– Thưa quý vị, tôi bị bất ngờ vì đúng là chẳng hẹn ai trong số các vị cả, - chàng hoàng thân cất tiếng, - tôi ốm mãi đến hôm nay mới đỡ đấy chứ, còn việc của ông (chàng nói với Antip Burdovski) thì tôi đã giao cho Gaviala Ardalionovits Ivolgin đến một tháng nay rồi như đã báo ngay cho ông từ hôm ấy đấy. Tuy nhiên, tôi cũng không tránh việc trao đổi trực tiếp, có điều chắc các vị cũng đồng ý với tôi là vào lúc này thì… tôi muốn mời các vị theo tôi sang phòng khác, nếu không phải làm việc lâu… Ở đây tôi đang có bạn bè khách khứa, và các vị cứ yên tâm…

– Bạn bè khách khứa… thế nào chả biết, nhưng xin ngài, - anh chàng gọi Lebedev bằng cậu bỗng cướp lời với một giọng cực kỳ dõng dạc tuy vẫn chưa phải là quát tháo, - xin ngài cứ nói thẳng với chúng tôi là ngài đã có thể cư xử lịch thiệp hơn với chúng tôi chứ không phải là bắt chúng tôi phải chờ đến hai tiếng đồng hồ trong một căn buồng dành cho gia nhân của ngài…

– Và, tất nhiên… và tôi… và đúng là kiểu cách hoàng thân! Và như thế… hẳn ngài là một vị tướng! Mà tôi đâu phải là đầy tớ của ngài! Mà tôi, tôi… - Antip Burdovski bỗng lắp bắp với vẻ xúc động lạ thường, môi run lên, giọng nói cũng run lên vì giận, nước bọt nước dãi bắn tung tóe, cả con người y như đã nổ ra hay bục ra rồi nhưng mồm cứ liến lên đến nỗi có độ mươi tiếng thế thôi mà cũng đố ai hiểu nổi.

– Đúng là kiểu cách hoàng thân! - Ippolit rít lên, giọng khản đặc.

– Phải tay tớ ấy à, - gã võ sĩ lầu bầu, - có nghĩa là nếu chuyện này trực tiếp liên quan đến tớ, một con người cao quý, thì ở vào địa vị Burdovski, tớ…

– Thưa quý vị, chỉ vừa cách đây một phút tôi mới được biết là các vị đang có mặt ở đây đấy chứ, lạy Chúa, - chàng hoàng thân phân trần.

– Bạn bè khách khứa của ngài có là ai đi nữa chúng tôi cũng không sợ, hoàng thân ạ, vì chúng tôi chỉ hạn chế trong phạm vi quyền hạn của mình, - anh chàng gọi Lebedev bằng cậu lại tuyên bố.

– Tuy nhiên, xin phép được hỏi ngài là liệu ngài có quyền đưa cái việc của Burdovski ra cho bạn bè ngài phán xét không? - Ippolit lại rít lên nhưng lần này đã rất dữ dằn - Nhưng có khả năng là chúng tôi cũng không chấp nhận việc để bạn bè ngài phán xét đâu, còn lạ gì cái trò phán xét của bạn bè ngài nữa…

– Nhưng nếu rút cục các vị không muốn nói chuyện ở đây, ông Burdovski à, - cuối cùng chàng hoàng thân cũng đã xen vào được, chàng đang rất ngạc nhiên trước cái bước khởi đầu như vậy, - thì xin thưa với các vị là chúng ta hãy chuyển ngay sang phòng khác, còn về tất cả các vị thì tôi xin nhắc lại là tôi vừa nghe nói đến xong…

– Nhưng ngài không có quyền, ngài không có quyền, ngài không có quyền… Chỉ giỏi kéo bè kéo cánh… Thế đấy! - Burovski bỗng lại lắp ba lắp bắp, đưa mắt nhìn quanh với vẻ ngây dại và sợ sệt, y càng giận dữ lại càng lộ rõ vẻ hoang mang, nhút nhát, - ngài không có quyền! - Ngài không có quyền! - Thế rồi y bỗng ngừng phắt lại, lẳng lặng trố đôi mắt cận thị, vằn tia máu, lồi như mắt chó bông ra mà nhìn chàng hoàng thân với vẻ băn khoăn, người cúi gập cả về phía trước. Lần này chàng hoàng thân đã ngạc nhiên đến mức chính mình cũng lặng thinh mà trố mắt nhìn y.

– Lev Nikolaevits! - Lizaveta Prokofievna gọi giật, - ông đọc cái này luôn đi này, đọc ngay tức khắc, nó liên quan trực tiếp đến công việc của ông đấy.

Người vội vã chìa ra cho chàng một tờ tuần báo hoạt kê[1] và dí ngón tay vào bài báo. Lúc khách đang vào, Lebedev đã lẻn đến bên Lizaveta Prokofievna, người mà ông ta vẫn có ý định lấy lòng, và không nói không rằng, rút luôn tờ báo này từ túi bên ra, giở ngay ra trước mắt người để mời đọc cái cột báo được đánh dấu. Những gì mà Lizaveta Prokofievna vừa đọc đã khiến người sửng sốt và xúc động lạ thường.

– Phu nhân nói khẽ thôi, chàng hoàng thân nói lúng búng, vẻ rất bối rối, - tôi sẽ đọc sau, đọc một mình…

– Thế thì cậu này đọc luôn đi vậy, đọc to lên! Đọc to lên! - Lizaveta Prokofievna nóng nảy giật phắt lấy tờ báo vừa dúi vào tay chàng hoàng thân để quay sang với Kolia, - đọc to lên cho mọi người nghe rõ từng chữ một.

Lizaveta Prokofievna là một phụ nữ nóng nẩy và thú vị đến mức thỉnh thoảng vẫn bất thần nhổ neo, giong buồm thẳng cánh ra khơi, khỏi cần suy trước tính sau, bất chấp mưa gió bão bùng. Ivan Fiodorovits thì đứng ngồi không yên.

Nhưng ngay trong khoảnh khắc ngỡ ngàng, khi mọi người bất giác lặng đi và băn khoăn chờ đợi thì Kolia giở tờ báo ra và bắt đầu đọc to từ chỗ mà Lebedev vừa lao tới chỉ cho câu:

“Dân vô sản và những cậu công tử con dòng cháu giống, một trong những vụ cướp ngày và cướp đoạt hàng ngày! Vô sản! Cải cách! Công lý!”

Có những sự lạ đang diễn ra trên cái gọi là nước Nga thiêng liêng của chúng ta, vào thời đại của những cải cách và sáng kiến nở rộ của chúng ta, thời đại của tinh thần dân tộc và của hàng trăm triệu rúp được tuồn ra nước ngoài mỗi năm, của khuyến khích công nghiệp và giải phóng đôi tay, vân vân, không kể hết ra đây được, thành thử xin đi thẳng vào vấn đề thôi, thưa quý vị. Đã có một giai thoại lạ lùng liên quan đến một trong những hậu duệ của giới địa chủ quá cố của chúng ta (de profundis!),[2] một trong những người có ông là kẻ đã trắng tay vì cờ bạc, có cha là kẻ đã buộc phải vào trường võ bị để làm trung úy và như thường lệ, đã chết ngay tại tòa khi bị đưa ra xử vì tội đã vô tình làm thất thoát công quỹ, còn con cháu của họ, tương tự như nhân vật của câu chuyện chúng ta đang nói đây, thì hoặc lớn lên như những anh chàng khờ khạo, hoặc can tội hình sự nhưng đã được tha để có dịp sửa chữa lỗi lầm theo lời giáo huấn của các quan tòa, hoặc gây chuyện nực cười làm xôn xao dư luận và làm ô danh cái thời đại vốn đã không kém phần nhơ nhuốc của chúng ta. Cậu công tử con dòng cháu giống của chúng ta thì sáu tháng trước đây đã trở về Nga từ Thụy Sĩ, nơi cậu đã đến để chữa bệnh ngốc (khôi hài thật!). Cậu về Nga mà chân vẫn đi ghệt như ở nước ngoài, áo khoác thì không có độn nên cứ run như cầy sấy. Phải công nhận là cậu thật tốt phúc vì chưa nói đến căn bệnh lạ đời mà đã phải sang Thụy Sĩ để điều trị (theo quý vị thì có thể chữa trị cái ngô nghê khờ khạo được không?!!), cậu đã chứng tỏ được niềm tin đối với câu tục ngữ Nga: Được đời biết tới - phúc to, không mong cũng gặp, không lo cũng thành! Quý vị nghĩ xem: Khi hãy còn là một đứa bé chưa rời vú mẹ thì đã bị mất cha (nghe đâu ông trung úy đã lăn quay ra chết ngay giữa phiên tòa xét xử vụ tiền nong của đại đội bị đem nướng hết vào cờ bạc mà có khi còn đèo thêm tội đã quá tay trong việc dạy bảo thuộc cấp bằng roi vọt - quý vị hãy nhớ cho cái nông nỗi ngày xưa ấy!), nhân vật chính của chúng ta đã được một vị địa chủ Nga giàu có nhón tay làm phúc, nhận về nuôi dạy đàng hoàng, - chúng ta tạm gọi vị địa chủ Nga này là P. đi, - đó là một người mà trong thời vàng son của mình đã từng có trong tay bốn ngàn khẩu nông nô (khẩu nông nô cơ đấy! Quý vị có hiểu cái danh từ đó không? Tôi thì chịu. Đành phải tra từ điển tường giải vậy: “Một truyền thuyết còn rất mới, nhưng thật khó tin”), rõ ràng đó là một trong những nhân vật Nga-la-tư đại lãn và ăn bám chuyên phè phỡn ở nước ngoài, mùa hè thì ăn no tắm mát, mùa đông thì vui thú ở Chateau des fleurs bên Paris, tiền tiêu như nước. Có thể nói chắc rằng ít nhất cũng có đến một phần ba thu nhập của vị chủ nô ngày ấy đã chảy vào túi của ông chủ cái Chateau des fleurs bên Paris ấy (một con người tốt số làm sao!). Nhưng dù sao cái ông P. vô tâm vô tính vẫn nuôi dạy cục cưng mồ côi của ông ta như một ông hoàng, thuê cho cậu hết ông gia sư này đến bà gia sư nọ (toàn những bậc anh tài, không nghi ngờ gì nữa), mà lại còn đích thân sang tận Paris đón về nữa chứ. Nhưng kẻ hậu duệ cuối cùng của dòng họ quý phái lại là một anh chàng ngu ngốc. Các nữ gia sư xuất thân từ Chateau des fleurs cũng bó tay, và đến năm hai mươi tuổi, cậu học trò của chúng ta vẫn chưa nói nổi một thứ tiếng nào, kể cả tiếng Nga. Tuy nhiên về tiếng Nga thì khả dĩ còn châm chước được. Cuối cùng một ý tưởng lạ đời đã lóe lên trong trí vị chủ nô Nga có tên P.: Nói gì thì nói, ở Thụy Sĩ người ta vẫn luyện được trí khôn cho thằng ngốc, - lạ đời thật đấy nhưng không phải là không có lý: Vốn là kẻ ăn bám và là dân tư hữu, cố nhiên ông lớn có thể nghĩ rằng ngay cả trí khôn cũng cứ việc vác tiền ra chợ mà mua còn được nữa là sang Thụy Sĩ. Sau năm năm điều trị ở Thụy Sĩ, ngay tại nhà một vị giáo sư danh tiếng nào đó, tiêu tốn đến hàng ngàn rúp, anh chàng ngu ngốc cố nhiên không thành ra kẻ khôn ngoan nhưng không nghi ngờ gì nữa, dù sao cũng chững chạc lên đôi chút. Bỗng ông P. đột ngột qua đời. Tất nhiên là chẳng có chúc thư gì cả nên lẽ thường tình là mọi việc đã trở nên bê bối, người trong diện kế tự thì nhiều, toàn những kẻ tham lam, không hề có tên trong đám hậu duệ cuối cùng của dòng họ cao sang nào được những ai làm phúc cho sang Thụy Sĩ để chữa bệnh ngu ngốc bẩm sinh gì ráo. Cậu công tử con dòng cháu giống thì tuy là vẫn ngu ngốc đấy nhưng cũng đã biết chơi xỏ vị giáo sư của mình bằng cách ém nhẹm cái chết của ân nhân và nghe đâu là chạy làng được khoản phí tổn điều trị hai năm liền đấy. Nhưng giáo sư hóa ra là một tên đại bợm; cuối cùng, sợ bị quỵt tiền và nhất là sợ cái mồm ăn khỏe như hùm của cái giống ăn bám hăm nhăm tuổi của mình, y đã xỏ vào chân hắn đôi ghệt cũ của mình, loại cho hắn tấm áo khoác cũ nát và bố thí cho hắn một tấm vé tàu hỏa hạng ba,nach Russland,[3] đại khái là “mời ông phắn khỏi Thụy Sĩ cho tôi nhờ!”. Tưởng chừng vận may đã quay lưng lại với nhân vật của chúng ta. Nhưng xin thưa là sự đời lại không như thế: số phận cứ việc giết sạch bao nhiêu tỉnh bằng nạn đói mà dội hết ơn mưa móc của mình cho một anh chàng quý tộc vô danh, khác nào Đám mây trong truyện ngụ ngôn của Krylov[4] đã lướt qua những vùng đồng khô cỏ cháy để rồi trút hết nước xuống… đại dương! Gần như đúng vào lúc anh chàng vừa từ Thụy Sĩ về đến Petersburg thì ở Moskva, một người bà con của mẹ hắn đang hấp hối. Đó là một thương gia già không có con, để râu theo phái Cựu giáo, đã mãi mãi ra đi và để lại khoản thừa kế mấy triệu rúp thơm phưng phức, tiền mặt hẳn hoi (giá như tôi cùng quý độc giả vớ được khoản này thì hay biết mấy!), và để lại hết cho cậu công tử con giòng cháu giống của chúng ta, để lại hết cho anh chàng từng đi chữa bệnh ngốc bên Thụy Sĩ của chúng ta! Ồ, mọi sự lập tức thay đổi hết. Tuy đã dập dìu với một gái bao xinh như mộng, cậu công tử đi ghệt của chúng ta vẫn bỗng nhiên trở thành trung tâm của vô khối bạn bè, thậm chí bà con và nhất là hàng lô hàng lốc những cô em đàng hoàng lịch sự nhưng cũng không kém phần vụ lợi đang nhắm nhe một đám hôn nhân hợp pháp, mà thực ra còn đám nào sáng giá hơn được nữa: một nhà quý tộc nhé, một triệu phú nhé, một anh chàng ngô nghê nữa nhé! Mọi phẩm chất tốt đẹp đều có cả, một đức lang quên như thế thì có đốt đuốc đi tìm cũng chẳng tìm ra, có đặt mua cũng chẳng ai cung cấp nổi!…

– Thế này… thế này thì tôi không tài nào hiểu nổi! - Ivan Fiodorovits kêu lên vì quá bất bình.

– Thôi không đọc nữa, Kolia! - Chàng hoàng thân van vỉ. Tiếng la ó vang lên khắp xung quanh.

– Cứ đọc đi! Đọc đi, kệ người ta! - Lizaveta Prokofievna thúc giục, rõ ràng người phải cố lắm mới tự chủ được. - Hoàng thân mà không để cho nó đọc thì sẽ rầy rà to với tôi đấy nhé!

Chẳng biết làm gì khác, Kolia lúc này mặt mũi cứ đỏ lựng lên vì xúc động, liền cất giọng đọc tiếp:

“Nhưng trong lúc nhà triệu phú mới ra lò của chúng ta đang mê mải với biết bao mơ ước hão huyền thì đã xảy ra một biến cố nhỏ, hoàn toàn thứ yếu. Vào một sáng đẹp trời, có một vị khách đến thăm gia chủ, đó là một người có vẻ mặt nghiêm trang, điềm tĩnh, ăn nói lịch sự một cách đàng hoàng, nghiêm túc, nghe ông ta nói, người khác có thể nhận thấy xu hướng tiến bộ trong suy nghĩ. Với đôi lời ngắn gọn, ông ta giải thích rõ lý do cuộc thăm viếng của mình: ông ta là một luật sư có tên tuổi, được một chàng trai ủy thác cho một việc, ông ta là người đại diện cho chàng. Chàng trai đó chính là con đẻ của mồ ma cụ P., tuy bây giờ đã mang họ khác. Vốn là người hiếu sắc, vào thời trẻ cụ P. đã từng quyến rũ được một cô gái trung thực, nghèo hèn trong đám gia nhân nhưng đã được giáo dục theo kiểu cách châu Âu (tất nhiên ở đây cũng có sự lợi dụng quyền hành của lãnh chúa trong thời chiếm hữu nô lệ trước đây), và sau khi đã thấy được cái hậu quả biết là không tránh khỏi, nhưng lúc đó chỉ còn trong gang tấc, của mối quan hệ lăng nhăng lít nhít của mình, ông con giời đã vội vàng gả cô gái cho một người đứng đắn, làm ăn tử tế, thậm chí còn có chân trong bộ máy nhà nước, vốn đã yêu cô gái từ lâu. Ít lâu sau, cụ P. đã quên dần mọi chuyện, cả cô gái lẫn đứa con chung của họ để rồi sau đó đã qua đời, như chúng ta đã biết, chẳng có chúc thư gì cho họ. Trong lúc đó thì con trai cụ một kẻ có cha có mẹ đàng hoàng thì đã lớn lên trong một gia đình khác, được người chồng đức hạnh của mẹ chàng coi như con đẻ, nhưng rồi ông ấy cũng đã đến ngày tận số phải ra đi, bỏ lại chàng vất vưởng bên một người mẹ tật nguyền liệt cả hai chân ở một tỉnh xa. Chàng phải ra thủ đô để kiếm tiền bằng lao động chân chính hàng ngày là đi dạy học thuê ở các gia đình thương gia, trước hết là để theo học ở trường trung học, sau nữa là để đi dự thính các bài giảng bổ ích nhằm hướng tới mục tiêu tiếp theo. Nhưng liệu có thể kiếm chác được nhiều ở một thương gia Nga bằng các buổi dạy giá 1 grivennik hay không? Lại còn bà mẹ ốm đau, bại liệt, đang chết dần chết mòn ở một tỉnh xa, liệu bà có cách nào làm cho chàng dễ thở hơn không? Giờ đây vấn đề được đặt ra là: Cậu công tử con dòng cháu giống của chúng ta nên nghĩ thế nào cho phải? Còn ngài, thưa quý độc giả, tất nhiên là ngài sẽ cho rằng cậu công tử thế nào cũng nghĩ thầm: “Ta đã suốt đời được cụ P. hết lòng ưu ái: Chi phí cho việc học hành của ta, cho việc thuê mướn gia sư, cho việc chữa bệnh khờ khạo của ta bên Thụy Sĩ, tính ra cũng phải đi đứt hàng chục ngàn ấy chứ; và thế là giờ đây ta thì tiền triệu trong tay, còn con trai cụ P, thì đành phải cắn răng đi dạy học thuê mà sống vì cha chàng là một kẻ vô tâm vô tính, xốc nổi, hay quên, quên cả chính chàng. Những gì đã bù đắp cho ta đáng ra phải thuộc về chàng. Những khoản tiền lớn cung phụng cho ta đó đúng ra là ta không được hưởng. Đó chỉ là sai lầm mù quáng của số phận mà thôi chứ tiền đó phải được dùng để bù đắp cho con cụ P. Những khoản tiền đó phải được dùng vào việc của chàng, chứ không phải của ta - hành động này chỉ là sản phẩm của thói ngông cuồng kỳ quặc của cụ P, một người nông nổi, hay quên. Nếu như ta là người nặng lòng thành kính biết ơn, thanh lịch, công minh thì ta đã phải chia cho con trai cụ một nửa khoản thừa kế của ta rồi, nhưng vì ta trước hết là một con người keo kiệt và ta quá hiểu rằng việc này không có cơ sở pháp lý nên ta sẽ không nhượng lại một nửa đống tiền hàng triệu ấy. Nhưng ít ra nếu bây giờ ta không hoàn lại cho con cụ P những chục ngàn rúp mà cụ đã ném vào cái chứng khờ khạo của ta thì thật hèn hạ và trơ trẽn quá (cậu công tử đã quên là còn bủn xỉn quá nữa). Đây chỉ là chuyện lương tâm và lòng chính trực mà thôi! Vì đời ta sẽ ra sao nếu cụ P. không đảm nhận việc nuôi dạy ta, không chăm lo cho ta mà lại chăm lo cho con đẻ của mình?”.

Nhưng không, thưa quý vị! Các công tử con dòng cháu giống của chúng ta không nghĩ thế. Ông luật sư đã nói hết với cậu về chàng trai nọ, đã tỉ tê với cậu về bổn phận làm người ngay thẳng, chính đính, biết trọng ân tình và thậm chí còn đưa ra cả một phép tính đơn giản nữa, mà ông ta lại chỉ xuất phát từ tình bạn mà lo công việc cho chàng trai nọ mà thôi, hầu như đây là chuyện bất đắc dĩ, ông buộc phải làm thôi, tóm lại, ông có nói thế nào chàng môn sinh Thụy Sĩ cũng không nhúc nhích, và như thế thì còn biết làm gì được nữa? Tất cả những chuyện đó cũng chưa đến nỗi nào, nhưng thế này mới thật quá quắt, không dung thứ được, không thể nại ra bất cứ thứ bệnh lạ đời nào mà xuê xoa được: nhà triệu phú vừa mọc lên từ đôi ghệt của vị giáo sư của mình thậm chí còn không thể hình dung nổi là chàng trai đức hạnh đang tự hành xác trong các buổi dạy thuê kia không hề lạy lục van xin mà đang đứng lên đòi quyền lợi của mình, món nợ của mình, cho dù đó là món nợ không có căn cứ pháp lý, mà thậm chí chàng cũng không đòi, mà chỉ có bạn bè lo giúp cho thôi. Với vẻ oai vệ và thích thú với quyền lực mới khi đã được tha hồ đè đầu cưỡi cổ người đời bằng tiền triệu, cậu công tử con dòng cháu giống của chúng ta rút luôn ra một tờ năm mươi rúp để gửi cho chàng trai đức hạnh mà cứ như lên mặt bố thí cho ăn mày vậy. Quý vị không tin sao? Quý vị có thể nổi giận, bực tức, quát tháo ầm ĩ thế nào không biết chứ hắn đã hành động đúng như thế đấy! Tất nhiên là tiền đã được trả lại ngay cho hắn, như ta thường nói là ném trả vào mặt hắn. Chẳng còn có cách nào để giải quyết vấn đề được nữa! Đây không phải là chuyện có thể phân xử bằng pháp lý, chỉ còn có cách nhờ công luận mà thôi! Chúng tôi đưa chuyện này ra trước công luận và xin cam kết về tính xác thực của nó. Nghe đâu đã có một tác giả thuộc diện những nhà thơ trào phúng danh tiếng nhất nước ta cảm khái việc này mà ứng tác nên một khúc trào lộng tuyệt vời, không những đáng được đưa vào sách báo hàng tỉnh mà còn đáng được đưa vào sách báo thủ đô nữa:

Sù sụ mãi trên người, đến khổ

Vẫn không nề cướp lột sinh viên”.

Đọc xong một cái là Kolia đã chuyển ngay từ báo cho chàng hoàng thân và không nói không rằng, cậu lẩn nhanh vào một góc, ép hẳn người vào đó, hai tay bưng mặt. Cậu cảm thấy xấu hổ ê chề và nỗi phẫn uất ngây thơ của cậu, nỗi phẫn uất thường thấy ở cái lứa tuổi chưa quen với những chuyện xấu xa bẩn thỉu trên đời, đã bùng lên dữ dội. Cậu có cảm tưởng như vừa xảy ra một chuyện khác thường hủy hoại hết tất cả chỉ trong giây lát và hầu như chính cậu đã gây nên, một mình cậu đã gây nên vì đã ngoạc mồm ra mà đọc những câu chữ ấy.

Nhưng hình như tất cả mọi người đều có chung một cảm giác lạ lùng, đại loại như trên.

Các cô gái tỏ ra rất ngượng ngùng, bối rối. Lizaveta Prokofievna đang cố nén cơn giận trào sôi và hẳn cũng đang đắng lòng về nỗi đã trót dính vào những chuyện lôi thôi; lúc này người vẫn lặng im. Chàng hoàng thân thì vốn tính rụt rè, nên điều dễ hiểu là giờ đây chàng cứ thấy ngượng thay cho người khác, cứ thấy xấu hổ thế nào cho khách khứa nữa, thành thử thoạt đầu chàng rất ngại, không dám đưa mắt nhìn ai hết. Ptysin, Varvara, Gania, cả Lebedev nữa, ai nấy đều tỏ ra có phần ngượng ngập. Lạ nhất là Ippolit và “cậu cả nhà Pavlisev” cứ có vẻ ngạc nhiên trước điều gì đó; anh chàng gọi Lebedev bằng cậu thì mặt cứ hằm hằm. Riêng chàng võ sĩ quyền Anh là vẫn ngồi bình thản như không, tay xoắn ria mép, bộ dạng quan trọng, mắt nhìn xuống nhưng không phải vì bối rối mà trái lại, dường như muốn thể hiện một đức tính khiêm nhường cao quý và một thái độ đắc thắng quá rõ. Căn cứ vào tất cả những gì diễn ra trước mắt, có thể thấy chàng võ sĩ đang rất hả hê về bài báo của mình.

– Chuyện khỉ gió gì như thế chả biết, - Ivan Fiodorovits lẩm bẩm, - phải đến năm chục thằng đầy tớ xúm lại mới vẽ ra được là cái chắc.

– Bẩm đức ông tôn quý, xin phép ngài cho con được hỏi: làm sao mà ngài lại có thể thóa mạ người khác bằng những giả thuyết như vậy được? - Ippolit cất tiếng, run hết cả người lên.

– Đấy, đấy, là một con người cao quý, thưa tướng công, hẳn ngài cũng hiểu như chúng tôi rằng nếu như ta là một con người cao quý mà nói năng như thế thì thật chẳng ra sao! - Chàng võ sĩ không hiểu sao cũng giật mình rồi vừa xoắn ria mép, ngọ nguậy hai vai và cả thân hình, vừa cất tiếng lầu bầu.

– Trước hết, tôi không phải là “đức ông tôn quý” của mấy người, sau nữa là tôi không có ý định giải thích gì với mấy người hết. - Ivan Fiodorovits gạt phắt đi ngay vì đang quá bực mình, ngài rời ghế đứng lên và lẳng lặng bước đến trước cửa hàng hiên và dừng lại trên bậc cấp trên cùng, đứng quay lưng về phía mọi người, lúc này ngài lại càng lộn ruột với phu nhân vì đến nước này mà người vẫn không hề tính chuyện rút lui, cứ ì ra không nhúc nhích.

– Thưa quý vị, nào, hãy để yên tôi nói đã, - chàng hoàng thân kêu lên, vẻ đau buồn day dứt, - từ từ, chúng ta sẽ nói chuyện đàng hoàng để còn mong hiểu được nhau. Thưa quý vị, tôi không có ý kiến gì về chuyện viết lách cả, viết thì cứ viết thôi, có điều những gì được nêu lên trong bài báo đều sai sự thật; tôi dám nói như vậy vì chính các vị ở đây đều biết cả. Chuyện này thật đáng xấu hổ, thành thử tôi sẽ rất ngạc nhiên nếu có vị nào ở đây dám viết như thế.

– Mãi đến bây giờ tôi mới được biết về bài báo này, - Ippolit tuyên bố, - tôi không tán thành nội dung bài báo.

– Tôi thì có biết là bài báo đã viết xong rồi đấy, nhưng… hẳn là tôi cũng cho rằng không nên in vội vì còn quá sớm, - anh chàng gọi Lebedev bằng cậu tiếp lời.

– Tôi biết chứ sao, nhưng tôi có quyền… tôi… - “Cậu cả nhà Pavlisev” lắp bắp.

– Quái lạ! Thế chính ông là người đã phịa ra tất cả những chuyện này ư? - Chàng hoàng thân vừa hỏi vừa nhìn Burdovski với vẻ tò mò. - Không thể có chuyện như thế được!

– Thế mà có đấy, và đối với người ta thì ngài chẳng có quyền gì mà hạch hỏi như vậy cả, - anh chàng gọi Lebedev bằng cậu lên tiếng bênh vực.

– Tôi chỉ lấy làm lạ là ông Burdovski đã có thể xoay xỏa được… nhưng… tôi muốn nói là nếu như các vị đã ngang nhiên đưa chuyện này ra trước công luận thì tại sao vừa rồi các vị lại tỏ ý bất bình khi thấy tôi đề cập đến nó với bạn bè tôi?

– Rốt cuộc lại là như thế! - Lizaveta Prokofievna lầu bầu với vẻ bực dọc.

– Thưa hoàng thân, hẳn là ngài đã quên rồi, - Lebedev lúc này đã cứ như lên cơn sốt, ông ta bỗng cất bước, len lỏi giữa những chiếc ghế mà đi, vừa đi vừa nói xa xả như để xả bớt nguồn cơn chứa chất trong lòng - hẳn là ngài đã quên rằng chỉ vì thiện chí và từ tâm có một không hai mà ngài đã vui lòng tiếp chuyện và lắng nghe mấy người này nói và bọn họ tuyệt nhiên không có quyền yêu sách, nhất là khi việc này đã được ngài ủy thác cho Gavrila Ardalionovits rồi nhưng cũng vì quá tốt bụng, ngài đã trót xử sự như thế thì thôi, nhưng giờ đây, thưa hoàng thân tôn quý, trước mặt những người bạn tâm tình, ngài không được phép hy sinh họ cho đám khách này, và ngài có thể tống tiễn cả bọn ngay tức khắc ra khỏi hàng hiên đấy ạ, đến lúc đó thì với tư cách chủ nhà, tôi rất lấy làm mừng được tham gia đấy ạ…

– Đúng quá đi chứ! - Tướng Ivolgin từ tận cuối hàng hiên bỗng hét toáng lên.

– Đủ rồi đấy, Lebedev ạ, nói thế đủ rồi… - Chàng hoàng thân cất tiếng nhưng tiếng nói đã bị át đi bởi những lời lẽ bất bình vang lên khắp xung quanh.

– Chả phải thế đâu, hoàng thân ạ, xin lỗi ngài chứ bây giờ mà nói thế là vẫn còn chưa đủ! - Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu hầu như còn hét to hơn tất cả mọi người. - Bây giờ phải đặt vấn đề một cách rõ ràng dứt khoát vì hình như mọi người vẫn chưa nắm được vấn đề thì phải. Ở đây không phải là không có những dích dắc về pháp lý và người ta đang dựa vào những căn cứ bề ngoài đó để dọa hót chúng tôi ra khỏi nhà cơ đấy! Nhưng thưa hoàng thân, chẳng lẽ ngài lại có thể nghĩ là chúng tôi ngu đến mức không hiểu được rằng đòi hỏi của chúng tôi không có một cơ sở pháp lý nào và nếu xét về mặt pháp lý thì thể theo pháp luật, chúng tôi không có quyền đòi ngài lấy một rúp sao? Thế nhưng chúng tôi quá hiểu rằng nếu như không có được quyền hạn theo pháp lý, chúng tôi vẫn có trong tay quyền hạn của con người, của tự nhiên, của lương tri và của lương tâm, và cho dù quyền hạn của chúng tôi tự cổ chí kim chưa từng được ghi trong bất cứ bộ luật nào của loài người thì một con người cao quý và trung thực, nghĩa là một con người chính trực, vẫn cứ phải là một con người cao quý và trung thực cho dù chẳng có điều khoản luật lệ nào như thế cả. Sở dĩ chúng tôi đã đến đây một cách đàng hoàng, không sợ bị lẳng ra khỏi hàng hiên (như các ngài vừa dọa đấy) chỉ là vì chúng tôi không đến để xin xỏ, mà đến để yêu cầu, và sở dĩ có chuyện viếng thăm đột ngột vào thời điểm khí muộn trong ngày (mà chúng tôi bị muộn chẳng qua là vì bị các ngài bắt phải ngồi chờ trong căn buồng dành cho bọn gia nhân đấy chứ), và như tôi vẫn nói, chúng tôi đã đến một cách đàng hoàng, không sợ sệt, ấy là vì chúng tôi vẫn nghĩ rằng ngài là một con người chính đính, nghĩa là một con người trọng danh dự và có lương tâm. Vâng, đúng thế, chúng tôi đã vào đây với vẻ ngang nhiên, không như những kẻ đang muốn cầu cạnh hoặc lo kiếm chác mà còn ngẩng cao đầu như những con người không lệ thuộc, không hề có ý xin xỏ mà chủ động đưa ra những yêu cầu chính đáng (ngài nghe rõ chứ: không xin xỏ, mà yêu cầu hẳn hoi, ngài nhớ kĩ cho như thế!). Chúng tôi đặt thẳng vấn đề ra với ngài một cách đường đường chính chính trong câu chuyện liên quan đến Burdovski, ngài thấy mình đã xử sự đúng hay không đúng? Ngài có công nhận là ngài Pavlisev đã cưu mang bao bọc và thậm chí còn cứu ngài thoát chết không? Nếu công nhận (rõ ràng là phải thế) thì nhân dịp nhận được tiền triệu, ngài có định (hoặc lương tâm ngài có mách bảo ngài) phải tìm cách giúp rập lại người con trai của ngài hiện đang túng quẫn, cho dù anh ta hiện giờ không mang họ bố, mà là Burdovski không? Có hay không? Nếu có, nói cách khác là nếu như ở ngài còn có cái mà các ngài vẫn gọi là lương tâm và danh dự, còn chúng tôi vẫn gọi một cách chính xác hơn là lương tri thì xin ngài đáp ứng yêu cầu của chúng tôi và việc coi như xong. Xin ngài hãy đáp ứng một cách vô điều kiện, đừng mong chúng tôi phải biết ơn vì ngài không hành động vì chúng tôi mà vì lẽ công bằng. Còn nếu như ngài không muốn đáp ứng yêu cầu của chúng tôi, thì cứ bảo là “không”, chúng tôi xin lập tức cáo từ và việc của chúng ta chấm dứt; nhưng chúng tôi sẽ nói thẳng vào mặt ngài, trước tất cả chư vị ở đây rằng ngài là một kẻ thô lậu và thấp kém; rồi đây xin ngài chớ cả gan vỗ ngực rằng ta là người trọng danh dự và có lương tâm, ngài không có quyền làm như vậy vì ngài chỉ muốn mua cái quyền đó với giá rẻ mạt mà thôi. Tôi nói xong rồi. Tôi đã đặt vấn đề dứt khoát. Có gan thì cứ đuổi chúng tôi ra khỏi đây đi! Ngài thừa sức đuổi chúng tôi ấy chứ. Nhưng ngài hãy nhớ cho là chúng tôi yêu cầu chứ không phải cầu xin đâu đấy. Chúng tôi yêu cầu, chứ không xin xỏ!…

Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu bỗng ngừng lời sau khi đã nổi trận lôi đình.

– Chúng tôi yêu cầu, yêu cầu đấy, chứ không xin xỏ!… - Burdovski lắp bắp và đỏ mặt tía tai.

Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu vừa nói xong là đã nổi lên những tiếng xì xầm trong cửa tọa, tuy là chẳng có ai muốn dây vào những chuyện lôi thôi trừ mỗi một mình Lebedev, ông ta đúng là đã lên cơn sốt. (Lạ một điều là Lebedev thì rõ ràng đã đứng về phía hoàng thân rồi nhưng lúc này hình như vẫn cảm thấy có chút tự hào về gia tộc khi đã nghe xong bài diễn thuyết của cháu mình; chí ít thì ông ta cũng đã đưa mắt nhìn cử tọa với vẻ hài lòng khá rõ).

– Theo ý tôi, - chàng hoàng thân khẽ khàng cất tiếng, - theo ý tôi thì ông, ông Doktorenko ạ, ông đã tỏ ra hoàn toàn có lý trong một nửa tổng số những điều ông vừa trực tiếp nói ra, thậm chí tôi còn nhất trí với ông về phần lớn những điều đó nữa, nhưng có lẽ tôi sẽ hoàn toàn nhất trí với ông nếu như ông không cố ý bỏ qua ít nhiều tình tiết. Tôi không thể chỉ rõ và thể hiện chính xác những chỗ khiếm khuyết này nhưng những lời ông nói rõ ràng chẳng được công minh cho lắm. Nhưng tốt nhất chúng ta hãy nói chuyện trước mắt đã, thưa quý vị, xin quý vị cho biết quý vị đã cho đăng bài viết này để làm gì? Ở đây không có một lời nào là không nhằm mục đích vu cáo cả, vì vậy theo tôi, thưa quý vị, quý vị đã làm một việc hèn hạ đấy.

– Ấy chết!…

– Kìa hoàng thân!…

– Thế này thì… thế này… - Mọi người nhao nhác cả lên.

– Riêng về bài báo, - Ippolit cất giọng the thé, - riêng về bài báo thì tôi đã nói với các vị là tôi và những người khác nữa có tán thành đâu! Tác giả bài báo là ông này đây (cậu ta chỉ vào chàng võ sĩ ngồi ngay bên cạnh), tôi cũng đồng ý là ông ta đã viết lách một cách nhố nhăng, đúng kiểu dân vô học, đúng giọng lưỡi mấy anh lýnh về vườn như chính ông ta. Tôi cũng đồng ý là ông ta khá ngu ngốc, đã thế lúc nào cũng ngó nghiêng xoay xở đủ vành, hôm nào tôi cũng nói thẳng vào mặt ông ấy như thế đấy, nhưng dù sao ông ấy cũng không phải là không có lý: Đưa vấn đề ra trước công luận là quyền lợi hợp pháp của bất cứ ai, kể cả Burdovski. Thôi cứ để ông ấy tự chịu trách nhiệm về những việc làm xằng bậy của mình. Còn về việc tôi vừa thay mặt cả nhóm mà phản đối sự hiện diện của bạn bè ngài thì thưa quý vị, tôi thấy cần phải nói để quý vị hiểu cho rằng tôi làm thế chỉ là để mọi người thấy được quyền hạn của chúng tôi nhưng thực ra chúng tôi vẫn mong có những người làm chứng và vừa rồi, trước khi vào đến đây, bốn anh em chúng tôi đã đồng ý với nhau như vậy. Nhân chứng của ngài có là ai đi nữa, có là bạn của ngài đi nữa, cũng không thể không công nhận quyền hạn của Burdovski (điều đó đã rõ như ban ngày), thành thử nếu họ là bạn của ngài thì lại càng hay, chân lý càng thêm sáng tỏ.

– Đúng thế, chúng tôi đã đồng ý với nhau như vậy, - anh chàng gọi Lebedev bằng cậu xác nhận.

– Nếu đã muốn như vậy thì tại sao ngay từ lúc mới mở đầu câu chuyện các vị đã la hét ầm ĩ lên như thế? - Chàng hoàng thân ngạc nhiên hỏi.

– Về bài báo ấy mà, hoàng thân ạ, - gã võ sĩ cố xen vào, chả là gã đã quá háo hức, chỉ muốn góp chuyện thôi. Gã cất tiếng với vẻ hoạt bát nhưng nhã nhặn (hẳn là sự có mặt của nữ giới đã tác động mạnh đến gã), - về bài báo ấy mà, xin thú thật chính tôi là tác giả đấy. Điều đặc biệt là ông bạn đau yếu của tôi mà tôi đã quen châm chước vì sức khỏe quá tồi lần này đã bị tôi viết bài phê phán đâu ra đấy. Nhưng bài này tôi đăng trên một tờ tạp chí của một người bạn thân cũng chỉ như một bài viết gửi đăng báo thôi. Riêng thơ thì không phải của tôi mà là của một cây trào phúng có tên tuổi đấy. Bài này tôi cũng chỉ mới đọc cho Burdovski nghe thôi, mà cũng chưa đọc hết, và đã lập tức được ông ấy đồng ý cho in, nhưng hẳn ngài cũng đồng ý với tôi rằng chả cần đồng ý tôi cũng vẫn in được như thường. Đưa vấn đề ra trước công luận là quyền lợi cao cả, chính đáng của tất cả mọi người. Thưa hoàng thân, tôi hy vọng rằng ngài cũng có đầu óc tiến bộ để không phủ nhận điều này.

– Tôi không phủ nhận điều gì hết nhưng hẳn ông cũng phải đồng ý với tôi rằng bài báo của ông…

– Gay gắt quá chăng? Nhưng hẳn ngài cũng thấy được rằng đây là một việc làm có ý nghĩa, vì lợi ích xã hội rõ ràng. Vả lại, làm sao mà có thể bỏ qua được một chuyện giật gân đến thế? Đối với những người có lỗi thì cũng hơi phiền thật, nhưng lợi ích xã hội vẫn phải đặt lên hàng đầu chứ. Nói về những tình tiết thiếu chính xác thì thật ra cái đó cũng chỉ là phép ngoa dụ mà thôi, cho nên hẳn ngài cũng sẽ đồng ý với tôi rằng sáng kiến mới là điều quan trọng hàng đầu, mục đích và dự kiến mới là điều quan trọng hàng đầu, thí dụ xác đáng mới là điều quan trọng, sau đó chúng ta mới đi sâu xem xét những điều riêng biệt và cuối cùng mới nói đến văn phong, mà ở đây phải là văn phong trào phúng, và một điều cần nói thêm là mọi người đều viết như thế cả, hẳn ngài cũng biết rồi! Ha ha!

– Nhầm lẫn hết rồi! - Chàng hoàng thân kêu lên, - Thưa quý vị, tôi dám chắc là quý vị đã cho in bài báo vì cứ cho rằng tôi sẽ không bao giờ chịu thỏa mãn yêu cầu của ông Burdovski nên phải tìm cách dọa dẫm và trả thù tôi mới được. Nhưng quý vị làm thế nào mà biết được là tôi có thể đã quyết định thỏa mãn yêu cầu của ông ấy rồi. Bây giờ trước mặt tất cả mọi người, tôi xin nói thẳng với quý vị rằng tôi xin thỏa mãn…

– Hay! Có thế chứ! - Gã võ sĩ reo lên. - Cuối cùng thì lời lẽ khôn ngoan cao quý của một con người khôn ngoan cao quý đã được cất lên!

– Ối giời! - Lizaveta Prokofievna kêu lên.

– Không thể chịu được nữa! - Vị tướng lầu bầu.

– Thưa quý vị, tôi xin phép nói rõ đầu đuôi đã nhé, - chàng hoàng thân van vỉ, - ông Burdovski ạ, năm tuần trước đây, người đại diện của ông là Tsebarov đã đến gặp tôi ở Z. Ông Keller ạ, trong bài báo của ông, ông đã tâng bốc vị này ghê quá, - chàng hoàng thân bỗng phá lên cười và quay về phía gã võ sĩ, còn tôi lại không ưa vị ấy tẹo nào mới chết chứ. Tôi chỉ hiểu ngay từ đầu rằng cái ông Tsebarov này chính là kẻ đầu têu nên rất có thể là ông ấy đã lợi dụng cái thật thà của ông, ông Burdovski ạ, mà xúi bẩy ông khởi xướng chuyện này, xin nói thật với ông như vậy.

– Ngài không có quyền… tôi… thật thà thế nào… đây là… - Burdovski lắp bắp với vẻ xúc động.

– Ngài không có quyền đưa ra những giả thuyết như thế, - anh chàng gọi Lebedev bằng cậu lên tiếng bênh vực bạn đồng hành với giọng dạy đời.

– Láo xược đến thế là cùng! - Ippolit rít lên. - Một giả thuyết láo xược, sai lầm và rất vu vơ!

– Tôi xin lỗi, thưa quý vị, tôi xin lỗi, - chàng hoàng thân cuống quýt xin lỗi, - xin quý vị bỏ quá cho; tôi nói thế là vì cứ nghĩ rằng tốt nhất là chúng ta hãy cởi mở hết với nhau trong mọi chuyện, nhưng các vị nghĩ thế nào là tùy các vị thôi. Tôi đã nói với Tsebarov rằng vì tôi không có mặt ở Petersburg nên sẽ giao ngay cho một ông bạn lo giúp việc này, còn ông, ông Burdovski ạ, thì tôi sẽ báo cho ông biết. Thưa quý vị, tôi xin nói thẳng với quý vị rằng tôi đã cảm thấy đây là một trò bịp bợm trắng trợn chính vì có cái ông Tsebarov ấy… Ôi, xin quý vị đừng giận! Lạy Chúa, xin quý vị đừng giận! - Chàng hoàng thân hốt hoảng kêu lên khi thấy Burdovski lại tỏ ra tức tối, bạn bè y thì cứ nhao nhao phản đối. - Nếu tôi nói rằng tôi cho đây là một trò bịp bợm thì điều này không thể liên quan đến cá nhân các vị! Lúc đó tôi chưa từng được biết một ai trong số các vị cả, cả họ tên quý vị tôi cũng không biết nốt, tôi chỉ căn cứ vào ông Tsebarov mà xét đoán sự việc mà thôi. Tôi chỉ nói chung như vậy vì… chỉ cần các vị biết cho rằng từ ngày tôi nhận được quyền thừa kế, tôi đã bị lừa bịp ghê gớm ra sao!

– Thưa hoàng thân, ngài thật quá ngây thơ! - Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu nhận xét với vẻ giễu cợt.

– Và đồng thời là một hoàng thân và một nhà triệu phú! Lẽ tất nhiên là với một trái tim nhân hậu, chân thành như thế, dù sao ngài cũng không thể vượt ra ngoài quy luật chung được, - Ippolit dõng dạc nói.

– Có thể lắm, thưa quý vị, rất có thể là như thế, - chàng hoàng thân cuống quýt, - cho dù tôi không hiểu là quý vị đang muốn nói đến cái quy luật chung nào, nhưng tôi vẫn xin được nói tiếp, chỉ mong quý vị đừng tức giận làm gì vô ích; tôi xin thề là không hề có ý gì xúc phạm đến quý vị cả. Và, thưa quý vị, quả thật tôi không thể nói thật được điều gì hết, vì nói thế thì quý vị sẽ nổi giận ngay tức khắc! Nhưng, đã đến nước này thì cũng phải nói thôi, trước hết, tôi vô cùng sửng sốt về cái chuyện trên đời lại có một “cậu cả nhà Pavlisev” và cậu ấy lại đang tồn tại trong một tình cảnh bi đát kinh người như lời Tsebarov kể với tôi. Cụ Pavlisev là ân nhân của tôi và là bạn của phụ thân tôi. (Ồ, mà thưa ông Keller, ông bịa ra những chuyện hoang đường như thế về phụ thân tôi trong bài viết của ông để làm gì vậy? Có cái ngân quỹ đại đội nào bị phá tán đâu, có vụ ngược đãi thuộc cấp nào đâu, - tôi đoan chắc là không có, làm sao mà ông dám cả gan dựng đứng lên như vậy được?). Còn những điều ông viết về cụ thì hoàn toàn không chấp nhận được. Ông đã gọi con người rất mực cao quý đó là kẻ hiếu sắc và nông nổi (mà câu chữ của ông thì táo bạo, tự nhiên cứ như ông nói thật không bằng), nhưng kỳ thực đó là con người trong sạch nhất trần đời đấy! Đó là một con người có học vấn uyên thâm, từng viết bài đưa tin giới thiệu về nhiều nhà hoạt động khoa học có uy tín, từng ủng hộ khá nhiều tiền cho hoạt động khoa học. Về lòng tốt và những việc làm nhân hậu của con người ấy thì tất nhiên ông đã viết rất đúng rằng hồi đó tôi hầu như là một kẻ ngây ngô và không thể hiểu được điều gì hết (cho dù tôi vẫn nói và hiểu tiếng Nga) nhưng tôi nhớ là tôi vẫn có thể đánh giá được hết…

– Tôi xin lỗi, - Ippolit cất giọng the thé, - ngài nói chuyện như thế có quá nặng về phần cảm xúc hay không? Chúng ta đâu phải là trẻ con. Chính ngài đã muốn đi thẳng vào vấn đề đấy chứ, đã gần mười giờ rồi đấy, xin ngài nhớ cho.

– Vâng đúng, thưa quý vị, - chàng hoàng thân nhất trí ngay, - sau phút hoài nghi ban đầu, tôi đã thấy được rằng mình có thể nhầm và cụ Pavlisev có thể có một người con trai thật. Nhưng tôi đã vô cùng sửng sốt khi thấy con cụ sao mà nông nổi thế, ý tôi muốn nói là ông ấy lại đi phơi cái điều bí mật về gốc gác của mình ra trước mắt bàn dân thiên hạ và cái chính là ông ấy lại đi bêu xấu mẹ mình. Tôi biết chuyện là vì hôm đó Tsebarov cũng đã dọa tôi là sẽ đem chuyện này ra trước công luận mà.

– Nói chuyện ngu thế không biết! - Anh chàng gọi Lebdev bằng cậu kêu lên.

– Ngài không có quyền… ngài không có quyền! - Burdovski quát.

– Con không phải chịu trách nhiệm về hành vi phóng đãng của cha, mẹ cũng chẳng liên quan gì đến đấy, Ippolit kêu lên the thé với vẻ nóng nảy.

– Có lẽ chúng mình cũng nên lượng thứ cho nhau mới phải… - Chàng hoàng thân nói với vẻ rụt rè.

– Ngài ấy mà, hoàng thân ạ, không những là một kẻ ngây thơ, mà có khi còn quá thế, - anh chàng gọi Lebedev bằng cậu nhếch mép cười với vẻ cay độc.

– Mà ngài có quyền gì mới được chứ!… - Ippolit rít lên đến lạc cả giọng.

– Không có quyền gì hết! - Chàng hoàng thân vội vã cướp lời. - Trong vấn đề này thì các vị đã tỏ ra có lý, tôi công nhận, nhưng vừa rồi tôi nói thế cũng chỉ là cái chuyện vô tình mà nói vậy thôi. Ngay từ đầu tôi đã tự nhủ là không được để cho tình cảm riêng của mình ảnh hưởng đến công việc, tức là một khi tôi đã thấy mình có bổn phận thỏa mãn những yêu cầu của ông Burdovski xuất phát từ tình cảm của chính mình đối với ngài Pavlisev thì dù có thế nào tôi cũng phải thỏa mãn cho bằng được, có kính trọng hay không kính trọng ông Burdovski thì cũng vẫn thế thôi. Thưa quý vị, chỉ vì thế mà tôi đã đề cập đến chuyện dù sao tôi vẫn thấy việc con trai đem phơi bày điều bí mật của mẹ mình ra trước mắt bàn dân thiên hạ là một việc làm trái khoáy… tóm lại, cái chính là vì vậy mà tôi đã cầm chắc rằng Tsebarov là một tên vô lại và chính hắn đã dùng thủ đoạn gian manh để xúi bẩy Burdovski đâm đầu vào một vụ lừa đảo nhố nhăng đến thế.

– Thế này thì quá thể! - Đám khách nhao nhao hết cả lên, có anh còn đứng phắt lên.

– Thưa quý vị! Cũng vì thế mà tôi mới nhận định rằng ông Burdovski khốn khổ chắc hẳn là một con người chất phác, yếu thế, bị bọn đểu cáng xỏ mũi dễ dàng, thành thử tôi càng có bổn phận giúp đỡ ông ta như giúp đỡ một người con của ngài Pavlisev. Việc này có ba phần, một là phải ra sức phản đối ông Tsebarov, hai là phải đem lòng tận tụy và tình bằng hữu của tôi ra mà thu phục Burdovski, khiến ông ta phải nghe mình và thứ ba là tính chuyện biếu ông ấy mười ngàn rúp là toàn bộ số tiền mà tôi tính là ngài Pavlisev đã có thể trang trải cho tôi…

– Nói thế nào chứ! Có mỗi mười ngàn! - Ippolit hét lên.

– Ồ, hoàng thân ạ, ngài không được giỏi toán cho lắm, nhưng cũng có khi quá giỏi mà lại cứ làm ra vẻ ngây ngô! - Anh chàng gọi Lebedev bằng cậu kêu lên.

– Tôi không đồng ý mười ngàn đâu, - Burdovski nói.

– Antip! Cứ nhận đi! - Gập người qua lưng ghế của Ippolit, gã võ sĩ thì thầm rất nhanh nhưng ai nấy đều nghe rõ, - cứ nhận đi, mọi chuyện tính sau!

– Thưa ngài Myskin, xin ngài hãy ngh-nghe tôi nói đã, - Ippolit rít lên, - ngài phải hiểu được là chúng tôi không phải là một lũ ngu si hèn hạ như suy nghĩ của tất cả các quý ông quý bà, chư vị quan khách ở đây. Các vị đang ra mặt dè bỉu chúng tôi kia đấy, và đặc biệt là đức ông tôn quý kia (cậu ta đưa tay chỉ thẳng vào Evgeni Pavlovits), ngài thì tôi chưa có vinh dự được làm quen nhưng hình như cũng đã được nghe nói đến…

– Khoan, thưa quý vị, tôi xin phép, quý vị lại không hiểu ý tôi rồi! - Chàng hoàng thân hăm hở nói với đám khách mới, - Một là trong bài báo của ông, ông Keller ạ, ông đã định giá tài sản của tôi rất không chính xác: tôi chưa hề lĩnh được tiền triệu. Trong tay tôi chỉ có chừng một phần tám hay một phần chín số tiền ông phỏng đoán thôi. Thứ hai là chẳng làm gì có cái chuyện ông cụ đã trang trải cho tôi đến hàng chục ngàn ở bên Thụy Sĩ: Ông Sneider vẫn lĩnh sáu trăm rúp mỗi năm, mà cũng chỉ có ba năm đầu, còn các nữ gia sư xinh đẹp ở Paris thì cụ Pavlisev chẳng bao giờ đi đón, đó lại là một chuyện nhăng cuội nữa. Theo tôi thì tổng số tiền trang trải cho tôi còn lâu mới hết mười ngàn rúp, nhưng tôi cứ tính là mười ngàn rúp và hẳn quý vị cũng đồng ý với tôi rằng vì đây là thanh toán công nợ nên tôi chẳng có cách nào mà đưa hơn cho ông Burdovski được, dù tôi có quý mến ông ta đến mấy. Lý do duy nhất là ở cái chỗ tế nhị này: Đây là tôi trả nợ chứ không phải là bố thí. Thưa quý vị, tôi không biết vì sao mà quý vị lại không hiểu được điều đó đấy! Nhưng tôi vẫn muốn rồi đây được lấy tình bằng hữu ra mà thiết thực góp phần vào việc xoay chuyển số phận của ông Burdovski khốn khổ, rõ ràng đã bị lừa bịp, vì nếu không bị lừa bịp, thì tự ông ấy hẳn không thể nào thỏa hiệp được với cái việc làm hèn hạ như cái việc bêu riếu mẹ ông ấy trong bài báo của ông Keller mà hôm nay chúng ta vừa được biết… Thưa quý vị, cuối cùng thì quý vị lại phát khùng lên mới chết chứ! Vậy là rút cuộc chúng ta sẽ hoàn toàn không hiểu được nhau! Nhục cho tôi quá! Bây giờ thì tôi đã tận mắt thấy rõ ràng rằng điều tôi đoán quả không sai, - chàng hoàng thân nói với vẻ nóng nảy, những muốn làm dịu bầu không khí đã có phần căng thẳng nhưng không ngờ lại chỉ làm nó thêm căng thẳng.

– Sao? Ngài đã thấy được những gì nào? - Đám khách mới hầu như đã nổi xung lên với chàng.

– Vâng đấy, một là tôi đã có dịp trực tiếp quan sát kĩ ông Burdovski, rõ ràng là giờ đây chính mắt tôi đã thấy được ông ấy là con người như thế nào… Ông ấy là một con người trong trắng mà đúng là ai cũng lừa dối được! Một con người yếu thế… và vì thế mà tôi phải lượng thứ cho ông ấy. Hai là Gavrila Ardalionovits, người được giao lo giúp việc này nhưng cũng đã khá lâu tôi không được biết tin vì mải đi đây đi đó và ốm đau liểng xiểng mất ba ngày ở Petersburg, - ông ấy vừa gặp tôi cách đây đúng một tiếng và đã báo ngay cho tôi biết là ông ấy đã nắm được mọi ý đồ của Tsebarov, có chứng cớ hẳn hoi, và Tsebarov quả là con người đúng như tôi nhận định. Thưa quý vị, tôi thừa biết là có lắm kẻ vẫn coi tôi là một anh chàng ngốc nghếch và nghe tiếng tôi là người dễ dãi trong chuyện tiền nong, Tsebarov đã cho rằng bịp tôi thì quá dễ, cứ đánh vào chỗ tình cảm của tôi đối với cụ Pavlisev là xong. Nhưng cái chính là… ơ kìa, quý vị nghe tôi nói nốt đã nào! Cái chính là bây giờ mới ngã ngửa ra: Thì ra ông Burdovski chả phải là con cái gì của cụ Pavlisev cả! Gavrila Ardalionovits vừa báo cho tôi biết chuyện này xong và đoan chắc rằng ông ấy đã có đủ bằng cớ rõ ràng. Các vị thấy thế nào? Sau bao nhiêu điều nhăng cuội được tung ra như thế thì còn làm sao mà tin nổi chuyện này? Quý vị nghe cho rõ nhé: có bằng cớ rõ ràng cơ đấy! Tôi thì tôi vẫn chưa tin, tôi chẳng tin đâu, đoan chắc với quý vị là như thế; tôi vẫn còn hồ nghi vì Gavrila Ardalionovits chưa kịp cho tôi biết hết mọi chi tiết nhưng cái chuyện Tsebakov là đồ vô lại thì giờ đây tôi đã tuyệt nhiên không chút nghi ngờ! Thưa quý vị, hắn vừa lừa bịp ông Burdovski khốn khổ vừa lừa bịp tất cả quý vị, những người đã đến đây để ủng hộ bạn mình vì nghĩa khí (mà rõ ràng là người bạn đang rất cần sự ủng hộ, tôi hiểu điều đó chứ!), hắn đã lừa bịp tất cả quý vị và đã đẩy tất cả quý vị vào một trò lừa đảo vì thực chất đây là một vụ lừa đảo trắng trợn!

– Lừa đảo thế nào được!… Không phải là con trai cụ Pavlisev là thế nào? Làm gì có chuyện! - Đám khách mới nhao nhao. Tất cả các “chiến hữu” của Burdovski đều nhao nhác cả lên.

– Tất nhiên là lừa đảo rồi! Vì nếu rồi đây ông Burdovski được xác minh không phải là con trai cụ Pavlisev thì yêu sách của ông ta hẳn là chuyện lừa đảo quá đi rồi, (tất nhiên là nếu ông ấy đã biết rõ sự thật) nhưng đằng này quả nhiên là ông ấy bị đánh lừa, thành thử tôi vẫn nhất quyết biện minh cho ông ấy, bảo ông ấy là một kẻ đáng thương, mọi việc là do quá thật thà, không thể nào không giúp đỡ ông ấy được. Vâng, không thế thì trong vụ việc này, ông ấy hẳn cũng là một tên lừa đảo. Mà tôi cũng đã thấy rõ rằng ông ấy chả hiểu gì sốt! Trước ngày sang Thụy Sĩ, chính tôi cũng đã bị như thế đấy, mồm cũng lắp bắp nói chẳng nên câu, muốn nói điều gì cũng không sao nói nổi… Tôi hiểu chuyện này, tôi có thể thông cảm sâu sắc với người cùng cảnh ngộ, tôi có đủ tư cách để phát ngôn! Và rút cuộc, cho dù bây giờ không còn cái chuyện con trai cụ Pavlisev nữa và tất cả mọi trò về đó đều là trò bịp, tôi vẫn không thay đổi quyết định của mình và sẵn sàng hoàn lại mười ngàn rúp để tỏ lòng tưởng nhớ cụ Pavlisev. Mười ngàn này tôi đã định dùng vào việc xây một ngôi trường để kỷ niệm cụ Pavlisev nhưng bây giờ có chuyển cho ông Burdovski thì cũng vậy thôi vì ông Burdovski nếu không phải là con thì cũng đã như con cụ Pavlisev vì người ta đã lừa ông ấy một cách quái ác đến mức ông ấy đã thực bụng coi mình là con cụ Pavlisev! Thưa quý vị, bây giờ chúng ta hãy nghe Gavrila Ardalionovits nói rõ đầu đuôi, chúng ta sẽ kết thúc chuyện này, quý vị đừng quá nóng nảy, bực bội nhiều như thế, mời quý vị ngồi cả xuống đi nào! Gavrila Ardalionovits sẽ giải thích cho chúng ta hiểu hết mọi chuyện ngay bây giờ và thú thật là tôi cũng đang nóng lòng muốn biết rõ mọi chi tiết. Ông ấy nói là thậm chí ông ấy đã xuống tận Pskov tìm mẹ ông đấy, ông Burdovski ạ, rõ ràng không có chuyện mẹ ông đã qua đời như người ta đã viết trong bài báo vì người ta đã ép được ông để mặc cho người ta viết… Mời quý vị ngồi cả xuống đi nào! Ngồi cả xuống đi!

Chàng hoàng thân ngồi xuống và đã kịp đưa cả đám khách mới đang nhảy dựng hết cả lên trở về vị trí. Suốt mười hoặc hai mươi phút cuối, chàng đã nói oang oang với vẻ nóng nảy, nôn nóng, say sưa, cố át giọng mọi người, gào to hơn mọi người để rồi sau đó lẽ đương nhiên lại thấy lòng xót xa ân hận về những lời lẽ, những ức đoán không hay nào đó mà mình đã lỡ thốt ra. Giá người ta không làm chàng điên tiết lên như vậy thì hẳn chàng đã không thể tông tốc rút hết ruột gan ra như vậy. Nhưng chỉ vừa nói xong ngồi xuống ghế, lòng chàng đã như muối xát. Ngoài ra, chàng còn làm mất lòng Burdovski khi cứ bô bô bảo là ông ấy cũng mắc cái bệnh mà chính mình phải chữa chạy bên Thụy Sĩ. Hơn nữa, theo chàng thì cái việc ngỏ lời biếu không mười ngàn rúp tiền xây trường như vậy là rất thiếu ý tứ, khác gì bỏ tiền ra bố thí (ai đời lại đem ra mà nói bô bô trước mặt mọi người như vậy). “lẽ ra là phải để đến mai, tìm cách gặp riêng mà nói, - chàng hoàng thân chợt nghĩ, - còn bây giờ làm thế này là hỏng hết rồi! Đúng, mình là một thằng ngốc, một thằng ngốc thứ thiệt rồi!”. - chàng tự sỉ vả trong cơn xúc động vì xấu hổ và cay đắng tột cùng.

Trong lúc đó thì Gavrila Ardalionovits, người từ nãy đến giờ vẫn cố ngậm tăm mà giữ nguyên vị thế một người ngoài cuộc, đã bước lên phía trước theo lời mời của chàng hoàng thân, đến đứng bên cạnh chàng mà cất tiếng giải trình một cách bình tĩnh, rõ ràng về công việc được hoàng thân ủy thác. Mọi tiếng rì rầm liền lặng phắc. Mọi người đều chăm chú lắng nghe với vẻ háo hức, đặc biệt là cả đám khách mới, các “chiến hữu” của Burdovski.

❀ ❀ ❀

[1] Ý nói đến tờ Tia lửa ấn hành ở Petersburg 1859-1873 do nhà thơ V.S.Kurotskin và họa sĩ tranh biếm họa P.A.Stepanov phụ trách.

[2] Lời kinh cầu hồn vắn tắt bằng tiếng La tinh (“De profundis clamavi ad te, domine…”) đại ý là “Con thành kính dốc lòng cầu nguyện Chúa…”.

[3] Đi Nga (tiếng Đức).

[4] Truyện ngụ ngôn Đám mây (1815) của I.A.Krylov.