Hoàng thân chợt đến bên Evgeni Pavlyts.

– Này Evgeni Pavlyts, - chàng nói bằng một giọng nồng nàn khác thường và cầm lấy tay chàng ta. - Dù sao đi nữa, xin ông hãy tin rằng tôi vẫn hằng xem ông là một người cao quý, tốt đẹp hơn hết, hãy tin tôi đi…

Quả thật Evgeni Pavlyts đã phải bước lùi lại vì ngạc nhiên. Trong thoáng chốc, chàng phải cố giữ cho khỏi bật cười, nhưng rồi nhìn kĩ lại, chàng nhận thấy hoàng thân đã mất bình tĩnh hay ít ra chàng cũng đang trong trạng thái bất ổn khác lạ.

– Thưa hoàng thân, - chàng kêu lên, - tôi dám cuộc rằng ngài không định nói thế đâu, hay ít ra theo tôi nghĩ ngài cũng không định nói với tôi. Nhưng mà ngài làm sao vậy? Ngài đau chăng?

– Có lẽ, có thể lắm… Ông quả thật tinh ý khi nhận ra có lẽ tôi không có ý nói với ông thật.

Hoàng thân nói lời đó với một nụ cười lạ lùng và có phần khôi hài nhưng sau đó chàng chợt nồng nhiệt kêu lên:

– Chớ có nhắc tới những điều tôi đã làm ba hôm trước đây! Từ lúc đó trở đi tôi đâm hổ thẹn quá đỗi. Tôi biết rõ rằng tôi có lỗi lắm…

– Nhưng… nhưng mà ngài đã làm gì khủng khiếp đến thế đâu?

– Tôi nhận thấy có lẽ là ông lấy làm hổ thẹn cho tôi hơn bất cứ ai khác, Evgeni Pavlyts ạ, ông đỏ mặt kìa, đó là dấu hiệu của một tâm hồn đôn hậu. Tôi sẽ đi ngay, ông khỏi phải lo.

– Ông ta lại làm sao rồi? Có phải ông ta lại bắt đầu lên cơn đó chăng? - Lizaveta Prokofievna hốt hoảng hỏi Kolia.

– Đừng lo, Lizaveta Prokofievna ạ, tôi không lên cơn đâu. Đã đến lúc tôi phải đi. Tôi biết rằng tôi… là một kẻ bị tạo hóa bạc đãi. Tôi đã bệnh tật suốt hai mươi bốn năm, từ thuở sinh ra cho đến năm hai mươi bốn tuổi. Bà nên hiểu những lời tôi đang nói đây là lời lẽ của một kẻ bệnh tật. Tôi sẽ đi ngay, đi ngay mà, cứ tin thế đi. Tôi không hổ thẹn, vì nếu hổ thẹn với một lý do như thế thì lạ quá, có phải thế không? Nhưng trong xã hội, tôi cảm thấy mình vô dụng… Không phải vì tự ái mà tôi nói điều này đâu. Tôi đã suy nghĩ chín chắn suốt ba ngày nay, và quyết định phải giải thích mọi việc cho ngay thẳng, và trong danh dự ngay khi nào có dịp. Có những ý tưởng, những ý tưởng lớn lao mà tôi không muốn nói ra, vì tôi chắc sẽ khiến mọi người nhạo cười. Hoàng thân S. vừa mới nhắc khéo cho tôi điều đó xong. Cử chỉ của tôi không được đúng điệu, tôi không có cảm giác chừng mực, ngôn ngữ của tôi không phù hợp với tư tưởng mà điều đó chỉ làm giảm giá trị của tư tưởng đi thôi. Hơn nữa, tôi đâu có quyền… với lại tôi còn hoài nghi đến điều. Tôi… tôi tin rằng chẳng có một ai trong nhà này muốn làm tổn thương tôi, và ở đây tôi được yêu mến hơn mức tôi đáng được hưởng, nhưng tôi biết (và biết chắc chắn) rằng sau hai mươi năm bị bệnh, hiển nhiên bệnh tật vẫn còn sót lại những dấu vết trong tôi, cho nên chắc tôi phải tức cười lắm… một đôi khi… có phải thế không?

Hoàng thân nhìn khắp chung quanh như chờ đợi câu trả lời và sự phán xét. Mọi người đều trân người lưỡng lự trước cơn bột phát bệnh hoạn bất ngờ này. Nhưng cơn bột phát đó quả đã đưa đến một việc lạ thường.

– Tại sao ngài lại nói điều đó ra ở đây? - Aglaia đột ngột kêu lên. - Tại sao ngài lại nói điều đó với họ? Với những kẻ đó?

Nàng có vẻ phẫn nộ đến cực cùng rồi: Mắt nàng tóe lửa. Hoàng thân đứng câm lặng không thốt được một lời trước mặt nàng và chợt tái người lại.

– Không có một kẻ nào ở đây xứng đáng được nghe những lời đó! - Aglaia không còn kìm hãm được nữa. - Chẳng có kẻ nào xứng đáng với ngón tay út của ngài, cả trí óc, lẫn tâm hồn ngài. Ngài chân thật, cao quý, tốt đẹp, tử tế và khôn ngoan hơn bất cứ một ai trong bọn họ! Có lắm kẻ ở đây không đáng khom lưng xuống mà nhặt chiếc khăn tay rớt của ngài nữa. Thế thì tại sao ngài lại hạ mình xuống và làm ra mình thấp hèn trước mặt bọn họ? Tại sao ngài lại phải vo tròn, bóp méo mọi điều trong con người ngài? Tại sao ngài lại thiếu niềm kiêu hãnh?

– Lạy Chúa tôi, ai mà dám tưởng tượng thế này được! - Lizaveta Prokofievna vặn hai tay vào nhau mà nói.

– Hoan hô chàng hiệp sĩ nghèo! - Kolia sướng quá la lên.

– Im ngay! Tại sao người ta lại dám sỉ nhục con ngay trong nhà mẹ như thế chứ? - Aglaia nói với mẹ thật dữ dội, nàng đã đến cái mức điên loạn chẳng còn giữ gìn gì nữa cả. - Tại sao tất cả mọi người, tất cả chẳng chừa một ai hết, lại hành hạ con? Tại sao họ cứ đeo theo tôi suốt ba ngày nay vì cớ ngài như thế, hả ông hoàng? Chẳng đời nào mà tôi lấy ngài cả! Hãy biết, không vì cớ gì và không bao giờ! Làm sao có thể lấy một kẻ nực cười như ngài chứ? Ngài hãy soi gương mà xem, xem thử ngài giờ đây đáng giá gì nào?! Tại sao, tại sao họ lại giễu cợt tôi, rằng tôi sẽ lấy ngài chứ? Ngài phải biết điều đó, ngài cũng toa rập âm mưu với họ mà!

– Chẳng có ai trêu chọc em bao giờ cả! - Adelaida hốt hoảng lắp bắp.

– Chẳng hề có ai nghĩ đến chuyện đó đâu, em! - Aleksandra Ivanovna kêu lên. - Chẳng bao giờ có ai nghe đến chuyện ấy mà!

– Ai giễu nó chứ? Nó bị người ta chế giễu hồi nào? Ai dám buông lời đó với nó cơ chứ? Nó có mê sảng hay không đấy? - Lizaveta Prokofievna giận run mà hỏi mọi người.

– Ai cũng nói thế hết! Tất cả tuốt tuồn tuột, suốt ba hôm nay rồi! Sẽ chẳng bao giờ tôi lấy ông ấy cả, chẳng bao giờ, chẳng bao giờ!

Aglaia nói như thét lên rồi nàng òa ra khóc nức nở… Nàng úp mặt trong chiếc khăn tay và ngã phịch xuống ghế.

– Nhưng mà hoàng thân đã hỏi cô đâu…

– Tôi chưa hề ngỏ lời cầu hôn với cô mà, Aglaia Ivanovna ạ, - hoàng thân bật thốt lên.

– Cái gì? - Lizaveta Prokofievna ngạc nhiên hỏi trong nỗi phẫn nộ kinh hoàng. - Nói… cái gì… thế? - Bà không tin ở tai mình nữa.

Hoàng thân ấp úng nói.

– Ý tôi, ý tôi chỉ muốn giải thích cho Aglaia Ivanovna… vinh hạnh giải thích… rõ rằng tôi chưa có ý định gì… tôi chưa có ý định được trân trọng xin cầu hôn với cô… thậm chí là một khi nào đó… Trong việc này tôi không có lỗi gì cả, tôi thề là tôi chẳng có lỗi gì cả, Aglaia Ivanovna ạ! Chẳng bao giờ tôi lại có ý cầu hôn cùng cô, chẳng bao giờ tôi nghĩ đến chuyện đó, rồi cô sẽ thấy… rồi cô sẽ không còn nghi ngờ gì nữa! Có kẻ độc ác nào đó đã bôi xấu tôi trước cô. Nhưng cô cứ yên tâm!

Nói xong, chàng tiến lại gần Aglaia. Nàng kéo chiếc khăn tay che mặt xuống liếc nhanh chàng và cả bộ dạng hãi hùng của chàng, hiểu được ý nghĩa những lời chàng nói, rồi chợt nàng phá lên cười sằng sặc ngay vào mặt chàng- một trận cười buông xả khoái trá, một trận cười mai mỉa không thể kìm hãm, - đến nỗi Adelaida là người đầu tiên cũng không còn nhịn được nữa, nhất là khi nàng ngước lên nhìn hoàng thân, nàng chạy bổ lại phía em gái, ôm hôn em rồi cũng phá lên cười xả láng như một cô nữ sinh, у như cô em vậy. Nhìn họ, chợt hoàng thân cũng khẽ mỉm cười, rồi với một vẻ mặt sung sướng thỏa lòng chàng cứ nói mãi:

– Ôi, cảm ơn Chúa! Cảm ơn Chúa!

Thế rồi Aleksandra cũng không nín được và bật cười thỏa thích. Có cảm tưởng ba chị em sẽ cười không bao giờ dứt.

– Hừ, chúng nó điên cả rồi! - Lizaveta Prokofievna lẩm bẩm. - Lúc thì chúng làm cho tôi hoảng hồn, bây giờ thì chúng lại…

Nhưng bây giờ cả hoàng thân S. cũng cười, rồi Evgeni Pavlyts cũng cười. Kolia thì cười giòn giã không dứt và hoàng thân nhìn khắp mọi người xong cũng cất tiếng cười ngất.

– Nào, chúng ta đi dạo đi! Đi đi! - Adelaida reo lên. - Mọi người đều đi cả, hoàng thân cũng phải đi với chúng tôi nữa, không có lý do gì chàng lại rút lui cả, hỡi con người hòa nhã kia.

– Chàng thật hòa nhã, phải không Aglaia? Phải không mẹ? Thế nào con cũng phải ôm hôn chàng mới được, hôn chàng vì lời giải thích của chàng với Aglaia mới rồi, maman yêu dấu ơi, cho con hôn chàng nhé? Aglaia à, cho chị hôn ông hoàng của em nhé! - Cô gái nghịch ngợm kêu lên và đúng là nàng chạy đến bên hoàng thân mà hôn lên trán chàng. Hoàng thân nắm lấy đôi tay nàng siết mạnh đến nỗi suýt nữa nàng buột kêu lên; ngài nhìn nàng với một niềm vui vô bờ bến rồi chợt chàng nâng bàn tay nàng lên mà hôn ba lượt.

– Nào, chúng ta lên đường! - Aglaia gọi mọi người. - Nào, hoàng thân, chàng đưa tôi đi chứ! Có được không, hả maman? Há không phải vị hôn phu này vừa mới từ chối con đó sao? Có phải chàng vừa mới từ chối tôi một lần và mãi mãi đó không, hỡi hoàng thân? Không, không phải thế, chàng không biết cách đưa tay cho một thiếu nữ sao? Đúng rồi, nào, chúng ta tiến ra phía trước họ đi. Chàng có muốn chúng ta đi trước mặt họ tête- à- tête[1] không?

Nàng nói liến thoắng và vẫn cười nắc nẻ.

– Cám ơn Chúa! Cám ơn Chúa! - Lizaveta Prokofievna lắp bắp, bà cũng không hiểu tại sao bà lại cảm thấy sung sướng nữa.

“Thật là những kẻ dị kỳ hết sức!”. - Có lẽ hoàng thân S. đã nghĩ đến điều đó cả trăm lần rồi, kế từ ngày ông quen biết gia đình này, nhưng mà ông thấy mến những kẻ dị kỳ đó. Về phần hoàng thân Myskin, thì có thể chàng không thích ngài cho lắm. Hoàng thân S. có dáng tư lự, âu sầu lúc họ bắt đầu ra đi.

Evgeni Pavlyts thì trông khoái hoạt nhất. Suốt đoạn đường đến chỗ hòa nhạc, chàng không ngừng chọc cười Aleksandra và Adelaida, hai cô này cười dễ dàng trước những chuyện khôi hài của chàng cho đến nỗi chàng ngỡ rằng họ chẳng có nghe chàng nói gì hết. Nghĩ thế, chàng chợt phá lên cười lớn, cười thỏa thuê hết sức chân thành mà không buồn cho biết lý do (tính chàng vốn như vậy rồi). Mặc dù hai cô chị đang trong lúc khoái chí vui vẻ nhất, nhưng họ vẫn không quên liếc chừng Aglaia và hoàng thân đang đi ở hàng đầu. Rõ ràng thái độ của em gái họ có một vẻ gì khó hiểu cho họ. Hoàng thân S. thì suốt lúc đó cứ cố bắt chuyện với Lizaveta Prokofievna về những vấn đề khác, hẳn là với mục đích giải khuây bà, nhưng ông chỉ tổ làm cho bà bực dọc chán ngán hơn. Các ý nghĩ của bà thật là lộn xộn, bà cứ trả lời đầu Ngô mình Sở và lắm lúc chẳng trả lời gì hết. Aglaia thì cứ tiếp tục “thả câu đố” với mọi người tối hôm ấy. Cái câu đố chót nàng dành riêng cho hoàng thân. Lúc ra khỏi nhà khoảng chừng một trăm bước, Aglaia vội ngỏ nhỏ vào tai người hộ tống vẫn kiên gan yên lặng:

– Nhìn sang bên phải kìa!

Hoàng thân nhìn.

– Nhìn cho kĩ hơn đi. Ngài có thấy chiếc ghế đá trong công viên, kia, chỗ có ba cái cây lớn đó… cái ghế màu xanh lục ấy?

Hoàng thân trả lời rằng có.

– Ngài có thích nơi đó không? Thỉnh thoảng khoảng bảy giờ sáng, khi mọi người còn ngủ, tôi hay ra ghế đó ngồi một mình.

Hoàng thân trầm trồ khen nơi đó đẹp lắm.

– Thôi bây giờ làm ơn bỏ tôi ra. Tôi không muốn choàng tay đi với ngài nữa. Hoặc hay hơn, ta cứ choàng tay nhau đi, nhưng ngài đừng nói với tôi lời nào hết. Tôi muốn suy nghĩ một mình…

Lời đề nghị đó xét ra cũng bằng thừa. Vì hoàng thân hẳn suốt cả chặng đường đi vẫn thủ khẩu như bình, chẳng cần đến cái lệnh như thế. Tim ngài khởi đập thình thịch lúc nàng nói đến chiếc ghế đá. Một phút sau, ngài gạt bỏ cái ý tưởng vô lý ấy đi với một thoáng xấu hổ.

Như ai nấy đều biết, hay ít ra, ai cũng phải đồng ý rằng những kẻ lui tới công viên Pavlovck vào ngày thường thì được xem là giới “chọn lọc hơn” những ai đến đó vào chủ nhật hay ngày lễ, vì vào những ngày ấy, “bàn dân thiên hạ” đều từ thành Petersburg đổ xô về đây. Y phục của các công nương không phải là lễ phục, nhưng trang nhã, đúng điệu để đi nghe hòa nhạc. Dàn nhạc ở đây có lẽ là ban nhạc tài ba nhất trong các dàn nhạc công viên của chúng ta, họ toàn chơi những nhạc phẩm mới. Bầu không khí trang trọng và lịch sự ngự trị ở đây, dù vẫn có một vẻ cởi mở, và phần nào thân mật nữa. Những bạn bè, những du khách đến đây nghỉ hè đều tụ tập tại công viên để tìm kiếm, gặp gỡ nhau. Lắm người lấy làm thích thú thật lòng với công việc đó và họ chỉ đến đây vì mục đích ấy nhưng cũng có lắm kẻ khác đến chỉ để thưởng thức nhạc mà thôi. Những chuyện rắc rối họa hiếm, dù vẫn có xảy ra thậm chí cả trong những ngày thường. Nhưng đã hẳn là việc đó thì làm sao mà tránh được.

Hôm ấy là một buổi chiều đẹp trời, cơ man là người đổ vào công viên. Chung quanh dàn nhạc không còn một chỗ trống. Những người bạn của chúng ta đây đã an vị trên ghế hơi xa, cạnh lối ra bên trái của khu hòa nhạc. Đám đông và âm nhạc đã giúp Lizaveta Prokofievna tươi tỉnh lại đôi chút và đã giải khuây được mấy cô tiểu thư; họ đã kịp trao đổi tia nhìn với mấy người quen biết và gật đầu chào mấy kẻ khác một cách khả ái. Họ đã kịp quan sát các kiểu thời trang và khám phá ra những hiện tượng kỳ quái để chỉ trỏ mà cười khúc khích với nhau. Evgeni Pavlyts cũng liên tục gật đầu chào những người quen biết. Cặp Aglaia và hoàng thân vẫn còn ngồi với nhau cũng đã lôi kéo được sự chú ý. Chẳng mấy chốc, các chàng trai trẻ quen biết đã lân la đến bên mẹ con họ; hai ba chàng còn nán lại chuyện trò cùng họ; mấy kẻ đó đều là bạn hữu của Evgeni Pavlyts cả. Giữa vòng họ có một viên sĩ quan trẻ măng và thật đẹp trai, hết sức vui tính và nói năng không ngừng, chàng ta vội vã kéo Aglaia vào cuộc chuyện và cố hết sức lôi cuốn sự chú ý của cô gái. Aglaia rất nhã nhặn và hết sức hài hước với chàng ta. Evgeni Pavlyts xin phép giới thiệu chàng ta với hoàng thân; hoàng thân khó lắm mới hiểu họ muốn gì ở chàng, nhưng rồi việc giới thiệu cũng diễn ra, cả hai cúi đầu chào và bắt tay nhau. Người bạn Evgeni Pavlyts hỏi một câu nhưng hoàng thân không trả lời, hoặc lẩm nhẩm điều gì đó một cách kỳ lạ đến nỗi viên sĩ quan đó trợn trắng con mắt lên mà nhìn ngài, rồi у lại nhìn Evgeni Pavlyts và hiểu ngay lý do của cuộc giới thiệu này, gã cười nhạt rồi quay trở sang Aglaia. Chỉ có Evgeni Pavlyts là nhận thấy Aglaia chợt đỏ bừng mặt vì chuyện này.

Hoàng thân thậm chí chẳng buồn để ý đến mấy kẻ đang chuyện trò và tán tỉnh Aglaia nữa. Lắm lúc chàng còn quên bẵng là chàng đang ngồi bên cạnh nàng. Đôi lúc tâm tưởng chàng phiêu lãng ở một cõi nào đó, biến hẳn khỏi chốn này, và thậm chí chàng cảm thấy cả những chốn quạnh hiu, tăm tối vẫn hấp dẫn được chàng, miễn sao chàng được ở một mình mà đắm chìm vào cõi ý tưởng riêng tư và chẳng ai biết chàng ở đâu mà tìm nữa. Hay ít ra chàng cũng được yên thân ở nhà, nơi hàng hiên, nhưng làm sao để không có một ai ở đó, kể cả Lebedev và lũ con của lão, để gieo mình xuống chiếc đi văng, úp mặt vào gối và cứ nằm như thế suốt một ngày một đêm, qua cả ngày hôm sau nữa. Lắm lúc chàng mơ đến núi non, và chính là một điểm thân quen trên núi, nơi chàng luôn luôn muốn nhớ tới và là nơi chàng vẫn thích lai vãng thuở chàng còn sống ở đó để nhìn xuống làng mạc, ngắm con thác nước chảy trắng xóa như một sợi chỉ mảnh lửng lơ bên dưới, nhìn những áng mây trắng lãng đãng và tòa lâu đài hoang phế. Ôi, chàng xiết bao ao ước được ở chốn đó lúc này để suy tưởng đến nỗi một điều… phải, không suy nghĩ gì hết ngoài một điều trong suốt cuộc đời chàng, nội một điều đó cũng đủ để suy nghĩ đến cả một ngàn năm rồi! Và mong sao cho thiên hạ nơi này quên hẳn chàng đi! Ôi đã hẳn, chắc chắn là chàng sẽ thoải mái hơn nếu họ không biết một chút gì về chàng và nếu mọi cảnh tượng diễn ra này chỉ là một giấc mơ thôi. Mà rồi có gì khác đâu giữa mộng và thực? Đôi lúc chàng chợt ngắm Aglaia thật kĩ và cứ nhìn vào mặt nàng như thế suốt năm phút liền, nhưng mà tia nhìn của chàng nó thực lạ lùng biết mấy: chàng nhìn nàng mà sao như nhìn một đối tượng cách xa vài dặm, hay nhìn chân dung nàng chứ không phải nhìn chính con người bằng xương bằng thịt của nàng.

– Ủa, hoàng thân, sao ngài lại nhìn tôi như thế? - Nàng chợt nói, đã tắt ngang mạch chuyện cười vui như pháo tết với mấy kẻ chung quanh. - Ngài làm tôi sợ đấy! Tôi có cảm tưởng như ngài muốn đưa tay ra mà sờ vào mặt tôi vậy. Có đúng thế không, Evgeni Pavlyts? Có phải tia nhìn của ngài ấy giống như vậy không?

Hoàng thân nghe nàng nói với vẻ ngạc nhiên vì tại sao nàng lại nói với chàng; rồi ra vẻ như biết được những lời nàng nói, dù không hiểu hẳn và cũng chẳng trả lời; nhưng thấy mọi người cười cợt, chàng cũng chợt mở miệng mà cười lớn. Trận cười nổ giòn chung quanh chàng và viên sĩ quan, vốn là một kẻ vui tính, trận cười sằng sặc như điên. Aglaia chợt lẩm bẩm một cách giận dữ:

– Đồ ngu!

– Trời ơi, không biết làm sao mà nó lại chọn một gã đàn ông như thế chứ? Chắc con bé mất trí rồi! - Lizaveta Prokofievna tự nhủ.

– Lại là chuyện đùa cợt đấy mà, - Aleksandra thì thầm vào tai mẹ. - Lại cái chuyện giễu như chuyện “chàng hiệp sĩ nghèo” đấy thôi. Cô ấy lại giễu hoàng thân theo cái kiểu của cô ấy đấy mà. Có điều là chuyện đùa đó đã đi quá trớn, phải ngăn nó lại maman ạ! Mới vừa đây cô ấy mới thủ một vai trò như đào hát làm tất cả chúng ta phải hoảng hồn vì cái tính tai ác của nó đấy thôi!

– Kể ra nó chọn một anh khờ như thế cũng hay đấy, - Lizaveta Prokofievna thì thầm trả lời con gái. Dù sao lời nói của cô con gái cũng đã làm bà nhẹ nhõm.

Tuy nhiên, khi hoàng thân nghe người ta gọi mình là anh khờ thì giật nảy mình, nhưng không phải vì cớ người ta gọi chàng là anh khờ đâu. Chàng quên ngay cái tiếng “anh khờ” rồi. Nhưng vì ở ngoài rìa đám đông không mấy xa chỗ chàng ngồi, đâu đấy bên sườn mà chàng không thể chỉ ra chính xác là ở đâu và đúng điểm nào, chàng vừa thoáng thấy một khuôn mặt, - khuôn mặt nhợt nhạt, với mái tóc đen nhánh dợn sóng và một nụ cười, một ánh mắt hết sức quen thuộc, - chợt hiện và biến mất. Có thể đó chỉ là một ảo ảnh; toàn bộ ảo ảnh đó chỉ còn sót lại nơi chàng cái nụ cười nham hiểm, đôi mắt và chiếc cà vạt xanh nhạt đúng mốt trên trang phục của con người thoạt hiện đó. Hoàng thân cũng không sao xác định được con người ấy đã biến mất giữa đám đông hay lẻn vào trong khu hòa nhạc rồi.

Nhưng một phút sau, chàng chợt đảo mắt nhìn táo tác chung quanh: Sự xuất hiện thứ nhất này có lẽ chỉ là một dự cảm và là điềm triệu cho sự xuất hiện thứ hai. Hẳn là phải thế. Lẽ nào chàng lại quên được một cuộc gặp gỡ có thể xảy ra khi chàng đến khu vườn này? Quả thật, trong khi chàng đi đến khu vườn, dường như chàng không ý thức được cả chuyện đó nữa- tâm trạng của chàng lúc đó là như thế. Nếu chỉ cần để ý hơn một chút có lẽ chàng đã nhận thấy rằng mười lăm phút trước đó, lắm lúc Aglaia cũng táo tác nhìn quanh một cách thấp thỏm, như thể nàng cũng đang tìm kiếm một ai. Giờ đây thì nỗi xao xuyến của chàng đã hiện rất rõ; sự băn khoăn, bứt rứt của Aglaia cũng rõ rệt thêm, và chỉ cần chàng ngoái nhìn lại thì nàng cũng lập tức ngoái nhìn ngay. Nỗi băn khoăn của họ chẳng mấy chốc đã rõ lý do.

Bất chợt, từ cánh cửa hông cạnh chỗ hoàng thân và những người trong gia đình Epantsin đang ngồi, xuất hiện một đám khoảng mười người. Đi đầu là ba phụ nữ, hai người trong bọn họ thật vô cùng quyến rũ, cho nên chẳng lạ gì có bao nhiêu vị ái mộ tháp tùng theo họ. Nhưng mấy phụ nữ và mấy vị ái mộ này cũng lạ lùng thật, cả bọn họ như có một sắc thái khác hẳn với đám công chúng đang ngồi thưởng thức nhạc ở đây. Gần như ai nấy đều lập tức chú ý đến họ, nhưng phần đông lại làm ra vẻ không nhìn họ, đâu chỉ có đôi ba chàng trai trẻ nhìn họ mỉm cười và khẽ khàng trao đổi với nhau dăm ba tiếng. Không trông thấy họ thì đã hẳn là không được: họ chường mặt sờ sờ ra ở đó mà nói cười, oang oang to tiếng. Thiên hạ ngỡ rằng chắc lắm anh trong bọn đó đã say rồi, dù một vài vị ăn diện rất trang nhã và hợp mốt; nhưng cũng có lắm anh trông thật kỳ dị, ăn mặc những у phục lạ lùng và mặt thì đỏ bừng. Trong bọn họ cũng có mấy anh quân nhân, một vài anh cũng chẳng còn trẻ trung gì; lắm anh ăn mặc quần áo may cắt rất đúng điệu và bảnh bao, với nhẫn và nút măng-xét bóng lộn, mang tóc giả đen nhánh hào nhoáng, để ria mép và gương mặt phúc hậu, dù có phần khinh thị, nhưng trong xã hội người ta tránh xa những loại người như thế như tránh tà. Trong những hội đoàn ở vùng ngoại ô thành phố của chúng ta đã hẳn có những kẻ nổi bật vì tầm cao trọng vượt bực của họ và họ vinh quang trong danh vọng của mình, nhưng dù cho một kẻ thận trọng bậc nhất đi nữa cũng đâu làm sao tránh cho khỏi những lúc gạch ngói trên nóc nhà láng giềng rớt trúng đầu. Mà một viên gạch loại đó sắp rớt lên đầu cái đám công chúng cao trọng đang ngồi quây quần nghe nhạc đây.

Muốn đi từ khu chỗ ngồi nghe nhạc xuống bục dàn nhạc, phải trải qua ba bậc cấp. Đám người ấy dừng lại trên bậc đầu tiên. Họ lưỡng lự không biết có nên bước xuống hay không. Nhưng một phụ nữ đã tiến bước; chỉ có hai người trong đám dám theo chân nàng. Một vị là một trang trung niên có dáng dấp hơi khiêm tốn, bề ngoài thì có vẻ cao trọng đấy, nhưng mà xét tận gốc rễ thì rỗng tuếch. Đó là hạng người chẳng ai biết đến và cũng chẳng biết ai hết. Còn anh chàng thứ hai đeo dính theo người phụ nữ là một tên ăn mặc rách rưới và phong mạo cũng rất đáng ngờ. Chẳng còn ai khác bước theo người đàn bà kỳ dị ấy nữa, nhưng lúc bước xuống bậc cấp, nàng cũng chẳng buồn nhìn lại, hình như đối với nàng, thiên hạ có đi theo hay không thì cũng mặc. Nàng cười, nàng nói to tiếng như cũ, nàng ăn mặc thật đúng điệu, thật sang nhưng hơi quá lộng lẫy hơn cả mức cần thiết. Nàng bước sang phía bên kia dàn nhạc, đến vườn hoa mà cạnh vệ đường có một cỗ xe ngựa đang đợi chờ ai đó.

Đã hơn ba tháng nay, hoàng thân đã không gặp nàng. Từ lúc ở Petersburg xuống đây, ngày nào chàng cũng định đến thăm nàng; nhưng có lẽ một linh cảm huyền nhiệm nào đó đã ngăn bước chàng. Ít ra, chàng cũng không tưởng tượng được cái việc gặp gỡ nàng rồi sẽ ra sao, và đôi lúc chàng đã cố gắng tưởng tượng ra cảnh ấy, trong nỗi sợ sệt. Chàng chỉ thấy rõ rằng cuộc viếng thăm đó hẳn sẽ nặng nề lắm. Suốt trong sáu tháng đó, lắm lúc chàng nhớ lại cái ấn tượng đầu tiên mà khuôn mặt người đàn bà ấy đã in đậm trong tâm trí chàng khi chàng mới chỉ nhìn thấy bức chân dung của nàng; nhưng chỉ đến cái ấn tượng mà bức tranh ấy in dấu trong chàng, khi chàng nhớ lại, cũng đã nặng nề nhiều rồi. Cái tháng chàng sống ở vùng tỉnh lẻ và gặp nàng gần như mỗi ngày kia đã khiến chàng kinh hoàng đến độ chàng cố xua đuổi ra khỏi tâm trí cái kỷ niệm còn nóng bỏng đó. Lúc nào cũng vậy, có một vẻ gì trên chính khuôn mặt người đàn bà ấy khiến chàng quặn thắt; khi trò chuyện cùng Rogojin, hoàng thân đã giải thích cảm giác đó như một niềm xót thương vô hạn đối với nàng, và đó là sự thật: khuôn mặt ngay cả trong bức chân dung của nàng đã làm tràn ngập lòng chàng một nỗi xót thương đến đớn đau; và ấn tượng của mối đồng cảm, thậm chí là nỗi đau đớn đã in đậm trong tim chàng và cho đến tận giờ vẫn không rời. Ồ, không đâu, mối cảm tình đó nó còn mãnh liệt hơn bao giờ hết! Nhưng hoàng thân vẫn còn chưa hài lòng với điều chàng đã nói cùng Rogojin, và có lẽ chỉ giờ đây, khi nàng bất thần lộ diện, chàng mới nhận chân được bằng mối linh cảm trực giác cái điều mà chàng đã không nói nổi với Rogojin. Chưa có đủ những lời có thể diễn tả nỗi hãi hùng này, vâng, quả thật là hãi hùng! Chính lúc này đây chàng mới thấm thía điều đó trọn vẹn; chàng đã tin, chàng đã tin chắc, bằng vào những lý do của riêng mình, rằng người đàn bà này bị điên. Nếu ta từng yêu một người đàn bà hơn tất cả mọi sự trên đời, hay thấy trước được một tình yêu như thế có thể xảy ra, rồi ta chợt thấy nàng bị xiềng vào cùm sắt, chịu đòn dưới chiếc gậy của tên chúa ngục, thì hoàng thân lúc này cũng cảm thấy một ấn tượng như vậy.

– Ngài làm sao thế? - Aglaia vội hỏi khẽ, nàng vừa nhìn vừa ngây thơ giật giật tay chàng.

Chàng quay đầu nhìn nàng, đăm đăm ngắm đôi mắt đen láy của nàng, đôi mắt lúc đó lóe sáng một tia nhìn, chàng không sao dò thấu; chàng cố mỉm cười với nàng, nhưng bất chợt, như thể đã quên ngay nàng, chàng lại nhìn về phía bên phải và bắt đầu theo dõi sự xuất hiện phi thường kia. Lúc đó, Nastasia Filippovna đang bước gần dãy ghế của các tiểu thư. Evgeni Pavlyts đang to nhỏ điều gì đó, chắc hẳn là một điều gì thú vị và nhộn ghê lắm với Aleksandra Ivanovna, chàng nói nhanh và trông sôi nổi lắm. Hoàng thân nhớ lại Aglaia đã chợt buột miệng kêu khẽ: “Thật là một…”.

Tiếng kêu khẽ đó nó mơ hồ và đứt quãng nửa vời; nàng kìm ngay lại được và không nói gì nữa, nhưng mà thế cũng đã đủ rồi. Nastasia Filippovna vẫn coi khinh mọi người mà bước đi, thế rồi nàng chợt quay về phía họ như thể vừa nhận ra Evgeni Pavlyts.

– A, anh chàng đây rồi! - Nàng reo lên rồi dừng bước hẳn. - Thế mà ta lại cho người đi tìm anh ta khắp mọi nơi, trong khi anh ta lại ngồi ở một chỗ mà ta chẳng bao giờ ngờ tới. Vậy mà tôi cứ ngỡ anh đang ở nhà ông chú anh đấy chứ!

Evgeni Pavlyts đỏ bừng mặt, chàng giận dữ trừng mắt nhìn Nastasia Filippovna, nhưng rồi lại vội quay mặt đi.

– Sao, anh không biết sao? Trời ạ, anh ta không biết gì hết cơ chứ! Nhưng hãy tin tôi đi! Ông cụ tự tử bằng súng rồi! Ông chú của anh vừa tự tử sáng nay. Tôi nghe được tin đó lúc hai giờ, cả một nửa thành phố đã hay tin rồi. Người ta đồn đại rằng công quỹ bị thất thoát ba trăm năm mươi ngàn rúp, có kẻ lại bảo là năm trăm ngàn. Thế mà tôi cứ ngỡ là ông cụ để lại cho anh một gia tài, hóa ra ông ta ăn sạch cả. Đúng là một lão già đĩ đàng nhất! Thôi, tạm biệt nhé, bonne chance![2] Quả thật anh không đi đến đó sao? Mà anh lại tính toán nghỉ việc thật đúng lúc, có phải không, anh chàng tinh khôn kia? Nhưng mà vô lý, anh biết mà, hẳn anh phải biết mọi chuyện đó rồi chứ. Có thể là anh đã biết từ hôm qua nữa kia.

Đã hẳn phải có mục đích gì đó nên nàng mới khơi chuyện một cách trơ trẽn và đóng một vở kịch thân mật giả tạo như thế (đã hẳn như vậy rồi), thế nhưng thoạt tiên Evgeni Pavlyts vẫn nghĩ rằng chàng sẽ dứt được nàng ra nếu cứ làm ra vẻ không màng chú ý gì đến nàng. Tuy nhiên, những lời Nastasia Filippovna vừa nói đã như sét đánh ngang tai chàng. Nghe tin ông chú chết, mặt chàng trắng bệch như tờ giấy và quay lại nhìn người đưa tin kia. Ngay lúc ấy, Lizaveta Prokofievna đứng bật dậy, khiến mọi người cũng đứng dậy theo, rồi bà quầy quả bỏ đi. Duy mỗi mình hoàng thân vẫn ngồi lại trong chốc lát, như thể chàng chưa biết phải làm gì nữa. Evgeni Pavlyts vẫn đứng sững đó, chưa tỉnh người lại được. Gia đình Epantsin vừa đi đâu được hai mươi bước thì một chuyện lộn xộn ghê gớm xảy ra.

Viên sĩ quan bạn thân thiết của Evgeni Pavlyts, kẻ vừa mới chuyện trò với Aglaia đây, đã đùng đùng nổi giận.

– Ta chỉ còn có nước dùng roi mới trị được cái hạng người này mà thôi! - Y gằn giọng nói như thét lên, (hình như у từng là bạn tri kỷ một thời với Evgeni Pavlyts).

Nastasia Filippovna quay ngoắt lại nhìn gã. Mắt nàng long sòng sọc. Nàng xông ngay lại bên một chàng trai trẻ lạ hoắc đang cầm một chiếc roi ngựa bện bằng da, đứng cách nàng vài bước, giật lấy chiếc roi khỏi tay chàng ta rồi vụt hết sức mạnh vào mặt kẻ vừa sỉ nhục nàng. Hành động đó xảy ra chỉ trong khoảnh khắc. Viên sĩ quan mất hết bình tĩnh nhào lại phía nàng. Những kẻ hộ tống Nastasia Filippovna lúc đó đã giãn ra hết, con người trung niên nho nhã đã tìm đường chuồn thẳng, còn anh kia thì đã say tít cung thang, chỉ còn biết đứng lớ rớ bên cạnh mà cười đờ đẫn. Rồi trước sau cảnh sát cũng đến, nhưng ngay lúc đó, thế nào Nastasia Filippovna cũng bị trừng trị đích đáng nếu không có kẻ tiếp cứu nàng kịp thời: Đứng cách đó hai bước, hoàng thân tiến ngay đến sau lưng viên sĩ quan kia và giữ chặt tay y. Lúc vùng vẫy để thoát tay ra, viên sĩ quan đó đã xô thẳng vào ngực chàng một phát dữ dội đến nỗi hoàng thân dội lại đằng sau ba bước và ngã phệt xuống ghế. Nhưng bên cạnh Nastasia Filippovna lúc ấy đã sẵn sàng hai kẻ hộ vệ khác rồi. Đối diện với viên sĩ quan tấn công nàng là chàng võ sĩ tác giả bài báo mà quý độc giả đã biết và là một tên trong băng cũ của Rogojin.

– Keller, thiếu úy hồi hưu! - Gã tự giới thiệu một cách hung hăng. - Kính thưa đại úy, nếu ngài muốn đánh nhau thì tôi xin đại diện cho bậc liễu yếu đào tơ này mà thù tiếp ngài vậy. Tôi là một võ sư quyền Anh. Thưa đại úy, ngài đừng có xô đẩy như vậy chứ, tôi thông cảm với ngài về nỗi sỉ nhục đau thương mà ngài vừa nhận lãnh đó, nhưng tôi không cho phép ngài sử dụng quả đấm với một phụ nữ giữa chốn thanh thiên bạch nhật như thế này. Hoặc giả ngài muốn cư xử cho đúng điệu một trang phong lưu mã thượng mà ngài có ý giải quyết việc này một cách khác, thì trong trường hợp đó… thưa đại úy, chắc ngài đã hiểu ý tôi rồi.

Nhưng lúc đó viên đại úy đã tỉnh táo lại và không nghe hắn nói nữa. Ngay khi đó Rogojin xuất hiện từ trong đám đông, vội nắm lấy tay Nastasia Filippovna mà dắt nàng đi. Trông Rogojin có vẻ xúc động ghê gớm, gã tái xanh người lại mà run rẩy. Dù vậy, lúc dắt Nastasia Filippovna đi, gã vẫn tìm dịp cười hiểm độc ngay vào mặt viên sĩ quan nọ và nói bằng một giọng lên nước của tên chủ tiệm tầm thường:

– Hừ, cho đáng đời hắn! Coi cái mặt hắn đẫm máu kia kìa!

Lúc đã hoàn toàn tự chủ lại được và biết mình đang đối phó với ai rồi, viên sĩ quan nọ (lấy khăn tay che mặt) nhã nhặn quay sang hoàng thân lúc đó đã đứng lên được, mà hỏi rằng:

– Thưa, ngài là hoàng thân Myskin mà tôi vừa được hân hạnh làm quen đấy ạ?

– Nàng điên mà! Nàng mất trí mà! Tôi xin cam đoan với ông như vậy! - Hoàng thân trả lời, không hiểu sao chàng lại chìa đôi tay run rẩy của chàng ra.

– Hiển nhiên tôi không được biết điều đó. Nhưng tôi thấy cần phải biết tên ngài.

Gã gật đầu chào rồi bước đi. Cảnh sát đến đúng năm giây sau khi diễn viên cuối cùng trong vở kịch đó biến dạng. Tuy nhiên, trọn vụ lộn xộn ấy kéo dài không quá hai phút đồng hồ. Trong đám đông, vài kẻ đã rời chỗ ra về, mấy kẻ khác đứng dậy đổi chỗ ngồi, một đám nữa lấy làm khoái chí trước cảnh tượng đó, còn một nhóm thứ tư thì lại có được một đề tài giật gân mà bàn cãi hăng tiết vịt. Tắt một lời, cảnh tượng đó rồi cũng chấm dứt một cách bình thường. Ban nhạc lại trình diễn tiếp. Hoàng thân bước theo chân mẹ con Epantsin. Giá ngài nghĩ đến và tìm cách nhìn lại bên trái lúc bị tên kia xô ngài ngã xuống ghế, hẳn ngài đã thấy Aglaia đứng cách ngài khoảng hai mươi bước chứng kiến cảnh tượng nhơ nhuốc đó mà chẳng màng để ý đến tiếng gọi của mẹ và chị nàng, mấy người này đã lánh ra đứng tận xa. Hoàng thân S. chạy đến bên nàng cố thuyết phục nàng cất bước. Lizaveta Prokofievna nhớ lại Aglaia đã trở lại với họ trong trạng thái xúc động ghê gớm đến mức nàng đã không nghe ra cả tiếng gọi của họ nữa. Nhưng đúng hai phút sau, lúc bước vào khuôn viên, Aglaia đã trở lại với cái giọng lãnh đạm hờ hững muôn thuở của nàng mà nói rằng:

– Con muốn xem tấn hài kịch kết thúc như thế nào!

❀ ❀ ❀

[1] Mặt đối mặt (tiếng Pháp trong nguyên bản).

[2] Chúc may mắn! (tiếng Pháp trong nguyên bản).