất hệ trọng… Hệ trọng kinh khủng đối với tôi…

Gania rất sợ chàng hoàng thân không nhận lời và cứ lấm lét nhìn vào mắt chàng với vẻ van xin.

– Được rồi, để tôi đưa cho.

– Nhưng không được để ai nhìn thấy đấy, - Gania hớn hở cất lời van vỉ, - còn điều này nữa, hoàng thân ạ, tôi có thể xin ngài một lời hứa danh dự được không?

– Tôi sẽ không cho ai xem, - chàng hoàng thân nói.

– Thư không niêm phong, nhưng… - Gania buột miệng thốt ra trong lúc vội vàng nhưng đã kịp dừng ngay lại, vẻ đầy ngượng ngập.

– Ồ, tôi chả đọc đâu, - chàng hoàng thân đáp gọn thon lỏn, cầm lấy bức ảnh và ra khỏi văn phòng. Còn lại một mình, Gania đưa hai tay ôm chặt lấy đầu.

– Chỉ cần nàng nói một tiếng thôi là có thể… có thể ta sẽ chấm dứt hết những chuyện lằng nhằng!

Xúc động và háo hức đợi chờ đến mức không còn có thể quay lại với đám giấy tờ được nữa, gã cất bước đi đi lại lại trong phòng.

Chàng hoàng thân vừa đi vừa ngẫm nghĩ; chút việc được nhờ đã khiến chàng cảm thấy băn khoăn, nghĩ đến mảnh giấy của Gania gửi cho Aglaia chàng cũng thấy băn khoăn. Nhưng khi còn cách phòng khách hơn hai phòng nữa, chàng bỗng dừng bước như sực nhớ ra điều gì, rồi đảo mắt nhìn quanh, bước đến bên cửa sổ, chỗ sáng sủa và bắt đầu ngắm nghía bức chân dung của Nastasia Filippovna.

Chàng muốn tìm thấy những gì ẩn giấu trong cái khuôn mặt mà mới đây đã khiến chàng phải bàng hoàng. Ấn tượng ban đầu của chàng vẫn chưa phai nhạt và lúc này chàng cứ như đang hối hả kiểm tra lại điều gì đó. Giờ đây, khuôn mặt đẹp lạ lùng kia cùng với một nguyên cớ gì không rõ đã khiến chàng ngất ngây hơn nữa. Bàng bạc trên khuôn mặt ấy một ý thức tự hào vô hạn và một thái độ khinh miệt, gần như căm ghét, cùng với đó là một vẻ gì tin cậy, hồn nhiên chất phác lạ lùng; hai mặt tương phản đó thậm chí còn gợi lên một cảm giác xót thương nào đó trong lòng người mỗi khi nhìn thấy những nét kỳ lạ đó. Sắc đẹp chói lòa đó thậm chí còn là một sắc đẹp khiến con người không chịu nổi, sắc đẹp của một khuôn mặt tái nhợt, đôi má hơi hơi hóp, đôi mắt cháy rực; một sắc đẹp lạ lùng! Chàng hoàng thân ngắm nghía đến gần một phút rồi bỗng sực tỉnh, đưa mắt nhìn quanh, vội vã đưa bức chân dung lên môi để hôn. Một phút sau, khi bước vào phòng khách, chàng đã có một vẻ mặt hoàn toàn bình thản.

Nhưng khi đến phòng ăn (cách phòng khách một phòng), chàng suýt chạm phải Aglaia ngay trên ngưỡng cửa. Nàng một mình từ phòng ăn đi ra.

– Gavrila Ardalionovits nhờ tôi chuyển cho cô, - chàng hoàng thân vừa nói vừa trao mảnh giấy cho nàng.

Aglaia dừng lại, cầm lấy mảnh giấy và đưa mắt nhìn chàng hoàng thân một cách lạ lùng. Ánh mắt nàng vẫn bình thản như không, không chút bối rối, chỉ thoáng chút ngạc nhiên liên quan đến một mình chàng. Bằng cái nhìn nghiêm nghị, rõ ràng Aglaia đang yêu cầu chàng cho biết vì sao chàng có thể ăn cánh với Gania trong vụ việc này? - yêu cầu một cách bình tĩnh và ngạo mạn. Hai người đứng sững trước mặt nhau một lát, cuối cùng, với vẻ giễu cợt thoáng hiện trên gương mặt, nàng mỉm cười và cất bước.

Tướng quân phu nhân lẳng lặng, với vẻ mặt thấp thoáng vẻ khinh khi, ngắm nghía bức chân dung Nastasia Filippovna một lúc, tay người cầm tấm ảnh đưa ra xa để nhìn cho thật rõ.

– Ừ, xinh thật, - rốt cuộc phu nhân nói, - rất xinh nữa ấy. Tôi đã nhìn thấy cô ấy hai lần rồi, nhưng chỉ nhìn thấy từ xa. Thì ra ngài vẫn đề cao cái loại sắc nước hương trời như thế này ư? - Người bỗng hỏi chàng hoàng thân.

– Vâng… kiểu như thế… - Chàng hoàng thân đáp một cách miễn cưỡng.

– Đúng cái loại đó à?

– Vâng đúng ạ.

– Ở cái điểm nào nào?

– Gương mặt ấy… mang nhiều nét đau khổ… - Chàng hoàng thân bất giác thốt lên như tự nói với mình chứ không phải để trả lời câu hỏi.

– Có khi ngài mê sảng mất rồi. - Tướng quân phu nhân nói buông xõng, vứt tạch bức chân dung xuống mặt bàn với dáng điệu đầy khinh mạn.

Aleksandra nhặt lên, Adelaida đến bên nàng, hai chị em cùng ngắm nghía. Ngay lúc đó, Aglaia đã trở lại phòng khách.

– Một sức mạnh phi thường! - Adelaida chợt kêu lên khi chăm chắm nhìn vào bức chân dung qua vai chị.

– Ở đâu? Sức mạnh nào kia? - Lizaveta Prokofievna hỏi với giọng gay gắt.

– Đẹp thế này là cả một sức mạnh đấy thôi, - Adelaida nói một cách sôi nổi, - đây chính là sắc đẹp có thể làm đảo lộn thế giới!

Nàng trầm mặc quay lại với giá vẽ của mình. Aglaia chỉ nheo mắt liếc qua bức chân dung, bĩu môi bước đến bên chiếc ghế ngoài cùng, rồi ngồi khoanh tay một mình ở đấy.

Tướng quân phu nhân rung chuông.

– Mời Gavrila Ardalionovits vào đây, ông ấy đang ở ngoài văn phòng ấy, - người ra lệnh cho tên nô bộc vừa bước vào.

– Maman! - Aleksandra kêu lên đầy ngụ ý.

– Ta đang muốn có mấy lời với ông ta, có thế thôi! - Tướng quân phu nhân gạt phắt ngay ý định can ngăn của con gái. Rõ ràng người đang nóng giận. - Đấy hoàng thân xem, ở cái nhà này bây giờ cái gì cũng bí mật hết. Toàn chuyện bí mật thôi! Nghi lễ lễ nghi thế nào chả biết, lúc nào cũng phải theo phép tắc, đúng là ngu dại. Mà trong một chuyện như thế này thì cần nhất là phải thực thà, phải rõ ràng, trung thực. Mấy cuộc hôn nhân đang bắt đầu được sửa soạn, tôi không thích cái lối dựng vợ gả chồng như thế…

– Maman, mẹ làm sao thế? - Aleksandra lại vội vã can ngăn.

– Con can mẹ để làm gì, hở con gái yêu quý? Chẳng lẽ con lại thích những cái trò như thế hay sao? Mà hoàng thân nghe được chuyện nhà mình thì đã làm sao, chúng ta là bạn của nhau mà. Ít ra thì mẹ và ngài cũng là bạn của nhau. Chúa thì vẫn phải tìm kiếm những con người, người tốt ấy, tất nhiên, còn những kẻ độc ác và trái tính trái nết thì Chúa chẳng cần đâu; đặc biệt là những kẻ trái tính trái nết, nay thế này, mai thế khác ấy. Con hiểu ý mẹ chứ, Aleksandra Ivanovna? Hoàng thân ạ, chúng nó vẫn bảo tôi là một bà già kỳ cục, nhưng tôi là người biết phân biệt rõ ràng. Vì chỉ có con tim là chủ yếu thôi, ngoài ra nữa toàn vớ vẩn hết. Trí tuệ thì cũng cần lắm chứ, tất nhiên… có thể trí tuệ cũng là điều chủ yếu đấy. Đừng cười, Aglaia ạ, mẹ không tự mâu thuẫn với mình đâu: một con ngốc có con tim mà không có đầu óc cũng khốn khổ như một con ngốc có đầu óc mà không có con tim. Một chân lý cổ xưa. Mẹ là một con ngốc có con tim mà không có đầu óc, còn con là một con ngốc có đầu óc mà không có con tim; cả hai mẹ con mình đều bất hạnh, đều khốn khổ hết.

– Mẹ bất hạnh cái nỗi gì mới được chứ,maman? - Adelaida không nén nổi nữa; trong cả mấy chị em, có lẽ chỉ còn nàng giữ được tâm trạng vui vẻ.

– Trước hết là vì các cô con gái học rộng biết nhiều của tôi, - tướng quân phu nhân xẵng giọng, - chỉ cần nói thế thôi là đủ, không phải con cà con kê làm gì nữa. Chuyện nói quá nhiều rồi. Để rồi xem hai cô (tôi không nói đến Aglaia) lo liệu thế nào với đầu óc tinh khôn, miệng lưỡi hoạt bát như thế, và cô, Aleksandra Ivanovna kính mến, liệu cô có được hưởng hạnh phúc bên cái ông lớn đáng kính của cô không?… Ô!… - Thêm một bạn đồng minh nữa trong chuyện hôn nhân đây. Xin chào ông! - Phu nhân đáp lễ trước cái rạp mình kính cẩn của Gania, không buồn mời gã ngồi xuống nữa. - Ông sắp sửa xây dựng gia đình rồi đấy nhỉ?

– Xây dựng gia đình ư?… Thế nào cơ?… Xây dựng thế nào?… - Gavrila Ardalionovits nói lúng búng trong lúc bàng hoàng. Gã bối rối kinh khủng.

– Ông sắp lấy vợ chứ? Tôi hỏi thế cũng được, nếu ông thích hỏi thế hơn.

– Khô-ô-ông… tôi… khô-ông, - Gavrila Ardalionovits nói dối và ngượng đỏ mặt lên. Gã liếc nhìn Aglaia đang ngồi riêng một chỗ rồi nhìn ngay ra chỗ khác. Aglaia nhìn gã với vẻ lạnh lùng, bình thản, cứ việc dán mắt vào mà quan sát cái vẻ bối rối của gã.

– Không ư? Ông bảo “không” ư? - Lizaveta Prokofievna căn vặn với giọng nghiệt ngã. - Thôi được rồi, tôi sẽ nhớ là hôm nay, sáng thứ tư, ông đã trả lời tôi là “không” đấy nhé. Hôm nay là thứ tư nhỉ?

– Chắc thế, maman, - Adelaida đáp.

– Các cô này không bao giờ biết thứ mấy vào thứ mấy hết. Thế hôm nay là ngày bao nhiêu?

– Hai mươi bảy ạ, - Gania đáp.

– Hai bảy ư? Cũng dễ nhớ thôi. Thôi tạm biệt ông, chắc ông đang bận lắm, tôi cũng phải sửa soạn áo xống để đi rồi; ông cầm lại bức ảnh của ông đi. Cho tôi gửi lời chào bà bạn Nina Aleksandrovna bất hạnh của tôi. Xin tạm biệt hoàng thân, bạn thân mến nhé! Ngài nhớ đến chơi luôn nhé, còn tôi thế nào cũng phải đến chỗ cụ Belokonskaia để nói chuyện về ngài. Này, bạn thân mến, nghe tôi bảo nhé: tôi tin rằng chính Chúa đã đem ngài từ Thụy Sĩ về Petersburg cho tôi đấy. Có thể ngài sẽ còn có công kia việc nọ, nhưng chủ yếu vẫn là tôi. Chúa đã tính rồi, đúng như thế đấy. Thôi, tạm biệt cả nhà. Aleksandra đâu, con sang phòng mẹ nhé, cô bạn thân mến.

Tướng quân phu nhân rời phòng khách. Đầu óc choáng váng, với tâm trạng hoang mang và giận dữ, Gania chộp lấy bức ảnh trên bàn và quay sang với chàng hoàng thân với nụ cười méo xệch trên môi:

– Hoàng thân này, tôi về nhà bây giờ đây. Nếu ngài chưa thay đổi ý định ở với chúng tôi thì tôi sẽ dẫn ngài về vì ngài chưa rõ địa chỉ.

– Gượm hẵng, thưa hoàng thân, - Aglaia bỗng rời ghế bành đứng phắt lên và nói, - ngài vẫn chưa cho chữ vào tập ảnh của tôi. Papa cho biết ngài là một cây thư pháp mà. Tôi mang tập ảnh sang ngay…

Và nàng bỏ đi ngay.

– Xin tạm biệt hoàng thân, tôi cũng đi đây, - Adelaida nói.

Nàng bắt chặt tay chàng hoàng thân, mỉm cười vui vẻ, thân mật với chàng rồi đi luôn. Nàng không thèm nhìn Gania.

– Đó là ngài, - Gania bỗng nghiến răng ken két, giở giọng sừng sộ với chàng hoàng thân khi mọi người vừa đi khỏi, - ngài đã bép xép với mẹ con nhà họ là tôi sắp lấy vợ đây mà! - Gã lầm rầm với giọng liến thoắng, vẻ hùng hổ, mắt long sòng sọc. - Đồ ngồi lê mách lẻo không biết nhục!

– Chắc chắn là ông đã nhầm to, - chàng hoàng thân đáp rất điềm tĩnh và nhã nhặn, - nào tôi có biết chuyện vợ con gì của ông đâu.

– Ban nãy ngài nghe thấy Ivan Fiodorovits bảo rằng tối nay mọi việc sẽ được quyết định tại nhà Nastasia Filippovna, thế rồi ngài cũng đem đi hớt! Nói dối như Cuội ấy! Không ngài thì ai vào đấy mà bảo cho họ biết? Còn ma vương quỷ sứ nào vào đấy nữa không nào? Mụ già đã không chĩa mũi dùi vào chính tôi sao?

– Nếu ông nghĩ là người ta chĩa vào ông thì hẳn ông phải là người biết rõ hơn ai hết về kẻ đưa chuyện đấy, còn tôi thì đúng là chưa nói lời nào về chuyện ấy đâu.

– Ngài đã đưa giúp mảnh giấy chưa? Thế còn câu trả lời? - Gania ngắt lời chàng với vẻ sốt ruột. Nhưng lúc này Aglaia đã quay trở lại nên chàng hoàng thân chẳng kịp trả lời.

– Đây, thưa hoàng thân, - Aglaia để cuốn album lên bàn và nói, - ngài chọn giúp trang nào đó và viết cho mấy chữ. Đây bút đây, bút còn mới nguyên. Không cần gì nữa chứ ạ? Tôi nghe nói các nhà thư pháp không dùng bút sắt mà.

Trong lúc trò chuyện với chàng hoàng thân, nàng cứ như không biết là Gania cũng đang có mặt trong phòng. Nhưng trong lúc chàng hoàng thân đang sửa bút, chọn trang album và sửa soạn các thứ thì Gania đi thẳng đến bên lò sưởi, chỗ Aglaia đang đứng cạnh chàng hoàng thân bên phía tay phải và nói khẽ vào tai nàng với giọng run run, ngắt quãng:

– Xin tiểu thư một lời thôi, chỉ một lời thôi, - tôi sẽ được giải cứu ngay tức khắc.

Chàng hoàng thân quay ngay sang và đưa mắt nhìn hai người. Gương mặt Gania hiện rõ vẻ tuyệt vọng, gã cứ nói bừa ra như vậy chứ quả thật đầu óc đã rối tinh rối mù hết cả lên rồi. Aglaia đưa mắt nhìn gã trong giây lát với vẻ ngạc nhiên bình thản y hệt như lúc nhìn chàng hoàng thân ban nãy và trong giây phút ấy, Gania có cảm tưởng rằng vẻ ngạc nhiên bình thản đó của nàng, cái băn khoăn ngơ ngác như không sao hiểu được người ta muốn nói gì với nàng đó còn đáng sợ hơn cả sự miệt thị nặng nề nhất.

– Tôi phải viết gì nào? - Chàng hoàng thân hỏi.

– Tôi sẽ đọc cho ngài viết, - Aglaia quay sang phía chàng và nói, - ngài sẵn sàng chưa nào? Ngài viết giúp nhé: “Tôi không biết mặc cả”. Bây giờ ngài ghi hộ ngày tháng ở phía dưới cho. Xin ngài cho xem.

Chàng hoàng thân đưa cuốn album cho nàng.

– Tuyệt vời! Ngài viết đẹp lạ lùng; nét chữ của ngài kỳ diệu thật! Cám ơn ngài. Xin tạm biệt hoàng thân… Ồ khoan đã, - Nàng nói thêm như vừa sực nhớ ra điều gì, - chúng ta đi nào, tôi muốn tặng ngài một vật làm kỷ niệm.

Chàng hoàng thân đi theo nàng; nhưng, vừa vào đến phòng ăn, Aglaia đã dừng lại.

– Ngài đọc cái này đi, - Nàng vừa nói vừa trao mảnh giấy của Gania cho chàng.

Chàng cầm lấy mảnh giấy và đưa mắt nhìn Aglaia với vẻ băn khoăn.

– Dĩ nhiên tôi biết là ngài chưa đọc nó và ngài cũng không thể là người tin cẩn của con người đó được. Ngài đọc đi, tôi muốn ngài đọc qua cho biết.

Mấy dòng ngắn ngủi rõ ràng đã được viết vội:

“Ngày hôm nay số phận của tôi sẽ được định đoạt, tiểu thư thừa biết là bằng cách nào rồi. Ngay hôm nay tôi sẽ phải có câu trả lời dứt khoát. Tôi không có quyền gì bắt tiểu thư phải chung tay góp sức với tôi, tôi không dám hy vọng gì hết; nhưng trước đây có lần tiểu thư đã thốt lên một lời vàng ngọc, chỉ một lời thôi, và lời nói ấy đã soi sáng toàn bộ đêm đen của cuộc đời tôi và trở thành ngọn hải đăng của tôi rồi. Bây giờ xin tiểu thư hãy nói cho tôi một lời như thế nữa - vậy là tiểu thư đã cứu tôi thoát chết! Chỉ cần tiểu thư nói với tôi: hãy vứt bỏ hết đi thì tôi sẽ vứt bỏ hết ngay trong ngày hôm nay! Tôi chỉ mong lời nói đó phải mang dấu hiệu của sự đồng cảm và lòng trắc ẩn của tiểu thư đối với tôi thôi, - và chỉ thế thôi! Không cần gì hơn nữa! Tôi không dám ước mơ hy vọng gì hơn, vì tôi không xứng đáng. Nhưng khi đã có được lời vàng ngọc của tiểu thư thì tôi sẽ lại cam phận nghèo hèn, sẽ trở nên hoan hỉ mà chịu đựng cái tình cảnh bi đát của tôi. Tôi sẽ lao vào trận chiến, sẽ vui sướng vì được đấu tranh, sẽ hồi sinh trong cuộc đấu tranh nhờ những sinh lực mới!

GI.”

– Cái vị này cứ cả quyết, - Aglaia nói với giọng gay gắt khi chàng hoàng thân vừa đọc xong, - là cái câu “hãy vứt bỏ hết đi” sẽ không ảnh hưởng gì đến danh dự của tôi và không có ý nghĩa ràng buộc gì tôi cả nhưng ngài cũng thấy đấy, chính vị ấy lại muốn tôi phải có sự cam kết bằng văn bản bằng cách trao đổi thư tay thế này đây này. Ngài để ý mà xem, cái kiểu ông ấy vội vã gạch dưới chữ này chữ nọ sao mà ngây ngô và cái ý đồ thầm kín lộ ra sao mà bỉ ổi. Tuy nhiên, ông ấy vẫn biết rằng nếu ông ấy vứt bỏ hết những chuyện lằng nhằng, nhưng phải là tự ý ông ta, do một mình ông ta quyết định, không chờ phải có ý kiến của tôi, thậm chí còn không nói cho tôi biết nữa, không hy vọng gì ở tôi thì biết đâu tình cảm của tôi đối với ông ta sẽ đổi khác đi và có thể tôi sẽ trở thành người thân của ông ta. Ông ấy biết tỏng ra rồi ấy chứ! Nhưng bụng dạ ông ta bẩn thỉu: ông ta biết nhưng không dám quyết; biết nhưng vẫn cứ đòi bảo đảm. Ông ấy không dám tin. Ông ấy muốn được tôi đem lại niềm hy vọng cho ông ấy vào chính bản thân tôi thay cho một trăm ngàn rúp. Về câu nói trước kia mà ông ấy viết là dường như đã soi sáng cuộc đời ông ấy thì chỉ là điều bịa đặt trắng trợn mà thôi. Đúng là có lần tôi đã tỏ ý thương hại ông ấy. Nhưng ông ấy mới trâng tráo và trơ trẽn làm sao: ông ấy nghĩ ngay ra được là thế này thì có cơ hy vọng rồi đây; lúc đó tôi đã hiểu ngay mà. Từ bấy, ông ấy cứ loay hoay tìm cách đưa tôi vào bẫy; ngay bây giờ cũng thế thôi. Nhưng nói thế đủ rồi; ngài cầm lấy mảnh giấy này và trả lại cho ông ấy ngay khi ngài rời khỏi nhà này, nhớ là đến lúc ấy hãy đưa đấy nhé.

– Biết trả lời ông ấy thế nào?

– Chẳng thế nào hết. Đó chính là câu trả lời tốt nhất. À mà ngài đang tính đến trọ ở nhà ông ấy thì phải?

– Chính Ivan Fiodorovits vừa giới thiệu tôi đấy chứ, - Chàng hoàng thân nói.

– Thế thì hãy coi chừng, liệu mà cẩn thận với ông ấy đấy, tôi xin báo trước; bây giờ ông ấy sẽ ngậu lên với ngài về cái chuyện ngài trả lại giấy cho ông ấy đấy.

Aglaia nhẹ nhàng bắt tay chàng hoàng thân và lui ra. Mặt nàng lúc này trông khó đăm đăm, thậm chí nàng còn không mỉm cười khi gật đầu từ biệt chàng hoàng thân nữa.

– Ông chờ cho một chút, tôi đi lấy cái tay nải, - chàng hoàng thân nói với Gania, - rồi chúng ta đi.

Gania dậm chân ra chiều sốt ruột. Mặt gã thậm chí còn tím lại vì tức giận. Rốt cuộc hai người đã bước ra phố, chàng hoàng thân hai tay ôm chặt lấy chiếc tay nải.

– Trả lời thế nào? Thế nào? - Gania rít lên với chàng. - Cô ta nói gì với ngài? Ngài có chuyển hộ thư không?

Chàng hoàng thân lẳng lặng trao lại mảnh giấy cho gã. Gania bỗng sững người.

– Sao? Vẫn là mảnh giấy của tôi! - Gã hét lên. - Người ta đã không chuyển hộ thư cho tôi! Ồ, đáng ra tôi phải đoán trước được chuyện này cơ chứ! Thế đấy, đồ khô-ốn na-ạn… Thảo nào mà ban nãy cô nàng cứ ngớ ra, chẳng hiểu mô tê gì cả. Làm sao, làm sao mà ngài lại không đưa, ôi chao, đồ khô-ốn ki-i-iếp…

– Xin lỗi ông chứ ngược lại, tôi đã chuyển được bức thư ngay lúc bấy giờ theo đúng lời ông dặn đấy. Bức thư đã về lại tay tôi chẳng qua vì Aglaia Ivanovna vừa trả lại cho tôi.

– Lúc nào? Lúc nào?

– Lúc tôi vừa viết xong mấy chữ vào tập ảnh và cô ấy mời tôi đi cùng cô ấy đấy. (Ông cũng nghe thấy chứ?) Vào đến phòng ăn thì cô ấy đưa mảnh giấy cho tôi, bắt tôi đọc rồi sai tôi đem trả lại cho ông.

– Đo-o-ọc ư? - Gania hét toáng lên. - Đọc đấy! Ngài đã đọc ư?

Một lần nữa, gã lại đứng đực ra giữa vỉa hè, nhưng còn sửng sốt đến mức mồm cứ há hốc ra.

– Thì tôi vừa đọc xong mà.

– Và tự tay cô ấy, tự tay cô ấy đã đưa cho ngài đọc? Tự tay cô ấy chứ?

– Tự tay cô ấy chứ sao, và xin ông hãy tin tôi: hẳn tôi sẽ không bao giờ đọc nếu như cô ấy không mời tôi đọc.

Gania lặng im đến gần một phút, nghĩ đến nát óc, nhưng rồi bỗng kêu lên:

– Không thể nào như thế được! Không thể có chuyện cô ấy bảo ngài đọc được. Ngài nói dối! Ngài đã tự ý đọc trộm thư người khác.

– Tôi nói đúng sự thật đấy, - chàng hoàng thân vẫn bình thản như không, - và ông hãy biết cho: tôi rất lấy làm tiếc là điều đó lại khiến ông phiền muộn đến thế.

– Nhưng, kẻ đốn đời kia, chí ít cô ta cũng phải nói điều gì đó với ngươi về chuyện này rồi chứ? Cô ta có phản ứng gì không?

– Có chứ, tất nhiên.

– Thế thì nói đi, nói đi chứ, chết chửa, đồ quỷ tha ma bắt!… - Và Gania co chân phải, dậm bành bạch chiếc giày cao su xuống vỉa hè.

– Tôi vừa đọc xong thư thì cô ấy nói rằng ông đang tìm cách đưa cô ấy vào bẫy; ông những muốn làm cô ấy mất mặt hòng nhận được ở cô ấy một niềm hy vọng khả dĩ có thể dựa vào đó để dập tắt niềm hy vọng vào một trăm ngàn rúp mà không bị thiệt. Giá kể ông cứ làm như thế mà không mặc cả mặc lẻ với cô ấy, tự ý dứt bỏ những quan hệ lằng nhằng, không đòi cô ấy phải đứng ra bảo đảm thì có thể cô ấy đã thành người thân thiết của ông. Đấy, tóm lại là như thế. A, còn điều này nữa: Khi tôi đã cầm lại bức thư và hỏi về câu trả lời thì cô ấy bảo rằng miễn trả lời chính là câu trả lời hay nhất, - đấy, hình như thế; tôi xin lỗi là đã không nhớ hết từng câu từng chữ của cô ấy, tôi chỉ nói lại theo cách hiểu của tôi.

Gania bừng bừng nổi giận, cơn điên khùng của gã bùng phát tới mức không sao kìm hãm được.

– A! Hóa ra là như thế! - Gã nghiến răng. - Cô ta thẳng tay ném thư của ta ra ngoài cửa sổ! A! Cô ta không quen mặc cả, - thì ta sẽ còn mặc cả đến cùng! Đấy rồi xem! Thằng này vẫn còn… trăm phương ngàn kế… đấy rồi xem!… Sẽ còn biết tay nhau!…

Gã nhăn nhó, mặt tái nhợt ra, sùi bọt mép ra; giơ nắm đấm lên hăm dọa. Hai người cứ thế bước lên mấy bước. Gã không giữ lễ với chàng hoàng thân một chút nào, cứ như chỉ có một mình trong phòng riêng vì gã chẳng coi chàng là cái đinh gì hết. Nhưng gã bỗng bần thần như sực nhớ ra điều gì đó.

– Này, bằng cách nào, - gã bỗng quay sang hỏi chàng hoàng thân, - bằng cách nào mà ngài, (đồ ngốc! - gã nghĩ thầm!) ngài lại bỗng nhiên được tin cậy đến thế sau hai tiếng đồng hồ làm quen như vậy? Bằng cách nào vậy?

Gã cứ ghen khổ ghen sở như thế. Cảm giác đó bỗng làm tim gã nhói lên.

– Hỏi thế thì chịu, tôi không thể giải thích cho ông được, - chàng hoàng thân đáp.

Gania đưa mắt giận dữ nhìn chàng:

– Cái việc cô ấy gọi ngài sang nhà ăn để tặng quà há chẳng phải là thái độ tin cậy sao? Cô ta đã định tặng quà cho ngài đấy chứ?

– Chẳng thế thì sao, còn thế nào nữa?

– Chuyện dấm dớ chửa, đồ quỷ tha ma bắt! Ngài đã làm gì ở đấy nào? Ngài đã làm gì để lấy được cảm tình của họ nào? Nghe tôi hỏi đây, - gã cứ ngậu lên (lúc này gã hoảng loạn tới mức hoàn toàn rối trí), - nghe tôi hỏi đây, chẳng lẽ ngài không có cách nào nhớ lại một cách có hệ thống là ngài đã nói những gì ở đấy, lời lẽ ra sao, ngay từ đầu được hay sao? Ngài không để ý gì cả hay sao, không nhắc lại được hay sao?

– Ồ, được quá đi chứ, - chàng hoàng thân đáp, - thoạt tiên, khi tôi mới bước vào phòng và chào hỏi mọi người xong, chúng tôi bắt đầu nói đến Thụy Sĩ.

– Hừ, vứt bố nó cái thằng Thụy Sĩ đi!

– Rồi đến chuyện xử tử…

– Chuyện xử tử ư?

– Phải; nhân một chuyện… sau đó tôi kể chuyện tôi đã sống ba năm ở bên ấy như thế nào và chuyện về một cô gái quê nghèo khổ…

– Hừ, vứt bố nó cái con gái quê nghèo khổ ấy đi! Nói tiếp! - Gania cứ toáy lên vì quá sốt ruột.

– Rồi tôi kể chuyện ngài Sneider đã có ý kiến về tính cách của tôi và làm tôi chán ngấy ra sao…

– Vứt béng nó cái lão Sneider và nhổ toẹt vào ý kiến ý cò của lão! Nói tiếp!

– Tiếp đó, nhân câu chuyện, tôi bắt đầu nói về những gương mặt, có nghĩa là những nét biểu cảm của các khuôn mặt và tôi nói luôn là Aglaia Ivanovna đẹp suýt soát cô nàng Nastasia Filippovna. Chính lúc đó tôi đã buột miệng nói lộ về bức ảnh…

– Nhưng ngài đã không kể lại những điều ngài vừa nghe lỏm được ở văn phòng đấy chứ? Không kể chứ? Không chứ?

– Xin nhắc lại với ông là không.

– Có thánh mà hiểu nổi… Quái lạ! Aglaia đã không đưa bức thư cho bà già xem chứ?

– Về chuyện này tôi có thể bảo đảm trăm phần trăm với ông là không! Tôi ở đấy suốt; vả chăng cô ấy cũng không có lúc nào mà đưa được.

– Biết đâu chính ngài lại có lúc nhãng đi… Giời đất ơi! Cái giống ngây ngô khô-ô-ốn na-a-ạn này, - gã ré lên, mất hết tự chủ, - chỉ có kể lại thôi cũng không biết đường mà kể!

Đã một lần to tiếng mắng mỏ người khác mà không gặp phản ứng gì, Gania đã mất dần thói quen tự kiềm chế, - đời vẫn vậy mà. Gã điên lên đến mức thiếu chút nữa gã đã dám nhổ vào mặt người khác. Nhưng chính thói điên khùng như vậy đã khiến gã trở nên mù quáng; chứ không thì gã đã thấy được từ lâu là cái “thằng ngốc” mà gã vẫn quen coi rẻ ấy thỉnh thoảng lại có khả năng nắm bắt mọi chuyện quá tinh nhanh và đưa ra được cách lý giải cực kỳ thỏa đáng. Nhưng sự việc bỗng xoay chuyển có phần bất ngờ.

– Tôi phải nói để ông biết, Gavrila Ardalionovits ạ, - chàng hoàng thân đột ngột cất tiếng, - quả thật trước đây tôi là người có bệnh nên đúng là một kẻ ngây ngô; nhưng giờ đây tôi đã hồi phục lâu rồi nên cũng hơi lấy làm khó chịu khi bị rủa là thằng ngốc. Tuy là cũng có thể bỏ quá cho ông, nếu để ý đến những điều bất như ý của ông, nhưng chỉ vì những chuyện bực dọc của mình mà ông đã xỉ vả tôi đến hai lần đấy. Tôi cảm thấy rất bất bình, nhất là người như thế lại là ông, ngay từ khi mới biết nhau, mà đúng là bỗng dưng vô cớ; nhân tiện lúc này chúng ta đang đứng ở ngã tư, vậy cứ chia tay luôn chả phải là hay nhất cho cả hai sao? Ông cứ rẽ phải để về nhà, còn tôi xin rẽ trái. Tôi vẫn còn hai mươi nhăm rúp, chắc chắn tôi sẽ tìm được một phòng trọ tử tế.

Gania cuống hết cả lên, thậm chí còn đỏ mặt lên vì xấu hổ.

– Tôi xin lỗi, thưa hoàng thân, - gã rối rít kêu lên, đột nhiên chuyển từ giọng cục súc sang giọng ngọt như mía lùi, - nhân danh Chúa, xin ngài thứ lỗi cho! Ngài thấy đấy, tôi khốn khổ biết chừng nào! Ngài hầu như chưa biết chuyện gì đâu chứ giá như biết hết thì chắc chắn ngài đã tha thứ cho tôi được phần nào; cho dù lỗi tôi quá lớn, khó lòng tha thứ được…

– Ồ, tôi cũng không cần đến những lời tạ lỗi to tát đến thế, - Chàng hoàng thân vội đáp lời. - Tôi rất hiểu là ông đang quá buồn phiền nên mới đi đến chỗ cục cằn như vậy. Thôi được, về chỗ ông đi. Tôi vui lòng…

“Không, bây giờ không thể để cho hắn bỏ đi như thế được, - Gania nghĩ thầm, vừa đi vừa quắc mắt nhìn chàng hoàng thân, - cái thằng đại bịp này nó đã làm cho mình rút hết ruột gan ra rồi bất thình lình nó mới cởi mặt nạ của nó ra… Cũng ghê đấy chứ. Chúng ta sẽ thấy thôi! Mọi chuyện sẽ được giải quyết, tất cả và tất cả! Ngay hôm nay thôi!”.

Cả hai đã đứng ngay bên cạnh ngôi nhà.