Ngôi dã thự của Lebedev không lớn nhưng cũng khá tươm tất và xinh đẹp. Phần diện tích được dành để cho thuê được trang hoàng đẹp mắt. Trên hàng hiên khá rộng chạy từ cổng đến các phòng có đặt mấy thùng gỗ lớn màu xanh lục trồng cam, chanh, nhài, tạo nên một cảnh quan hấp dẫn, theo ý Lebedev. Có mấy cây ông ta đã được thừa hưởng lúc mua nhà và thấy cây bày ở hàng hiên thích quá nên gặp dịp có người bán đấu giá những thùng cây, ông ta liền quyết định mua thêm để bày cho đủ. Hôm đã lo xong cây cối, ông ta đã mấy lần chạy từ nhà xuống phố, từ phố lên nhà để ngắm nghía cái cơ ngơi sáng giá của mình và nhẩm tính mức tăng giá cho thuê nhà để tiện việc ra giá với khách. Đang lúc ốm yếu, lòng dạ âu sầu và thân xác rệu rã, chàng hoàng thân cảm thấy rất thích ngôi dã thự. Tuy nhiên, hôm đến Pavlovsk, ba ngày sau khi lên cơn động kinh, bề ngoài nom chàng đã khá bình thường nhưng thực chất chàng vẫn chưa bình phục. Trong ba ngày đó, chàng rất vui sướng trước sự có mặt của mọi người xung quanh, trước sự có mặt gần như thường xuyên của Kolia, của cả gia đình Lebedev (trừ anh cháu đi đâu không rõ), của chính Lebedev; chàng thậm chí còn mừng rỡ được tiếp kiến tướng Ivolgin, người đã từng đến thăm chàng ở Petersburg. Ngay hôm mới xuống Pavlovsk khi trời đã về chiều, chàng đã được quây quần với khá đông khách khứa ở ngoài hiên. Người đầu tiên đến chơi là Gania mà chàng mãi mới nhận ra: trông gã khác quá, gầy sút hẳn đi sau bấy nhiêu ngày xa cách. Rồi đến Varvara và Ptysin, vợ chồng họ cũng có dã thự ở Pavlovsk. Tướng Ivolgin thì hầu như đã ở hẳn với Lebedev và hình như đã đi cùng ông ta. Lebedev đã cố giữ ngài lại bên mình, không cho đến với chàng hoàng thân; ông ta đối xử với ngài như bạn bè; rõ ràng hai người đã quen nhau từ lâu. Chàng hoàng thân nhận thấy trong cả ba ngày đó, thỉnh thoảng hai người còn trò chuyện khá lâu, lắm phen đã cãi vã, quát hét om sòm về cả những đề tài bác học, những chuyện rõ ràng đã khiến Lebedev rất khoái. Hẳn là ông ta cũng rất cần vị tướng. Nhưng để phòng tránh cho chàng hoàng thân những chuyện không hay, Lebedev cũng rất nghiêm khắc đối với con cái khi mọi người vừa đặt chân về đến ngôi dã thự: Để khỏi quấy rầy chàng, ông ta không cho đứa nào được bén mảng đến bên chàng, ông ta cứ giậm chân mà xua đuổi đến cùng mấy đứa con gái, kể cả bé Vera suốt ngày phải ẵm em bé, khi thấy nghi nghi là chúng đang định ra ngoài hiên với hoàng thân, cho dù chàng vẫn năn nỉ ông ta đừng xua đuổi bé nào hết.

– Một là, nếu cứ để cho chúng nó tự ý tự quyền thì thật chẳng còn ra cái thể thống gì nữa; hai nữa, chúng nó mà như thế là vô lễ… - Cuối cùng ông ta đã giải đáp câu hỏi trực tiếp của chàng hoàng thân.

– Sao lại thế? - Chàng hoàng thân phát ngượng lên. - Thực ra thì tất cả cái lối canh chừng, nhìn trước ngó sau như thế của ông chỉ làm khổ tôi thôi. Tôi đang buồn vì rất cô đơn, tôi đã bảo ông mấy lần rồi, vậy mà ông lại càng làm cho tôi thêm buồn chán bằng cái trò lúc nào cũng xua tay và đi lại rón ra rón rén.

Chàng hoàng thân có ý ám chỉ về việc Lebedev cứ một mực xua đuổi con cái để bảo vệ bằng được cái yên tĩnh vô ích cho người bệnh nhưng chính mình thì trong cả ba ngày ấy cứ chốc chốc lại xộc vào phòng chàng, mà lần nào cũng vậy, trước hết là hé cửa, thò cổ vào ngó ngó nghiêng nghiêng xem ông khách có còn không hay bỏ trốn rồi mới từ từ, rón rén đến bên chiếc ghế bành thành thử đôi lúc đã vô tình làm người ta hết cả hồn. Ông ta cứ gặng mãi xem ông khách có cần gì không cho đến lúc người ta phải van ông ta hãy để cho mình được yên ông ta mới ngoan ngoãn và lẳng lặng quay gót, rón rén đi thẳng ra cửa, vừa đi vừa xua tay rối rít ra điều ông ta chỉ hỏi thế thôi, quyết không nói một lời nào nữa, ông ta đi rồi đây và sẽ không bao giờ còn quay lại nhưng chỉ mười phút sau hay lâu lắm cũng chỉ mười lăm phút là ông ta lại đến. Thấy Kolya lúc nào cũng được phép ra vào thoải mái mà Lebedev thấy lòng đắng ngắt, thậm chí còn lộn ruột nữa. Kolya nhận thấy cứ nửa tiếng ông ta lại đến rình ở cửa để nghe trộm xem cậu ta nói gì với hoàng thân và hai người nói chuyện gì.

– Đúng là ông đã tính chuyện giam lỏng tôi rồi, - chàng hoàng thân phản đối, - ít ra là một khi đã tìm đến một ngôi dã thự, tôi hoàn toàn không muốn thế và ông hãy tin là tôi sẽ làm theo ý mình, muốn tiếp ai thì tiếp, đi đâu thì đi.

– Điều đó thì đã hẳn, không nghi ngờ gì nữa, - Lebedev xua tay.

Chàng hoàng thân đưa mắt chăm chú nhìn ông ta từ đầu đến chân.

– Lukian Timofeevits à, ông có mang cái tủ con treo trên đầu giường ở nhà mình xuống đây không nhỉ?

– Không, không mang.

– Ông để nó lại trên đó à?

– Không mang được, phải cạy nó ra khỏi tường cơ… Chặt lắm, chặt lắm.

– Ở đây chắc cũng có một cái như thế chứ?

– Một cái tốt hơn nhiều, tốt hơn nhiều, tôi mua ngôi dã thự kèm với cái tủ mà.

– À ra thế. Ban nãy có ai đến hỏi tôi mà ông không cho vào vậy? Cách đây một tiếng ấy.

– Đó là… đó là vị tướng đấy ạ. Đúng là tôi đã không cho ngài ấy vào, và ngài ấy cũng chẳng việc gì phải gặp ngài. Thưa hoàng thân, tôi hết sức kính trọng con người ấy; đó là… đó là một vĩ nhân đấy ạ; ngài không tin tôi sao? Thôi được, rồi ngài sẽ thấy, nhưng dù sao… bẩm hoàng thân tôn kính, ngài cũng chẳng nên tiếp ngài ấy làm gì.

– Nhưng sao lại thế, xin phép được hỏi ông? Và Lebedev này, tại sao lúc này ông lại cứ rón ra rón rén, còn lúc nào đến bên tôi, ông cũng cứ như đang muốn rỉ tai tôi một điều bí mật?

– Tôi hèn hạ quá, tôi cảm thấy tôi hèn hạ quá, - Lebedev bỗng vừa nói vừa đấm ngực thùm thụp, - nhưng liệu rồi đây vị tướng có trở nên quá hiếu khách với ngài không ạ?

– Quá hiếu khách ư?

– Ngài ấy rất hiếu khách đấy ạ. Trước hết, cho dù ngài ấy cũng đang sửa soạn đến ở với tôi thật đấy (ở thì ở thôi, chẳng vấn đề gì), nhưng ngài ấy lại nhiệt tình đến mức lập tức coi chúng tôi là người họ người hàng chứ lị. Tôi và ngài ấy đã mấy lần phát hiện ra quan hệ họ hàng, hóa ra chúng tôi là anh em cọc chèo xa với nhau cơ đấy. Thì ra ngài cũng là cháu họ về đằng ngoại của ngài ấy đấy, hôm qua ngài ấy vừa giảng giải cho tôi mà. Nếu ngài là cháu của ngài ấy thì tôi với ngài cũng lại là trong chỗ bà con, hoàng thân tôn kính ạ. Chuyện cũng chưa có gì đáng nói, một nhược điểm nhỏ, thế thôi, có điều ngài ấy lại vừa quả quyết là ngài ấy đã suốt đời bận rộn, ngay từ hồi còn là một thiếu úy cho đến tận ngày mười một tháng sáu năm ngoái, hôm nào trong nhà ngài ấy cũng có không dưới hai trăm thực khách. Khách ăn đông đến nỗi cuối cùng không lúc nào không có người ăn, hết ăn trưa đến ăn tối, hết dùng bữa lại uống trà liên tục mười lăm tiếng mỗi ngày đêm, không hở ra lấy một giây một phút nào để gọi là thay tạm chiếc khăn bàn cho đỡ bẩn. Người này đứng lên, người khác lại ngồi vào, còn vào dịp lễ lạt nói chung, không cứ của gia đình hay của quốc gia, số thực khách còn lên đến ba trăm. Riêng vào ngày kỷ niệm Một Ngàn Năm Nước Nga[1] còn lên đến bảy trăm. Toàn là mê muội, lú lẫn quá đấy ạ; để mấy vị hiếu khách kiểu đó đến nhà cũng đáng sợ lắm, tôi cứ nghĩ bụng: Liệu tôi với ngài có chịu nổi một nhân vật hiếu khách như thế này không?

– Nhưng tôi thấy hai người có vẻ tương đắc lắm?

– Thì tôi cũng cứ coi tất cả như một trò đùa, chỗ anh em cả, có là anh em cọc chèo cũng được, càng vinh dự cho tôi. Tôi thậm chí còn thông qua hai trăm thực khách và lễ hội Một Ngàn Năm Nước Nga mà liệt ngài ấy vào hàng kiệt xuất cơ đấy. Tôi nói thực lòng đấy ạ. Thưa hoàng thân, vừa rồi ngài có nói đến chuyện bí mật, tức là tôi cứ đến bên ngài như muốn được mật báo điều gì, vâng đúng, tôi xin nói rõ: Một phụ nữ lừng danh vừa cho biết là nàng đang rất muốn gặp riêng ngài, bí mật.

– Làm sao mà phải bí mật? Làm gì có chuyện! Tôi sẽ đến nhà nàng, có thể ngay hôm nay đấy.

– Không được, không thể làm thế được, - Lebedev xua tay, - người ta ngại là ngại chuyện khác kia, không đơn giản như ngài nghĩ. Xin nói thêm là hôm nào cũng như hôm nào, tên ác ôn nó vẫn đến để hỏi thăm tình hình sức khỏe của ngài, ngài có biết chuyện không?

– Ông cứ luôn mồm gọi người ta là kẻ ác ôn, tôi rất lấy làm ngờ.

– Ngài không được phép nghi ngờ, không một mảy may, - Lebedev gạt đi ngay, - tôi chỉ muốn giải thích cho ngài rõ là nàng không sợ hắn, mà sợ một người khác cơ, một người khác hẳn.

– Thế là thế nào, ông nói nhanh lên, - chàng hoàng thân sốt ruột hỏi dồn, rất bực mình với cái lối úp mở vòng vo của Lebedev.

– Tất cả cái bí mật là ở đấy.

Và Lebedev cười nhăn nhở.

– Bí mật của ai cơ?

– Bí mật của ngài. Thưa hoàng thân tôn kính, chính ngài đã cấm tôi không được nói trước mặt ngài… - Lebedev lầu bầu và sau khi đã quá đắc ý về việc khiến người nghe phải nôn nóng đến khổ sở, liền kết luận luôn: - Nàng sợ Aglaia Ivanovna đấy.

Chàng hoàng thân chau mày và im lặng một lúc lâu.

– Ồ Lạy Chúa, tôi phải từ bỏ ngôi dã thự này mà đi thôi, Lebedev ạ. - Gavrila Ardalionovits và vợ chồng Ptysin đâu? Họ còn có ở đây không? Ông cũng đã dụ dỗ họ đến nhà đấy thôi.

– Họ đến ngay bây giờ đấy ạ. Và thậm chí vị tướng cũng sẽ theo chân họ. Tôi sẽ mở hết các cửa ở đây ra và sẽ gọi tất cả, tất cả các con ngay lập tức, ngay lập tức mà, - Lebedev vừa thì thầm với vẻ hốt hoảng vừa xua tay và chạy cuống lên từ cửa này đến cửa khác.

Ngay lúc đó thì Kolia đã xuất hiện ở hàng hiên, cậu vừa từ ngoài phố bước vào vừa báo tin là còn có Lizaveta Prokofievna cùng ba cô con gái sắp vào đến nơi.

– Có nên mời vợ chồng Ptysin và Gavrila Ardalionovits vào cả đây không? Có nên để vị tướng vào đây không nhỉ? - Lebedev giật bắn người lên khi được tin khách đến.

– Làm sao mà không vào? Ai muốn vào thì vào chứ! Lebedev ạ, tôi đoán chắc với ông rằng ngay từ đầu ông đã hiểu sai về những mối quan hệ của tôi; ông cứ phạm hết sai lầm này đến sai lầm khác như thế thì lạ thật. Tôi chẳng có lý do gì để lẩn tránh ai, - chàng hoàng thân phá lên cười.

Thấy khách cười, Lebedev cũng bất giác thấy mình có bổn phận phải cười theo. Tuy chưa hết bồi hồi xốn xang trong dạ, Lebedev cũng đầy vẻ hân hoan vui sướng.

Kolia đã loan tin chính xác. Cậu chỉ đi trước mẹ con nhà Epantsin mấy bước để thông báo khiến khách khứa bỗng ập vào phòng khách từ cả hai phía: Từ hàng hiên là mẹ con nhà Epantsin, còn từ các phòng trong là vợ chồng Ptisyn, Gania và tướng Ivolgin.

Nhờ có Kolia, mãi đến hôm nay mẹ con nhà Epantsin mới được tin về bệnh tình của chàng hoàng thân và mới biết chàng đang ở Pavlovsk, còn trước đó tướng quân phu nhân cứ băn khoăn suốt. Cách đây ba hôm, tướng quân đã cho gia đình xem tấm danh thiếp của chàng hoàng thân; tấm danh thiếp đã khiến Lizaveta Prokofievna cứ chắc mẩm rằng thế nào chàng hoàng thân cũng xuống Pavlovsk ngay để gặp họ. Mấy cô con gái đã hoài công thuyết phục mẹ rằng một kẻ đến nửa năm không thèm viết thư thì bây giờ cũng còn khuya mới có thể vội vàng đến thế, vả lại có khi người ta còn chán việc phải làm ở Petersburg chứ có phải chỉ có việc thăm viếng gia đình này đâu cơ chứ, mà nói cho cùng, tọc mạch chuyện người ta để làm gì? Nghe nói thế, tướng quân phu nhân rất bực, người sẵn sàng đánh cuộc với các cô rằng thế nào ngày mai hoàng thân cũng đến, tuy “cũng có thể đến chiều tối đấy”. Sang hôm sau người đã chờ đợi suốt cả buổi sáng, rồi chờ đến bữa trưa, bữa tối và khi trời đã tối mịt thì người nổi trận lôi đình, to tiếng với tất cả mọi người, tất nhiên là dù cãi vã thế nào cũng không đả động gì đến chàng hoàng thân cả. Ba hôm sau vẫn chẳng thấy ai nhắc nhỏm đến chàng. Bất đồ vào bữa ăn trưa, Aglaia đã vô tình thốt lên rằng maman bực bội chỉ vì vị hoàng thân không đến, tướng quân còn chêm ngay vào là “ông ấy chẳng có lỗi gì trong chuyện ấy”, - thế là Lizaveta Prokofievna lập tức đứng dậy đùng đùng bỏ đi. Rút cuộc là đến tối, Kolia đã đến kể lại hết, tả lại hết những chuyện lạ đời đã xảy ra với hoàng thân theo chỗ cậu ta được biết. Kết quả là Lizaveta Prokofievna đã thấy lòng dịu lại nhưng dù sao Kolia vẫn bị trách móc đến điều: “Lắm lúc nó suốt ngày quanh quẩn ở đây, không làm sao mà dứt nó ra khỏi cái nhà này được, thế mà đến lúc cần đến nó để hỏi thăm chuyện này chuyện khác thì chẳng thấy đâu, phải đợi cho đến lúc nó tự nhớ ra mà dẫn xác đến”. Nghe thấy cái câu “không làm sao mà dứt nó ra khỏi cái nhà này được” Kolia đã nóng mắt ngay rồi nhưng cậu cố nén lại đến lần sau và nếu câu nói đó không có ý mạt sát thì cậu cũng cho qua vì cậu quá hài lòng khi thấy Lizaveta Prokofievna tỏ ra hồi hộp và lo lắng trước những tin tức về bệnh tình của hoàng thân. Phu nhân cứ nằng nặc đòi phái người lên Petersburg ngay để mời cho được vị danh y số một nào đó và tức tốc đáp xe lửa đưa họ xuống Pavlosk. Nhưng các tiểu thư lại chỉ thấy bàn lùi, tuy nhiên họ cũng không muốn để mẹ đi một mình khi người đã xắm nắm lên đường đi thăm người bệnh.

– Ông ấy đang cơn nguy cấp, chết đến nơi rồi, - Lizaveta Prokofievna cuống quýt, - thế mà chúng ta vẫn còn câu nệ thế này thế khác hay sao? Ông ấy có phải là người bạn của gia đình này không?

– Ăn có mời làm có khiến chứ! - Aglaia vặc lại.

– Phải, thế thì cô đừng đi, mà như thế lại hóa hay: Tôi đang lo Evgeni Pavlyts đến không có ai tiếp đấy.

Nghe nói thế Aglaia liền theo mẹ và hai chị đi ngay, nhưng thật ra nàng cũng đã định đi từ trước. Nãy giờ vẫn ngồi cùng Adelaida, hoàng thân S. liền nhận lời nàng để đi cùng cả nhà. Ngay từ hồi mới quen gia đình Epantsin, ông ta đã rất chú ý đến những chuyện mọi người thường nói về vị hoàng thân nọ. Thì ra hai người đều là chỗ quen biết cả, họ mới làm quen với nhau ở một nơi nào đó và đã từng chung sống với nhau đến hai tuần ở một thị trấn nào đó. Đâu như từ ba tháng trước đó. Hoàng thân S. thậm chí còn kể khá nhiều chuyện về vị hoàng thân nọ và nói chung đã tỏ ra rất có cảm tình với người ấy nên giờ đây ông ta thực bụng vui mừng khi có dịp đến thăm một người quen cũ. Lần này tướng Ivan Fiodorovits không có mặt ở nhà. Evgeni Pavlovits cũng chưa đến.

Hai ngôi dã thự của hai nhà cách nhau chưa đầy ba trăm bước. Ấn tượng khó chịu đầu tiên của Lizaveta Prokofievna khi đến với chàng hoàng thân là trong nhà đang có cả một đám đông khách khứa đang quây lấy chàng, chưa kể trong đó có vài ba gương mặt mà người vốn ghét cay ghét đắng; thứ nữa là người rất ngạc nhiên khi nhìn thấy một chàng trai dáng bộ hoàn toàn khỏe mạnh, ăn mặc bảnh bao đang tươi cười bước ra chào đón mẹ con người chứ không phải là một kẻ đang hấp hối trên giường bệnh như người vẫn nghĩ. Người thậm chí còn đứng nghệt mặt ra một lúc trước vẻ hể hả của Kolia. Tất nhiên là trước lúc phu nhân rời khỏi ngôi dã thự của mình, Kolia có thể giải thích cho người rõ là tuyệt nhiên không có chuyện hấp hối, lâm chung gì hết nhưng cậu đã không giải thích, chỉ láu lỉnh hình dung ra cơn giận nực cười sắp tới của tướng quân phu nhân mà theo cậu là thế nào người cũng phát khùng khi thấy hoàng thân, ông bạn chân tình của mình, lại khỏe như thế. Kolia vụng đến nỗi cứ tông tốc nói lên điều ức đoán của mình khiến Lizaveta Prokofievna tức điên lên, cậu ta luôn tìm cách trêu chọc người như thế, đôi lúc còn khá độc địa nữa, bất chấp tình bạn keo sơn gắn bó một già một trẻ.

– Hượm đã nào, đừng vội con ơi, đừng hủy hoại chiến công của mình con ạ! - Lizaveta Prokofievna trả miếng và ngồi vào chiếc ghế bành chàng hoàng thân vừa đưa tới.

Lebedev, Ptysin, tướng Ivolgin vội vàng đi lấy ghế cho các tiểu thư. Vị tướng đưa ghế cho Aglaia. Lebedev đưa ghế mời hoàng thân S. với vẻ rất cung kính, lưng cong lại, đầu cúi thấp. Varvara thì niềm nở và nhỏ nhẹ chào hỏi các tiểu thư như thường lệ.

– Thưa hoàng thân, đúng là tôi cứ ngỡ là ông vẫn còn nằm bệt trên giường cơ đấy, tôi vì sợ mà đã làm to chuyện ra như thế và chẳng giấu gì ông, vừa rồi trông thấy ông mặt mày tươi tỉnh thế kia tôi lại đâm hoảng ra mới chết chứ nhưng thề có Chúa là cảm giác đó chỉ diễn ra trong một phút khi tôi chưa kịp định thần. Tôi ngẫm thấy mình vẫn luôn luôn xử sự và nói năng khôn ngoan hơn đấy, chắc là ông cũng vậy. Nhưng nói thực là nếu như tôi có con trai thì một khi nó được bình phục chắc gì tôi đã vui bằng lúc được thấy ông bình phục. Tôi nói thế mà ông vẫn không tin thì người đáng hổ thẹn là ông chứ chẳng phải tôi. Còn cái cậu bé xấu bụng này thì còn dám chơi khăm tôi lắm, chứ không chỉ là đùa cợt vậy đâu. Ông thì chắc là vẫn bệnh vực nó, vậy tôi xin cảnh báo với ông rằng chưa biết chừng vào một sáng đẹp trời nào đó tôi đành phải vui vẻ khước từ việc trông cậy vào tình nghĩa bang giao tốt đẹp, ông hãy tin tôi.

– Con có lỗi gì nào? - Kolia hét lên. Con đã bảo phu nhân bao nhiêu lần là hoàng thân đã khỏe nhiều rồi nhưng hình như phu nhân vẫn chẳng muốn tin vì hình dung ngài đang hấp hối trên giường bệnh thì chắc là thú vị hơn nhiều.

– Ông về chơi với chúng tôi có được lâu không? - Lizaveta Prokofievna hỏi chàng hoàng thân.

– Hết mùa hè, mà có khi còn lâu hơn nữa.

– Ông vẫn độc thân à? Chưa lập gia đình sao?

– Chưa, tôi chưa lập gia đình, - chàng hoàng thân mỉm cười trước sự ngây thơ của một câu hỏi có ý châm chọc.

– Chẳng có gì đáng cười cả, hỏi thế là thường. Dã thự thì chúng tôi cũng có, sao ông không đến chỗ chúng tôi? Chúng tôi có cả một ngôi nhà phụ bỏ không, nhưng nói thế thôi, tùy ý ông. Ở đây ông thuê phòng của ông ấy đấy à? Của tay kia à? - Phu nhân hất hàm về phía Lebedev, hạ giọng nói thêm. - Trông có vẻ kiểu cách thế nào ấy nhỉ?

Ngay lúc đó Vera đã từ phòng trong bước ra ngoài hàng hiên, tay vẫn bế em như thường lệ. Từ nãy đến giờ vẫn lượn lờ quanh mấy chiếc ghế, đi cũng dở ở không xong, Lebedev bỗng đâm bổ đến bên Vera, xua tay lia lịa, nhất định đuổi cô gái vào nhà, thậm chí còn hùng hổ giậm chân để dọa.

– Ông ấy điên à? - Tướng quân phu nhân bỗng cất tiếng hỏi.

– Không phải đâu, ông ấy…

– Say chắc? Khách khứa của ông bất lịch sự quá, - phu nhân đưa mắt lướt qua cả đám người còn lại và xẵng giọng phán, - cơ mà cô bé nào mà xinh thế? Quá xinh!

– Đó là Vera Lukianovna, con gái ông Lebedev ở đây đấy.

– À ra thế!… Xinh xẻo quá! Tôi muốn làm quen với cô bé lắm.

Vừa nghe lỏm được mấy câu khen ngợi của Lizaveta Prokofievna, Lebedev đã vội vàng lôi con gái đến ra mắt phu nhân.

– Đây là những đứa con côi cút, những đứa con côi cút! - Ông ta cất lên một giọng đầy nước mắt khi bước đến bên phu nhân. - Và đứa bé trên tay nó đây cũng là trẻ mồ côi, em gái nó đấy, Liubov đấy. Liubov cũng là con gái của tôi với Elena, người vợ chính thức vừa khuất núi của tôi. Nàng mới mất được sáu tuần nay, ngay trong lúc lâm bồn, theo ý Chúa… thế đấy ạ… bây giờ cháu này nó phải thay chân mẹ, dù chỉ là chị gái thôi, mãi mãi chỉ là chị gái thôi…

– Còn ông, ông bạn ạ, nói ông bỏ quá cho chứ ông thật chẳng khác gì một kẻ đần độn. Thôi, đủ rồi đấy, tôi nghĩ là ông tự hiểu lấy thôi, -Lizaveta Prokofievna bỗng tỏ ra dằn dỗi.

– Quả có thế thật! - Lebedev cúi đầu với vẻ cung kính và cảm thông sâu sắc.

– Này ông Lebedev, nghe nói ông vẫn thường xuyên giảng sách Khải Huyền thì phải? - Aglaia hỏi.

– Quả có thế thật… mười lăm năm nay rồi.

– Tôi có nghe nói về ông. Hình như báo chí cũng có nói về ông đấy nhỉ?

– Không phải, đó là một nhà giảng sách khác cơ, một người khác đấy ạ, và ông ấy chết rồi, bây giờ tôi thế chỗ ông ấy đấy, - Lebedev đáp, vẻ cực kỳ hể hả.

– Chúng mình là chỗ hàng xóm láng giềng với nhau, vậy mai mốt ông xem lúc nào thuận tiện thì làm ơn giải thích cho tôi mấy chỗ. Tôi chẳng hiểu gì về sách Khải huyền hết.

– Aglaia Ivanovna ạ, tôi không thể không báo trước cho cô biết là tất cả những luận điệu của ông bạn ấy chỉ là trò bịp, cô cứ tin tôi đi, - tướng Ivolgin bỗng xen ngay vào câu chuyện của hai người, chả là ngài đã quá nôn nóng, chỉ mong có dịp là phải cố bắt chuyện cho bằng được; ngài ngồi xuống bên cạnh Aglaia Ivanovna, - tất nhiên một khi đã về dã thự nghỉ ngơi thì cũng phải thế thôi, - ngài nói tiếp, - nào là những thú vui riêng, nào là nhờ một kẻ mạo danh kỳ quặc như thế giảng sách Khải huyền cho như một trò tiêu khiển như bao trò tiêu khiển khác, mà lại là một trò động não tuyệt hay, nhưng tôi… Mà cô ngạc nhiên lắm thì phải, sao lại cứ nhìn tôi như thế? Tôi là tướng Ivolgin đây, rất lấy làm hân hạnh được tự giới thiệu. Ngày trước tôi đã từng bế ẵm cô đấy, Aglaia Ivanovna ạ.

– Rất hân hạnh. Tôi có quen Varvara Ardalionovna và Nina Aleksandrovna mà, - Aglaia nói lúng búng, cố nhịn cười.

Lizaveta Prokofievna đỏ bừng mặt lên. Những gì tích tụ trong lòng phu nhân bấy lâu nay cứ như chỉ chực trào ra. Người không còn chịu nổi tướng Ivolgin nữa, đó là người trước đây hằng quen biết, có điều đã rất lâu rồi.

– Ngài thôi đi, ngài nói dối, lại vẫn chứng nào tật ấy, ngài chưa bao giờ bế ẵm gì nó cả, - phu nhân nói thẳng vào mặt vị tướng.

– Maman quên rồi đấy, lạy Chúa, ngài ấy đã từng bế con mà, ở Tver đấy. Hồi ấy con mới lên sáu, con vẫn nhớ. Ngài ấy đã vót cho con một mũi tên và một cánh cung nho nhỏ rồi dạy con bắn và con đã bắn chết một con bồ câu. Ngài còn nhớ là hôm ấy chúng ta cứ hè nhau bắn chết con bồ câu không nhỉ?

– Còn chị thì hôm ấy ngài mang cho một chiếc mũ bằng bìa cứng và một thanh kiếm gỗ, chị vẫn nhớ mà! - Adelaida kêu lên.

– Chị cũng còn nhớ đấy, - Aleksandra xác nhận. - Lúc bấy giờ hai đứa chúng mày còn cãi nhau về con chim bị thương và bị phạt mỗi đứa đứng một góc nhà; Adelaida thì đứng với chiếc mũ trên đầu và thanh kiếm trong tay.

Vị tướng thì nói chuyện bế ẵm Aglaia cũng chẳng qua là nhăng cuội thế thôi mỗi khi muốn bắt chuyện làm quen với lớp trẻ, nhưng không ngờ lần này lại nhắc đúng những chuyện mà chính mình đã quên tiệt. Thành thử khi thấy Aglaia bất đồ xác nhận là hai chú cháu đã hè nhau bắn chết con chim bồ câu thì trí nhớ của ngài đột nhiên bừng sáng khiến ngài nhớ lại đủ thứ chuyện trong ngày hôm đó một cách rõ ràng cặn kẽ như không ít những hồi ức xa xưa vẫn hiện về trong trí những bậc cao niên. Không dễ gì nói được là điều gì trong chuỗi hồi ức đó có thể tác động mạnh đến thế đối với vị tướng khốn khổ và thường vẫn lâng lâng vì rượu, nhưng ngài bỗng tỏ ra xúc động lạ thường.

– Tôi nhớ chứ, tôi nhớ hết! - Ngài kêu lên. - Hồi đó tôi hãy còn là thượng úy, còn cô thì hãy còn bé tí, xinh xẻo lắm. Nina Aleksandrovna… Gania… Tôi đã được bên nhà… đón tiếp. Ivan Fiodorovits…

– Đấy, thế mà bây giờ ngài đã tự đưa mình đến nông nỗi này đây! - Tướng quân phu nhân cướp lời. - Thì ra dù sao rượu cũng chưa cuốn hết những tình cảm cao quý một khi con người ta còn biết chạnh lòng! Nhưng ngài đã làm khổ vợ đấy thôi. Ngài còn rũ tù vì nợ thì bảo làm sao mà không nói được con. Xin ngài bước đi cho, cuốn xéo đi cho để mau mau rúc vào cái xó cửa nào đó mà khóc lóc xót xa cho quãng đời hẳn hoi tử tế trước đây của chính mình thì may ra Chúa còn động lòng mà tha thứ cho ngài. Thôi đi đi, đi đi, tôi nói nghiêm chỉnh đấy. Muốn sửa chữa thì tốt nhất là ngẫm lại sự đời mà ăn năn hối tiếc.

Nhưng cũng không nhất thiết phải dài dòng về lời lẽ nghiêm túc của phu nhân: Như tất cả những đệ tử lưu linh khác, vị tướng là người rất đa cảm và cũng như tất cả những kẻ rượu chè be bét khác, ngài khó lòng chịu nổi những hồi ức về quá khứ hạnh phúc của mình. Ngài đứng dậy lủi thủi bước ra cửa khiến Lizaveta Prokofievna lập tức thấy thương ngài.

– Ardalion Aleksandryts thân mến! - Phu nhân cất cao giọng nói với theo, - hượm đã nào, tất cả chúng ta đều có tội; lúc nào thấy lòng dạ thảnh thơi đôi chút thì xin ngài cứ đến chỗ tôi, chúng mình ngồi chuyện vãn với nhau một chút về dĩ vãng cho vui. Tôi có khi còn nặng tội hơn ngài đến năm mươi lần chứ chẳng chơi. Nhưng thôi bây giờ hãy tạm biệt đã, xin ngài bước đi cho, ngài chẳng có việc gì ở đây hết… - Phu nhân bỗng thấy sợ là không khéo ngài còn quay lại.

– Em đừng đi theo vội, - chàng hoàng thân ngăn Kolia lại khi thấy cậu toan chạy theo cha. - Làm thế thì chỉ một phút sau là cụ sẽ dằn dỗi ngay tức khắc và mọi sự hay ho từ nãy đến giờ sẽ tiêu ma hết.

– Đúng đấy, cháu cứ để mặc cha, nửa tiếng nữa hãy đi, - Lizaveta Prokofievna nói dứt khoát.

– Thế mới biết thế nào là dù chỉ một lần trong đời nói lên sự thật, - nói cho không cầm được nước mắt! - Lebedev đánh bạo chêm vào một câu.

– Kìa ông bạn, nếu những điều tôi nghe thiên hạ nói là đúng thì chắc hẳn ông bạn cũng là người tốt đấy, - Lizaveta Prokofievna nói mát để chặn họng ngay.

Quan hệ qua lại giữa tất cả các vị khách vây quanh chàng hoàng thân đã dần dần được xác định. Chàng hoàng thân tất nhiên là vẫn hoàn toàn tỉnh táo và thấy được hết tấm thịnh tình của tướng quân phu nhân cùng các tiểu thư dành cho mình và tất nhiên chàng đã thành thực cho họ biết rằng ngay từ trước khi họ đến đây chàng cũng đã định bụng thế nào cũng đến thăm họ ngay trong ngày hôm nay, dù sớm muộn thế nào, ốm đau bệnh tật thế nào. Lizaveta Prokofievna lướt nhìn khách khứa xung quanh và trả lời rằng nhã ý đó của hoàng thân cũng có thể thực hiện được ngay bây giờ. Là người lịch sự và ý tứ, Ptysin vội đứng lên để rút ngay về phòng của Lebedin, trong bụng còn rất muốn kéo theo chính Lebedev nữa. Ông này hứa sẽ về ngay bây giờ. Varvara thì vẫn đang trò chuyện với các cô gái và ở lại luôn. Nàng và Gania rất mừng khi thấy vị tướng đã ra khỏi đây; chính Gania cũng đã nhanh chóng theo gót Ptysin. Trong mấy phút đứng ở hàng hiên với mấy mẹ con nhà Epantsin, gã đã tỏ ra khiêm tốn, đàng hoàng, không hề tỏ ra bối rối trước những cái nhìn ngạo nghễ của Lizaveta Prokofievna, phu nhân đã hai lần đưa mắt nhìn gã từ đầu đến chân. Đúng là kẻ quen người thuộc đều có thể thấy là gã đã thay đổi rất nhiều. Điều đó thật rất vừa ý Aglaia.

– Có phải Gavrila Ardalionovits vừa đi ra đấy không? - Nàng lên tiếng theo kiểu thỉnh thoảng nàng vẫn thích làm: tự nhiên cũng quát ầm lên để hỏi, chẳng biết là hỏi ai nữa, làm ngắt quãng câu chuyện của người khác.

– Đúng thế, - chàng hoàng thân đáp.

– Tôi mãi mới nhận ra ông ấy đấy. Ông ấy thay đổi nhiều quá và… khá lên nhiều quá.

– Tôi rất mừng cho ông ấy, - chàng hoàng thân nói.

– Anh ấy đã bị ốm nặng, - Varvara góp chuyện với vẻ thương xót ẩn giấu niềm vui sướng.

– Nó khá lên bằng cách nào nào? - Lizaveta Prokofievna hỏi với giọng tức tối đượm vẻ hốt hoảng. - Ai bảo cô thế? Chẳng có gì khá lên sất. Có điểm gì cô thấy khá hơn nào?

– Chẳng có gì hay hơn “chàng hiệp sĩ nghèo” hết! - Kolia bỗng tuyên bố, lúc nào cậu ta cũng đứng bên cạnh ghế ngồi của Lizaveta Prokofievna.

– Tôi cũng nghĩ thế, - hoàng thân S. nói và phá lên cười.

– Tôi hoàn toàn tán thành, - Adelaida trịnh trọng tuyên bố.

– “Hiệp sĩ nghèo” nào? - Tướng quân phu nhân đưa mắt nhìn mấy người vừa nói với vẻ băn khoăn và bực bội nhưng thấy Aglaia đỏ mặt lên, người giận dữ nói thêm: - Lại chuyện nhảm nhí rồi! “Hiệp sĩ nghèo” là ai mới được chứ?

– Đây có phải là lần đầu thằng oắt con được mẹ sủng ái kia dám giở trò xuyên tạc lời lẽ người khác đâu! - Aglaia đáp với vẻ bất bình kiêu hãnh.

Hầu như mỗi lần Aglaia nổi giận (mà nàng thì rất hay nổi giận) thì cho dù nàng có tỏ ra nghiêm nghị và khắc nghiệt đến đâu đi nữa, người ta vẫn thấy có cái gì đó rất trẻ con, rất nữ sinh đang được che giấu một cách vụng về làm cho đôi lúc cứ nhìn nàng là người ta không nhịn được cười trước cơn giận ngút trời của nàng một khi không hiểu được là mọi người đang cười cái gì và “làm sao mà họ có thể cười, mà họ dám cười” như thế. Lúc này thì cả hai cô chị cũng cười ré lên, hoàng thân S. và thậm chí hoàng thân Lev Nikolaevits cũng tủm tỉm, riêng vị này không hiểu sao cũng đỏ mặt lên. Kolia thì khoái chí cười nghiêng ngả. Aglaia tức điên lên, thật chứ không đùa, và những lúc như thế trông nàng mới đẹp làm sao. Nàng tỏ ra vô cùng bối rối và lại thấy quá bực mình vì chuyện đó.

– Nó đã xuyên tạc không ít lời lẽ của cả nhà rồi đấy, - nàng nói thêm.

– Tôi đã dựa vào lời ca ngợi của chính cô nương đấy chứ! - Cách đây một tháng cô nương đã lật đi lật lại quyển Don Quychotte và thốt lên là chẳng có gì đáng quý hơn “chàng hiệp sĩ nghèo”. Tôi không biết là lúc đó cô nương muốn nói về ai: Về Don Quychotte hay về Evgeni Pavlyts, hay về một người nào khác nữa, nhưng cô nương chỉ nói về một người nào đó thật, và nói mãi không thôi…

– Này cậu bé thân mến, tôi thấy cậu cứ tự ý đoán già đoán non quá nhiều rồi đấy, - Lizaveta Prokofievna bực bội ngắt lời cậu bé.

– Chả lẽ chỉ có một mình con nghĩ thế hay sao? - Kolia vẫn chẳng chịu im. - Lúc đó mọi người đều nói cả, và đến bây giờ vẫn nói đấy thôi; vừa rồi hoàng thân S. và Adelaida Ivanovna đều tuyên bố ủng hộ “chàng hiệp sĩ nghèo”, vậy thì “chàng hiệp sĩ nghèo” phải là người có thật, chắc chắn là có thật và theo con thì nếu không có Adelaida Ivanovna thì tất cả chúng con đều biết “chàng hiệp sĩ nghèo” đó là ai từ lâu rồi.

– Tôi có lỗi gì nào? - Adelaida cười.

– Cô nương không muốn vẽ bức chân dung, đấy, lỗi của cô nương là ở đấy! Aglaia Ivanovna đã yêu cầu cô nương vẽ chân dung “chàng hiệp sĩ nghèo”, thậm chí còn nói rõ chủ đề của bức họa do mình tự nghĩ ra, cô nương còn nhớ cái chủ đề ấy chứ? Cô nương đã không muốn…

– Nhưng tôi vẽ thế nào được, vẽ ai? Theo chủ đề thì “chàng hiệp sĩ nghèo”:

Mặt nạ luôn kéo thấp

Dung mạo chẳng ai tường

Như thế thì biết mặt mũi thế nào mà vẽ? Vẽ cái mặt nạ có chấn song ư? Vẽ một kẻ giấu mặt ư?

– Tôi chẳng hiểu gì cả, mặt nạ nào thế này? - Tướng quân phu nhân nổi đóa nhưng cũng đã bắt đầu hiểu ra “chàng hiệp sĩ nghèo” ở đây là ai rồi (danh hiệu này hẳn đã được quy ước từ lâu). Nhưng điều khiến người lộn ruột nhất là hoàng thân Lev Nikolavits lại cũng tỏ ra bối rối và cuối cùng còn ngượng nghịu như một thằng bé lên mười. - Thế nào, liệu cái trò ngu xuẩn này có chấm dứt được không? Liệu người ta có giải thích cho tôi về cái “chàng hiệp sĩ nghèo” này không? Hay đây là chuyện bí mật chết người không động đến được?

Nhưng mọi người cứ việc cười.

– Đơn giản là có mấy dòng thơ Nga kỳ lạ, - cuối cùng hoàng thân S. phải xen vào, ý chừng muốn nhanh chóng dập tắt chuyện vớ vẩn để còn nói chuyện khác, - mấy dòng thơ không đầu không cuối, nói về một “chàng hiệp sĩ nghèo”. Đâu khoảng một tháng trước, nhân lúc ngồi tán phét sau bữa trưa, như thường lệ, cả nhà đã bảo nhau tìm một đề tài cho bức tranh sắp tới của Adelaida Ivanovna. Chắc phu nhân cũng biết là việc tìm đề tài cho tranh của Adelaida Ivanovna từ lâu đã là nhiệm vụ chung của cả nhà. Mọi người đã đổ xô vào cái đám “chàng hiệp sĩ nghèo”, ai là người đề xuất thì tôi không nhớ…

– Aglaia Ivanovna mà! - Kolia reo lên.

– Chắc thế, tôi đồng ý, có điều tôi không nhớ, - hoàng thân S. Nói tiếp. - Cũng có người giễu cợt cái đề tài đó, nhưng đa số vẫn khẳng định việc mô tả “chàng hiệp sĩ nghèo” là nhất, nhưng dù sao vẫn phải xác định được khuôn mặt, chúng tôi bắt đầu điểm qua mặt mũi của tất cả những người quen biết nhưng đều không hợp, công việc cũng dừng lại ở đó; chuyện có thế thôi; tôi không hiểu cơn cớ làm sao mà Nikolai Ardailionovits lại đi bới tất cả những chuyện này ra? Những gì trước đây có vẻ rất vui và rất đúng lúc thì bây giờ lại nhạt phèo.

– Vì tuy là chuyện cũ nhưng người ta lại có ý đồ ngu xuẩn mới, một ý đồ hiểm ác và độc địa, - Lizaveta Prokofievna giở giọng chanh chua.

– Chẳng có ý đồ ngu xuẩn nào hết mà chỉ có lòng kính trọng sâu sắc mà thôi, - Aglaia bỗng cất tiếng với giọng trịnh trọng và nghiêm túc một cách quá bất ngờ, nàng đã hoàn toàn trấn tĩnh lại được, không bối rối gì nữa. Hơn nữa, qua một vài biểu hiện bên ngoài của nàng, người ta dám bảo rằng lúc này nàng đang rất hân hoan, cứ luôn miệng bông đùa và toàn bộ bước ngoặt bên trong đó đã diễn ra vào đúng cái khoảnh khắc mà sự bối rối mỗi lúc một tăng và đã tăng lên đến đỉnh điểm của chàng hoàng thân đã lộ ra quá rõ.

– Cả bọn đang cười rũ ra như thế mà bỗng dưng lại những kính trọng với sâu sắc thì lạ thật! Một lũ điên rồ! Làm sao mà phải kính trọng? Cô nói đi, làm sao mà bỗng dưng vô cớ có lại những kính trọng với sâu sắc thế?

– Thì thế, - vẫn nghiêm túc và trịnh trọng như thế, Aglaia dõng dạc trả lời cái câu hỏi khá dữ dằn của mẹ, - kính trọng sâu sắc là vì những vần thơ đó đã mô tả hẳn một con người có khả năng tạo dựng lý tưởng, sau nữa là một khi đã có lý tưởng rồi thì đặt hết lòng tin vào lý tưởng, còn một khi đã tin tưởng hết lòng rồi thì chỉ còn biết nhắm mắt hiến dâng cả cuộc đời mình cho lý tưởng nữa mà thôi. Những chuyện như thế không phải lúc nào cũng có trong thời đại chúng ta. Thực ra những vần thơ đó không cho biết lý tưởng của “chàng hiệp sĩ nghèo” nằm ở chỗ nào nhưng rõ ràng nó phải kết tinh ở một hình tượng sáng ngời nào đó, “hình tượng của cái đẹp trong sáng”, và chàng hiệp sĩ đang yêu thậm chí đã đeo lên cổ một chuỗi tràng hạt thay cho khăn quàng. Kể ra thì còn có một câu châm ngôn viết tắt khó hiểu nào đó nữa, những chữ cái ANB. mà chàng đã khắc trên tấm khiên của mình.

– AND chứ - Kolia chữa lại.

– Tôi bảo là ANB., tôi muốn nói thế đấy, - Aglaia bực bội ngắt lời cậu bé, - dù sao mặc lòng, điều rõ ràng là “chàng hiệp sĩ nghèo” này đã không cần biết là người phụ nữ của chàng từng là người như thế nào, làm những chuyện gì. Chỉ biết là chàng đã chọn nàng, tin vào “cái đẹp trong sáng” của nàng và đã đi đến chỗ mãi mãi tôn thờ nàng; công lao của chàng còn ở chỗ cho dù mai đây nàng có đi ăn cắp đi chăng nữa thì chàng vẫn có nghĩa vụ phải tin nàng, tán dương cái đẹp trong sáng của nàng. Hình như nhà thơ muốn thâu tóm vào một hình tượng đặc biệt toàn bộ khái niệm lớn lao về tình yêu hiệp sĩ siêu phàm thời trung cổ của một chàng hiệp sĩ trong trắng và cao thượng nào đó; tất nhiên đó chỉ là chuyện lý tưởng đơn thuần. Trong con người “chàng hiệp sĩ nghèo”, tình cảm đó đã lên đến đỉnh điểm, đến độ tuyệt dục. Phải công nhận rằng cái khả năng tạo lập được tình cảm dị thường như vậy có rất nhiều ý nghĩa và có mặt rất đáng khen, đó là còn chưa nói đến Don Quychotte. “Chàng hiệp sĩ nghèo” ở đây cũng chính là một Don Quychotte, có điều khá nghiêm trang chứ không đến nỗi nực cười. Lúc đầu tôi chưa hiểu nên chỉ biết cười, nhưng giờ đây tôi rất yêu “chàng hiệp sĩ nghèo”, nhưng chủ yếu là ngưỡng mộ những chiến công của chàng.

Aglaia đã kết thúc với lời lẽ như vậy và nhìn nàng, mọi người thấy rất phân vân, không biết là nàng nói thật hay đùa nữa.

– Hừ, một anh chàng ngu ngốc thì có ấy, chiến công gì mà chiến công! - Tướng quân phu nhân quả quyết. - Mà này, cô bé đã huyên thiên quá nhiều rồi đấy, cả một bài diễn thuyết rồi còn gì! Theo mẹ thì cô thật chẳng nên làm thế. Kiểu gì cũng không được phép. Thơ gì vậy? Có biết thì đọc đi xem nào! Mẹ rất muốn nghe bài thơ ấy đấy. Thơ thẩn thì suốt đời tôi vốn không chịu nổi, tôi biết ngay mà. Hoàng thân ơi, lạy Chúa, cố mà chịu đựng đi ông ạ, rõ ràng là chúng ta phải cùng nhau chịu đựng thôi, - phu nhân nói với hoàng thân Lev Nikolaevits. Người đang rất bực mình.

Hoàng thân Lev Nikolaevits đã toan nói điều gì nhưng mãi không nói được vì cứ bối rối. Riêng Alaia, người đã múa gậy vườn hoang trong bài “diễn thuyết” của mình là vẫn không hề ngượng nghịu, thậm chí còn hớn hở thế nào. Nàng vụt đứng lên, vẫn nghiêm nghị và trịnh trọng như trước, trông như đã có chuẩn bị sẵn chỉ đợi có lời mời, rồi bước ra giữa hàng hiên và đứng ngay trước mặt chàng hoàng thân lúc đó vẫn yên vị trên ghế bành. Mọi người ngạc nhiên đưa mắt nhìn nàng và hầu như tất cả, hoàng thân S., hai cô chị, bà mẹ đều tỏ ra e ngại khi chăm chú dõi theo cái trò tinh nghịch mới đã được sắp sẵn (mấy cái trò này thực ra đã bị xếp xó từ khá lâu rồi). Nhưng Aglaia thì rõ ràng là rất khoái toàn bộ cái khúc dạo đầu của tiết mục ngâm thơ của mình. Lizaveta Prokofievna đã suýt xua nàng về chỗ, nhưng ngay khi nàng vừa cất tiếng ngâm khúc ballade nổi tiếng thì có hai vị khách mới vừa bước lên hàng hiên vừa nói oang oang. Đó là tướng Ivan Fiodorovits Epantsin và theo sau là một chàng trai. Sự xuất hiện của họ đã khiến cả nhà xôn xao giây lát.

❀ ❀ ❀

[1] Ngày 08-9-1862.