Vừa về đến nhà, Lizaveta Prokofievna dừng lại ngay ở phòng đầu; bà ngồi phịch xuống một chiếc đi-văng không sao đi thêm được nữa, người bà không còn một chút sức lực nào, bà quên cả mời hoàng thân ngồi xuống. Đó là một gian phòng rộng rãi, có một chiếc bàn tròn ở chính giữa, một chiếc lò sưởi với rất nhiều hoa trên các kệ kê dưới cửa sổ, cuối phòng là một cửa kính dẫn ra vườn. Adelaida và Aleksandra chạy ngay vào đưa mắt nhìn hoàng thân và bà mẹ một cách lạ lùng thắc mắc.

Ở dã thự mùa hè này, các cô gái thường thức dậy vào khoảng chín giờ; nhưng hai, ba hôm nay, Aglaia đã thức dậy sớm hơn đôi chút và đi dạo trong vườn, không phải vào lúc bảy giờ, mà vào khoảng tám giờ hay muộn hơn chút ít. Lizaveta Prokofievna thì thức trắng đêm với nỗi âu sầu trăm mối, đã trở dậy lúc tám giờ sáng, định bụng sẽ gặp ngay được Aglaia trong vườn, vì bà nghĩ nàng đã thức dậy rồi; nhưng bà không gặp con gái trong vườn và cũng không thấy nàng trong phòng ngủ. Hốt hoảng, bà đánh thức hai cô con gái kia dậy. Họ được gia nhân cho biết Aglaia đã đi ra công viên trước bảy giờ. Các cô gái cười cho cái chứng quái gở mới lạ này của cô em gái tính tình bất định và lưu ý mẹ rằng Aglaia thế nào cũng giận lắm, nếu bà đi kiếm nàng ở công viên, chắc chắn lúc này nàng đang ngồi với một quyển sách trên tay nơi chiếc ghế đá xanh mà nàng đã nói đến vào ba ngày trước đây, chiếc ghế mà nàng đã suýt cãi nhau với hoàng thân S., vì ông này không chịu nhận thấy nơi chốn đó có gì độc đáo hết. Ngạc nhiên khi thấy đôi bạn hẹn hò nhau trong công viên và nghe con gái thốt ra những lời lạ lùng, Lizaveta Prokofievna hốt hoảng vì bao nhiêu là lý do; nhưng bây giờ đã đem hoàng thân về được đến nhà với mình rồi, bà lại áy náy cho cái sáng kiến đó của bà, “xét cho cùng thì tại sao Aglaia lại không thể gặp gỡ và chuyện trò cùng hoàng thân trong công viên được, dù cho họ có hẹn hò nhau từ trước cũng vậy chứ có sao?”.

– Thưa hoàng thân quý mến, - rốt cuộc bà lấy được can đảm mà nói, - chớ vội nghĩ rằng tôi kéo ngài về đây để hạch hỏi ngài… Sau mọi việc xảy ra chiều hôm qua, thì thưa ông bạn, hẳn cũng còn lâu tôi mới muốn gặp lại ông bạn…

Bà ngần ngừ.

– Nhưng chắc bà vẫn muốn biết rõ tại sao tôi và Aglaia Ivanovna lại gặp gỡ nhau sáng nay chứ? - Hoàng thân hết sức bình thản nói trọn ý câu nói của bà ta.

– Vâng, thì hẳn là tôi muốn biết chứ! - Lizaveta Prokofievna nổi cáu ngay. - Tôi chẳng ngại gì cái việc nói trắng ra cả. Bởi tôi chẳng làm mếch lòng ai và tôi cũng chẳng hề có ý xúc phạm đến ai cả…

– Lạy Chúa! Đương nhiên là bà phải muốn biết chứ, có gì quá trong việc đó đâu; bà là mẹ của cô ấy mà. Tôi gặp Aglaia Ivanovna lúc bảy giờ sáng nay tại ghế đá xanh thể theo lời mời của cô ấy hôm qua. Hôm qua, cô ấy có viết giấy ngỏ ý muốn gặp tôi để thảo luận một việc hệ trọng. Chúng tôi đã gặp nhau và trò chuyện trong suốt một tiếng đồng hồ về những vấn đề liên quan đến riêng một mình cô ấy, thế thôi.

– Dĩ nhiên là chỉ có thế, bạn ạ. Tôi chẳng có gì để thắc mắc hết. - Lizaveta Prokofievna trang trọng nói.

– Hay lắm đó, hoàng thân ạ! - Aglaia nói, nàng bất thần bước vào phòng. - Hết lòng tạ ơn ngài vì đã xét cho rằng tôi không thể nào hạ mình nói dối được. Thôi đủ rồi, mẹ ạ, hay mẹ còn có ý hỏi thêm gì ngài nữa không?

– Hẳn cô cũng biết rằng cho đến nay tôi chưa hề đỏ mặt trước mặt cô bao giờ cả… mặc dù giá tôi có như thế thì cô hả lòng hả dạ lắm đấy, - Lizaveta Prokofievna nói bằng một giọng lên lớp. - Thôi, tạm biệt hoàng thân, xin lỗi đã quấy rầy ngài. Mong ngài tin rằng tôi vẫn hằng mến mộ ngài.

Hoàng thân liền cúi chào bà mẹ và các cô gái rồi lặng lẽ đi ra. Aleksandra và Adelaida mỉm cười to nhỏ với nhau điều gì đó. Lizaveta Prokofievna nghiêm khắc nhìn họ.

– Maman ơi, chúng con chỉ cười cái kiểu hoàng thân cúi đầu thi lễ mới điệu làm sao thôi! - Adelaida cười lớn. - Thường khi thì ngài vụng về lắm, thế mà bỗng dưng sao bây giờ ngài lại kiểu cách… у như anh chàng Evgeni Pavlyts thế nhỉ?

Phong cách nhã nhặn và trang trọng chỉ xuất phát từ tâm hồn chứ không thể học nơi một ông thầy khiêu vũ mà được, - Lizaveta Prokofievna trả lời bằng một giọng kẻ cả, xong bà bước lên thang gác về phòng bà mà không buồn liếc lại Aglaia nữa.

Khoảng chín giờ, hoàng thân về đến nhà, chàng gặp Vera Lukianovna và cô đầy tớ ngoài hàng hiên. Họ đang dọn dẹp, quét tước lại cho sạch sẽ sau cái đêm hoang tàn, bừa bãi hôm trước.

– Tạ ơn Trời, cũng may chúng tôi có thì giờ dọn dẹp xong thì ngài về đến! - Vera vui vẻ nói.

– Chào cô, tôi hơi choáng váng đôi chút, tôi không ngủ được. Tôi muốn đi chợp mắt một lúc.

– Ngài muốn nằm nghỉ nơi hàng hiên này chăng, như ngày hôm qua? Hay lắm. Tôi sẽ dặn mọi người đừng có làm kinh động ngài. Papa đã ra đi rồi.

Cô đầy tớ rút lui. Vera cùng nhón theo chân cô ta nhưng nàng lại trở bước đến bên hoàng thân với vẻ mặt âu lo.

– Thưa hoàng thân, xin ngài hãy thương xót… chàng trai trẻ khốn khổ đó. Xin ngài đừng đuổi cậu ấy đi hôm nay.

– Tôi không hề nghĩ đến việc đuổi cậu ta đâu. Cậu ta muốn làm gì thì tùy.

– Cậu ấy sẽ chẳng làm gì bây giờ đâu… xin đừng khắc nghiệt với cậu ta.

– Ồ, không có đâu. Tại sao tôi phải khắc nghiệt chứ?

– Với lại… cũng đừng có cười cậu ấy; quan trọng nhất là điều đó.

– Ồ, chắc chắn là không rồi!

– Tôi thật là ngu dại mới nhắc những điều ấy ra với một người như ngài, - Vera đỏ mặt, nói. - Mà ngài mệt thật đó, - nàng mỉm cười, nói, vừa quay bước đi, - nhưng đôi mắt ngài lúc này sao nhân hậu, khả ái quá, trông hạnh phúc quá!

– Đôi mắt ấy lộ vẻ hạnh phúc thật sao? - Hoàng thân nồng nhiệt hỏi, rồi chàng cười thoải mái.

Nhưng cô bé Vera vốn thật thà, chân chất và tự nhiên như một cậu bé trai ấy đã đâm bối rối hết sức, nàng đỏ mặt hơn nữa và miệng vẫn tươi cười, nàng thoăn thoắt bước ra.

“Thật là một… cô gái dễ mến”, - hoàng thân nghĩ thế rồi quên nàng ngay. Chàng đi đến góc hiên chỗ có một chiếc tràng kỷ với một chiếc bàn nhỏ bên cạnh, ngài ngồi xuống, úp mặt vào đôi tay, và cứ ngồi thế suốt mười phút đồng hồ, xong chợt chàng cho tay vào túi bên hông và bồn chồn lôi ra ba bức thư.

Nhưng rồi cánh cửa lại mở và Kolia bước vào. Hoàng thân sung sướng thấy rõ vì có dịp bỏ lại mấy bức thư đó vào túi và trì hoãn lại cái giây phút đọc chúng.

– Chà, cũng to chuyện thật! - Kolia nói, vừa ngồi xuống đi-văng và đi thẳng vào chuyện như thói quen của những người như nó. - Lúc này ngài nghĩ sao về Ippolit? Chắc ngài đã mất niềm quý mến hắn rồi chứ?

– Tại sao lại mất? Nhưng này Kolia, tôi mệt rồi. Với lại, nhắc lại chuyện ấy thật xót xa quá. Sao, sức khỏe cậu ấy thế nào?

– Hắn ngủ, chắc hắn còn ngủ đến hai giờ nữa mới dậy. Tôi hiểu mà, ngài đâu có ngủ ở nhà. Ngài lang thang ngoài công viên. Hẳn là như vậy rồi, ngài hay mủi lòng, đa cảm… Tôi chẳng có gì phải ngạc nhiên hết.

– Sao chú biết tôi lang thang ngoài công viên và không ngủ nhà hả?

– Thì Vera vừa bảo xong. Cô ta cứ can tôi đừng có vào, nhưng tôi không thể không vào thăm ngài được, dù chỉ một phút thôi. Đã hai giờ qua, tôi túc trực cạnh giường bệnh của hắn. Bây giờ thì đến lượt Coxtia Lebedev. Burdovski thì đi rồi. Nào, ngài cứ nằm xuống đi chứ, hoàng thân. Chúc ngài một đêm… à, một ngày tốt lành. Nhưng này, ngài có biết không, tôi ngạc nhiên đấy.

– Đã hẳn… Nội bao nhiêu chuyện này…

– Không phải vậy, hoàng thân ạ, không phải thế đâu. Chính cái lời “tự thú” của hắn mới khiến tôi ngạc nhiên. Nhất là đoạn hắn luận về đấng Tạo hóa, về cuộc sống tương lai. Quả có một tư tưởng vĩ đại nằm trong đó!

Hoàng thân nhìn Kolia trìu mến, cu cậu đã hẳn là vội đến để thảo luận ngay về tư tưởng vĩ đại này đây.

Nhưng điểm quan yếu không phải là chính tư tưởng đó, mà là môi trường đã nảy sinh ra tư tưởng đó. Giá tư tưởng đó được Voltaire, Rouseau,[1] Proudhon viết ra, chắc là tôi sẽ đọc và chú ý tới, nhưng hẳn nó sẽ không làm tôi bàng hoàng như thế này được. Đằng này là của một con người biết chắc chắn rằng mình chỉ còn sống được mười phút nữa, và kẻ đó đã phát biểu tư tưởng ấy. Chà, thật mới kiêu hãnh làm sao chứ! Đó là một sự xác nhận tuyệt vời cho vẻ độc lập và cao trọng của con người, đó là một sự thách đố công khai, thẳng thừng! Vâng, đó là một sức mạnh vô biên của tâm thần! Sau điều này mà bảo rằng hắn đã cố ý bỏ hột nổ ra ngoài là bần tiện, là vô lý! Nhưng ngài biết không? Hôm qua hắn đã lừa gạt ta đó: Tôi có giúp hắn thu vén hành lý gì cho hắn đâu, và tôi cũng có thấy khẩu súng của hắn bao giờ đâu; tự hắn thu dọn lấy tất cả hành trang của hắn đấy chứ, vậy mà hắn cũng lôi tôi vào chuyện cho bằng được. Vera bảo rằng ngài bằng lòng cho hắn ở đây, tôi cam đoan với ngài là chẳng có gì nguy hiểm cả, nhất là vì chúng ta ngó chừng hắn từng phút một.

– Người nào trong đám chú đã thức canh hắn đêm qua?

– Coxtia Lebedev, Burdovski và tôi. Keller có ở đó một lúc, nhưng rồi sau gã về phòng Lebedev mà ngủ vì cũng chẳng còn chỗ nào cho gã ngủ lại được trong phòng đó nữa. Ferdysenko cũng ngủ ở phòng Lebedev, gã ra đi lúc bảy giờ sáng. Ông tướng thì đã thường trực ngủ ở phòng Lebedev rồi; ông cụ cũng đã ra đi nốt. Có lẽ Lebedev sẽ đến thăm ngài bây giờ đó. Tôi cũng chẳng biết việc gì, nhưng ông ấy cứ đi kiếm ngài, và hỏi ngài đến hai lượt. Chúng ta có nên cho ông ta vào hay không, vì ngài cần phải ngủ mà? Tôi cũng đi ngủ đây. À, phải, tôi có định nói với ngài một chuyện: Tôi ngạc nhiên vì ông tướng vừa mới rồi, Burdovski đánh thức tôi dậy sau lúc sáu giờ, hay đúng hơn là sáu giờ; tôi tạt ra ngoài một lúc và tình cờ gặp ông tướng, ông cụ vẫn còn say nhừ và không nhận ra tôi, ông đứng trước mặt tôi như phỗng đá. Lúc nhận ra tôi rồi, ông ta bay lại phía tôi mà hỏi: “Bệnh nhân ra thế nào? Ba đến để hỏi thăm tin tức của hắn đây”. Tôi cho ông biết tin tức, kể cho ông cụ nghe chuyện này chuyện kia. Ông cụ bảo: “Mọi sự tốt đẹp cả, nhưng sở dĩ ba dậy sớm và đến đây cốt để báo trước cho con biết. Ba có lý do mà tin rằng ta không thể nói toạc hết mọi chuyện ra khi có mặt ông Ferdysenko và… ta phải đề phòng hắn!”. Ngài có hiểu điều này không, thưa hoàng thân?

– Có thể thế thật sao? Dù vậy… điều đó cũng chẳng can hệ gì đến ta.

– Vâng, thì đã hẳn là không rồi. Chúng ta đâu có phải là hội viên của Hội Tam Điểm[2] đâu, thế cho nên tôi hết sức ngạc nhiên khi thấy ông tướng vì chuyện đó mà đánh thức tôi dậy trong đêm.

– Chú vừa bảo là Ferdysenko cũng đi rồi, phải không?

– Lúc bảy giờ, ông ta có tạt vào thăm tôi tại giường người bệnh và bảo rằng ông ta đi ngủ tiếp tại nhà Vilkin- một tay con cháu của Lưu Linh, gã Vilkin này. Thôi, tôi đi đây! À mà Lukian Timofeits đây rồi. Hoàng thân buồn ngủ. Ông Lukian Timofeits ạ. Nên quay lưng đi là vừa!

– Chỉ một chốc thôi mà, thưa hoàng thân tôn kính, về một việc quan hệ đối với tôi, - Lebedev nói với giọng cố làm ra quan trọng, vừa cúi chào kiểu cách mà bước vào.

Lão mới về nhà xong và chưa kịp tạt về phòng, mũ vẫn còn cầm trên tay. Trông lão đăm chiêu và có vẻ nghiêm trọng hết sức. Hoàng thân mời lão ngồi.

– Ông đã hỏi thăm tôi đến hai lần. Chắc ông vẫn còn lo lắng về vụ đêm qua thì phải?

– Có phải ngài định nói đến cậu bé đó chăng, thưa hoàng thân? Ô, không phải đâu. Ngày hôm qua đầu óc tôi rối như tơ vò, nhưng hôm nay thì tôi không có cản mũi kỳ đà ngài về bất cứ một việc gì hết.

– Ông nói sao? Cản mũi kỳ..?

– Tôi bảo “cản mũi kỳ đà”, đó là một thành ngữ Pháp cũng giống như bao nhiêu từ ngữ khác đã đi vào ngôn ngữ Nga, nhưng tôi không có ý nhấn mạnh đặc biệt đến nó.

– Hôm nay ông làm sao thế, hở Lebedev? Trông ông quan trọng và uy nghiêm quá, và ông nói năng cứ như gằn từng tiếng một, - hoàng thân mỉa mai.

– Này Nicolai Ardalionovitr! - Lebedev bảo Kolia bằng một giọng gần như trắng trợn. - Tôi muốn bàn với hoàng thân một chút việc chỉ liên quan riêng đến…

– Ồ, vâng, tôi hiểu mà, đâu có phải việc của tôi. Thôi xin chào hoàng thân, - Kolia nói và đi ngay.

– Tôi thích thằng bé ấy vì cái đức nhanh trí nhậy hiểu của nó, - Lebedev vừa nhìn thằng bé ra đi, vừa bảo. - Một thằng nhỏ thật nhanh nhẹn, dù lắm lúc nó có hơi nhiễu sự đôi chút. Thưa hoàng thân tôn kính, đêm qua hay là sáng sớm hôm nay, tôi cũng không nhớ đích xác được là giờ nào nữa, tôi đã gặp một chuyện rủi hết sức.

– Việc gì vậy?

– Thưa hoàng thân, bốn trăm rúp trong túi áo tôi bỗng dưng không cánh mà bay! - Lebedev nói thêm với một nụ cười chua chát.

– Ông mất bốn trăm rúp à? Chà, rủi thật.

– Nhất là đối với một kẻ nghèo chỉ biết sống lương thiện bằng bông trái của mồ hôi nước mắt mình.

– Đã hẳn, đã hẳn vậy rồi! Mà mọi việc xảy ra làm sao?

– Thưa ngài, chung quy cũng chỉ tại rượu mà ra thôi. Tôi đến cùng ngài như ra mắt đấng Tạo hóa vậy, thưa hoàng thân tôn kính. Tôi vừa được một con nợ trả cho số bạc bốn trăm rúp vào lúc năm giờ chiều qua, thế rồi tôi đáp tàu hỏa về đây. Ví tiền tôi để trong túi. Lúc thay bộ đồng phục ra thì tôi bỏ ví tiền vào túi áo để ngó chừng được nó, định bụng chiều nay thì đưa chúng cho người ta theo lời nhờ cậy. Lúc đó tôi đương đợi một tay chạy áp phe đến.

– Nhân thể, này Lukian Timofeits, có phải ông đã đăng quảng cáo trên báo rằng ông cho vay tiền có thế chấp bằng vàng và bạc phải không?

– Qua một người trung gian thôi. Quảng cáo đó không hề nêu tên hay địa chỉ của tôi. Thưa ngài, chắt bóp được một vốn liếng cỏn con, gia đình thì đông đúc, hẳn ngài cũng phải nhận rằng cho vay với một mức lãi phải chăng thì…

– Ồ, vâng, ồ vâng! Tôi chỉ hỏi cho biết thế thôi. Xin lỗi đã ngắt lời ông.

– Người trung gian ấy không đến. Thế rồi người ta dắt cậu nhỏ khốn khổ này đến đây. Lúc đó đã ăn tối xong nên người tôi khỏe khoắn lại đôi chút, sau đó khách khứa đến, chúng tôi uống trà, và về sau tôi lại đâm hí hửng quá nên mới ra nông nỗi này. Khi tên Keller đến, lúc đó khuya lắm rồi, hắn tuyên bố rằng đó là sinh nhật của ngài và thét dọn rượu ra thì thưa hoàng thân tôn kính, vốn là kẻ có lòng (mà chắc ngài cũng nhận thấy là tôi xứng đáng như thế lắm chứ), tôi không dám nói là nhạy cảm, nhưng là kẻ đầy lòng biết ơn- và thưa ngài, tôi vẫn hãnh diện về điểm ấy- tôi đã có ý tôn vinh cái buổi tối trân trọng ấy cho thêm phần tươm tất, và để chuẩn bị sẵn cho giây phút được chúc tụng ngài một cách riêng tư nên tôi đã trút cái áo cũ kĩ rách rưới ấy đi mà khoác bộ đồng phục vào, bộ đồng phục tôi đã cởi bỏ lúc về đến nhà- và chắc là ngài đã thấy tôi mặc bộ đồng phục đó suốt cả buổi tối. Nhưng lúc thay у phục, tôi quên mất chiếc ví tiền trong túi áo. Quả thật khi Chúa muốn sửa phạt người nào, thì đầu tiên là Ngài khiến cho hắn đãng trí. Mãi đến bảy giờ rưỡi sáng nay, khi thức dậy, tôi mới nhảy khỏi giường như một thằng điên mà giật ngay lấy cái áo- túi áo trống trơn. Chẳng còn thấy tăm hơi chiếc ví đâu nữa.

– Chà, thật là bực mình lắm!

– Đúng là bực mình thật! Ngài thật khéo mà dùng lối nói đó, thưa ngài, - Lebedev nói, không phải là không có một ánh tinh quái.

– Nhưng, sau rốt thì… - hoàng thân nói sau một thoáng trầm ngâm, - chuyện đó nghiêm trọng đấy chứ, phải không?

– Đã hẳn là nghiêm trọng rồi, ngài lại tìm ra một tiếng đắc địa để diễn tả…

– Này, thôi đủ, Lukian Timofeits ạ, cái gì mà phải tìm chứ? Chữ nghĩa không thành vấn đề. Ông có nghĩ rằng có thể ông đã đánh rơi chiếc ví lúc ông đang say không?

– Có thể chứ! Khi người ta say thì chuyện gì cũng xảy ra được hết, nếu ngài muốn nói trắng ra như vậy, thưa hoàng thân tôn kính. Nhưng xin ngài hãy xét cho: nếu tôi có đánh rơi chiếc ví đó khi thay áo, thì nó phải nằm ngay trên nền nhà chứ, phải thế không? Vậy thì nó ở đâu rồi?

– Ông có bỏ nó vào một ngăn kéo hay một hộc bàn nào không?

– Tôi đã lục soát hết cả mọi chỗ rồi. Với lại, tôi không hề cất nó ở đâu và tôi cũng chẳng có mở cái ngăn kéo nào ra cả, tôi nhớ rõ lắm mà.

– Thế ông đã xem trong tủ quần áo chưa?

– Xem ngay từ đầu rồi. Tôi đã xem đi xem lại mấy lần cái tủ ấy hôm nay rồi. Nhưng làm sao tôi có thể cất nó vào trong tủ được, thưa hoàng thân tôn kính?

– Này Lebedev, phải nhận rằng việc này khiến tôi rối trí lắm. Vậy là có một kẻ nào đã nhặt được chiếc ví ấy dưới đất rồi chăng?

– Hay là thuổng từ trong túi tôi cũng nên! Chỉ có hai giả thuyết đó thôi, thưa ngài.

– Việc này khiến tôi thật buồn hết sức, vì ai có thể làm như thế nhỉ? Vấn đề là ở chỗ đó!

– Đã hẳn, đó mới là vấn đề chính yếu. Ngài có cách tìm tiếng, lời để giải thích hoàn cảnh một cách thật chính xác lạ lùng đó, thưa hoàng thân đại nhân.

– Ồ, Lukian Timofeits, thôi đừng có châm biếm nữa. Đây là…

– Châm biếm à? - Lebedev vung vẩy hai tay, kêu lên.

– Thôi, thôi được rồi. Tôi không giận đâu. Tôi lo là lo việc khác cơ… tôi sợ là sợ cho người đã… Mà ông nghi cho ai?

– Thật là một câu hỏi tế nhị… và khó khăn hết sức. Tôi không thể ngờ cho con tớ gái, chỗ của nó chỉ ở trong bếp thôi. Cũng chẳng thể nghi cho lũ con tôi…

– Thì đã hẳn.

– Như vậy thì chỉ có thể là một vị khách nào đó.

– Nhưng làm sao có thể thế được?

– Hẳn là tuyệt đối và hoàn toàn không thể như thế được rồi, nhưng sự tình cũng không làm sao khác hơn thế. Tôi sẵn sàng nhận, tôi sẵn sàng tin rằng đó chẳng qua là một vụ trộm, không phải vào buổi tối lúc đông đủ mặt mũi bá quan, mà vào lúc khuya, hay có thể vào buổi sáng cũng nên, do một kẻ đã nghỉ qua đêm ở đây.

– Chúa ôi!

– Dĩ nhiên tôi không kể đến Burdovski và Nicolai Ardalionovitr. Hai người ấy không có vào phòng tôi.

– Đã hẳn, dù cho họ có vào phòng ông cũng vậy. Những ai đã qua đêm trong phòng ông?

– Kể luôn tôi thì là bốn người, trong hai phòng ngăn liền nhau: tôi, ông tướng, Keller và Ferdysenko. Vậy thì thưa ngài, thủ phạm là một trong bốn người chúng tôi.

– Ý ông muốn nói là một trong ba; nhưng mà ai?

– Tôi đã tính là phải cho công bằng và cho có thứ tự, lớp lang, nhưng thưa hoàng thân, tôi đồng ý với ngài rằng tôi không thể tự ăn cắp của tôi được, dù trên đời đã có những vụ như thế xảy ra…

– Ồ, Lebedev ơi, ông cứ dài dòng văn tự mãi nghe sao mệt quá! - Hoàng thân bực dọc kêu lên. - Hãy đi ngay vào vấn đề đi. Việc gì mà cứ phải vòng vo tam quốc mãi thế?

– Vậy thì, còn lại ba người. Bắt đầu là Keller, một gã tâm tính bất nhất, một tên say sưa và xét theo một phương diện, nghĩa là trong trường hợp có liên hệ đến túi tiền của kẻ khác, là kẻ theo chủ nghĩa tự do; xét về những mặt khác, có thể nói у theo chủ thuyết hiệp sĩ cổ xưa hơn là chủ thuyết tự do. Y ngủ ngay trước tiên trong phòng người bệnh, mãi đến khuya mới mò đến phòng chúng tôi lấy cớ у nằm trên nền nhà khó ngủ quá.

– Ngài nghĩ ông ta chăng?

– Tôi phải nghi chớ. Đâu khoảng bảy giờ hơn, tôi phóng ra khỏi giường như một người điên và đập tay lên trán, tôi đánh thức ngay ông tướng dậy, lúc đó ông ta đang say sưa trong giấc ngủ của một người trong trắng. Nhận thấy sự biến mất bất thường của Ferdysenko, nội chừng đó cũng khiến chúng tôi nghi rồi, hai chúng tôi liền quyết định khám người Keller, gã này lúc đó đang dang tay, dang chân ngủ như… như một khúc gỗ đó, thưa ngài. Chúng tôi lục soát khắp người gã, chẳng có một xu nào trong túi gã cả, và quả thực không có túi nào của gã mà chúng tôi không thấy lắm vết thủng cả. Có một chiếc khăn tay bằng vải sọc xanh trông thật bẩn thỉu gớm ghiếc. Còn có một lá thư tình nữa, chỉ một lá thôi, của một nàng hầu phòng nào đó gửi đòi tiền và hăm dọa này nọ, với một vài mảnh giấy báo có cái bài mà ngài đã biết rồi. Ông tướng quả quyết rằng hắn vô tội. Để điều tra thêm, chúng tôi đánh thức hắn dậy, vô cùng khó khăn. Gã cũng chẳng biết trời trăng gì, miệng gã há hốc, trông gã say xỉn; mặt gã thộn ra và có vẻ hồn nhiên, vô tội, có vẻ ngu xuẩn nữa là khác, vậy là không phải gã rồi.

– Hay, tôi thỏa lòng lắm! - Hoàng thân thở phào nhẹ nhõm. - Thế mà tôi cứ sợ cho gã.

– Sợ cho gã à? Vậy chắc ngài phải có lý do chứ? - Lebedev nói, mắt híp lại.

– Ồ không, tôi chỉ nói rằng, - hoàng thân ngập ngừng. - Tôi thật điên rồ hết sức khi bảo rằng tôi ngại cho gã. Này Lebedev, làm ơn đừng nhắc tới chuyện đó với ai cả nhé!

– Hoàng thân, hoàng thân ơi! Lời ngài nói đã ghi khắc trong tâm tôi… đã chôn chặt trong chốn thâm sâu của cõi lòng này, như trong một phần mộ vậy, thưa ngài, - Lebedev say sưa nói, lão ép sát mũ vào tim.

– Được rồi! Được rồi! Thế thì… đúng là Ferdysenko chứ gì? Ý tôi muốn nói rằng ông nghi cho Ferchissenco chứ gì?

– Còn ai vào đó nữa? - Lebedev hỏi khẽ, vừa nhìn hoàng thân chăm chăm.

– Vâng, đã hẳn như vậy rồi… Còn ai vào đó nữa… Tuy vậy, có chứng cớ gì không?

– Chứng cớ rành rành chứ. Trước hết, hắn biệt dạng lúc bảy giờ hay trước cả lúc bảy giờ sáng.

– Tôi biết rồi, Kolia có kể cho tôi nghe ông ta đến gặp chú ấy và bảo rằng ông ta đi ngủ tiếp ở đâu đó… tôi quên mất là nhà của ai… đâu là một người bạn của ông ấy.

– Vâng, nhà Vilkin. Vậy là Nicolai Ardalionovitr đã kể cho ngài nghe rồi?

– Chú ấy không nói gì về vụ trộm cả.

– Hắn đâu có biết vụ đó, bởi vì lúc ấy tôi vẫn còn giữ kín mọi việc này mà. Vậy là hắn đi đến nhà tên Vilkin: Chà, một tên say này đi đến nhà một bợm nhậu khác thì có gì lạ đâu, cho dù đến trước lúc rạng đông và chẳng có lý do gì cả, có phải thế không, thưa ngài? Nhưng ở đây có một điểm khiến chúng ta lần ra manh mối: Lúc hắn đi, hắn lại để địa chỉ nơi hắn đến… Nào, hoàng thân, bây giờ xin ngài hãy theo dõi đây: Tại sao hắn lại để địa chỉ? Tại sao hắn lại có ý ghé vào gặp Nicolai Ardalionovitr để bảo thằng bé rằng hắn đi ngủ tiếp tại nhà Vilkin? Bởi vì có ai màng để ý đến việc hắn đi, hay nói cho rõ hơn, việc hắn đi đến nhà Vilkin kia đâu? Tại sao hắn lại tuyên bố điều đó ra? Không, mưu mẹo mới là ở chỗ đó, thưa ngài, mưu kẻ trộm đó! Nói thế cũng chẳng khác nào bảo rằng: “Đấy, xem đấy, tôi có giấu đường đi nước bước của tôi đâu, thế làm sao nghi tôi là kẻ trộm được? Có khi nào kẻ trộm lại đi nói: Lạy ông tôi ở bụi này, không?”. Đó là một cách đề phòng quá cẩn thận để đánh lạc hướng sự nghi ngờ, hay có thể nói là, xóa dấu chân trên cát… Ngài hiểu tôi chứ, thưa hoàng thân tôn kính?

– Tôi hiểu. Tôi đã hiểu rõ ông rồi. Nhưng chứng cớ đó chưa đủ vững, phải thế không?

– Một chứng cớ thứ hai: Đường đi nước bước của hắn đã cho ta thấy là “phịa” và địa chỉ hắn cho là địa chỉ ma. Một giờ sau đó, tức là lúc tám giờ sáng, tôi đến gõ cửa nhà gã Vilkin; gã này ở ngay đại lộ Thứ Năm đây, sự thật thì tôi cũng có quen biết gã. Chẳng hề có bóng dáng Ferdysenko ở đó. Tuy nhiên một bà vú già điếc đặc có cho tôi biết rằng trước đó một giờ, quả có người đến đập cửa ầm ầm và kéo chuông rõ mạnh, kéo mạnh quá đến nỗi làm đứt dây chuông luôn. Nhưng bà cụ không chịu mở cửa, không muốn đánh thức ông Vilkin dậy, và có lẽ chính bà cũng không muốn rời khỏi giường nữa. Sự việc là như thế đó.

– Đó là tất cả chứng cớ của ông chăng? Còn ít quá.

– Nhưng thưa hoàng thân, tôi còn nghi ai khác được bây giờ? Ngài hãy tự xét mà xem! - Lebedev xót xa nói cho dứt, nhưng với một nụ cười có vẻ quỷ quyệt.

– Ông nên soát lại phòng, tủ và ngăn kéo của ông lần nữa xem! - Hoàng thân băn khoăn nói sau một phút nghĩ ngợi.

– Tôi đã làm thế rồi! - Lebedev thở dài nói, có vẻ còn bùi ngùi hơn trước.

– Chậc… mà tại sao, tại sao ông phải thay áo của ông ra làm gì chứ? - Hoàng thân kêu lên, chàng giận dữ đập bàn.

Câu hỏi đó nó ở trong một vở hài kịch lỗi thời rồi, thưa ngài. Nhưng kính thưa hoàng thân, ngài quả đã để tâm đến nỗi bất hạnh của tôi đó! Tôi đâu có đáng được như thế. Ý tôi nói riêng cá nhân tôi thì tôi đâu có đáng cho ngài bận tâm; nhưng ngài có đau xót cho cả kẻ phạm tội nữa cơ mà, phải không ngài? Cho cái tên mạt hạng Ferdysenko nữa cơ mà!

– Phải đúng như thế thật, ông làm tôi khó chịu đó, - hoàng thân ngắt lời lão với vẻ ơ thờ bất mãn. - Vậy thì ông định làm gì nếu ông tin chắc thủ phạm là Ferdysenko?

– Thưa hoàng thân, thưa hoàng thân tôn kính, còn ai khác vào đó bây giờ? - Lebedev nói, vừa uốn éo lấy lòng. - Ngài thấy đó, không còn nghi ngờ ai được nữa, tuyệt đối không thể nào nghi ngờ ai khác hơn là Ferdysenko được nữa, hay có thể nói không còn một chứng cớ thứ ba nào tố cáo hắn nữa ! Vì xin nhắc lại, còn ai khác được nữa bây giờ? Tôi không thể nào nghi ngờ ông Burdovski được, hề hề!

– Chà, thật là phi lý quá!

– Hay là ông tướng chăng? Hề hề!

– Thật là chuyện điên rồ quá mà! - Hoàng thân nói gần như giận dữ, ngài quay mặt đi.

– Quả là chuyện điên rồ thật! Hề hề! Cái ông tướng đó mới thật quá quắt, ông ta làm tôi cười chết thôi! Hai chúng tôi đã lập tức theo dấu Ferdysenko đến nhà Vilkin… và ngài cũng nên ghi nhận rằng ông tướng còn chới với dữ hơn tôi nữa lúc tôi đến đánh thức ông ấy dậy vì phát hiện ra mình bị mất ví, gương mặt ông ta đổi khác quá chừng. Ông đỏ mặt lên, rồi ông tái mặt lại, thế xong ông đùng đùng nổi một cơn lôi đình cao quý mà tôi chưa bao giờ tưởng tượng nổi đó, thưa ngài. Ông ấy thật là một con người hết sức cao quý! Ông ấy nói dối như cuội vì tính yếu đuối mà- nhưng ông ta là một con người có những tình cảm thật tuyệt tác, một con người không phải là một nhà trí thức lỗi lạc, nhưng đã chiếm được niềm tin cậy tuyệt đối nhờ tính hồn nhiên vô tội của ông. Thưa hoàng thân tôn kính, tôi vừa mới thưa cùng ngài rằng, chẳng những tôi yếu lòng trước ông ấy mà tôi còn quý mến ông ấy chân thành. Thế rồi bất chợt ông ấy dừng ngang lại giữa đường, phanh ngực áo ra mà nói: “Khám tôi đi. Ông đã khám Keller rồi, hà cớ gì ông không khám tôi chứ? Tôi van nài ông khám đó! Công lý đòi hỏi như thế”. Tứ chi ông ta run lẩy bẩy, ông ta xanh khướt lại trông thật dễ sợ. Tôi cười, bảo: “Nghe đây, ông tướng ạ, nếu một người nào khác nói với tôi điều đó về ông, chắc chắn tôi sẽ tự tay cắt đầu tôi, đặt lên mâm rồi bưng nó đến với tất cả những kẻ dám nghi ngờ ông và bảo rằng: “Đây, mấy người có thấy cái đầu này không? Tôi dám lấy đầu tôi đây để chứng tỏ lòng tôi tin cậy ông ấy, chẳng những thế thôi, mà vì ông, tôi còn sẵn sàng nhảy vào lửa ấy chứ! Đó, tôi sẽ đảm bảo về ông như thế đấy!”. Tôi nói. Lúc đó, ngay ở giữa đường, ông ta đã ngã vào đôi tay tôi, òa lên khóc, run rẩy rồi ôm chặt tôi vào lòng đến nỗi tôi suýt nghẹt thở vì ho. Ông ta bảo: “Ông là người bạn duy nhất còn ở bên tôi trong cơn hoạn nạn của tôi”. Thật là một con người mẫn cảm, thưa ngài! Thế rồi, hẳn là ông ta đã chọn đúng lúc để kể cho tôi nghe một chuyện tiếu lâm, lúc chúng tôi tiếp tục hành trình, rằng hồi còn trẻ, có dạo người ta đã nghi ông đánh cắp năm trăm ngàn rúp. Ngày hôm sau ông đã lao mình vào một ngôi nhà cháy để lôi vị bá tước đã ngờ ông đánh cắp tiền ra khỏi biển lửa, đồng thời cứu luôn cả Nina Aleksandrovna lúc đó còn là một cô gái trẻ. Bá tước ấy ôm chầm lấy ông và tiếp sau đó là đám cưới của ông với nàng Nina Alexanclrovna. Ngay sau hôm nhà cháy, người ta tìm ra được hộp tiền bị mất; đó là một chiếc hộp sắt kiểu Anh với một ổ khóa bí mật, không biết nó rơi xuống dưới nền nhà thế nào mà chẳng ai trông thấy cả, chỉ nhờ vụ nhà cháy người ta mới khám phá ra đấy thôi. Chuyện này thì đã hẳn là “phịa” rồi, nhưng không hẳn là thiếu màn ướt sũng nước mắt lúc ông ta nói đến Nina Aleksandrovna. Nina Aleksandrovna là một bậc mệnh phụ hết sức cao quý, tuy bà ấy đang tức giận tôi.

– Nhưng ông đâu có quen bà ấy, phải thế không?

– Kể như không quen, nhưng tôi hết lòng muốn được quen biết bà để mong có dịp tự biện minh với bà. Bà ấy giận tôi vì cho rằng tôi đưa chồng bà vào con đường rượu chè be bét. Nhưng trái lại, không những không làm hư hỏng ông ta, tôi còn kìm giữ ông ta lại nữa là đằng khác. Tôi còn giữ cho ông ta xa lánh những chỗ tụ tập nhạo báng nữa là khác, vả lại, ông ta là bạn tôi, và thú thật cùng ngài, tôi sẽ không bỏ rơi ông ta đâu, kể từ nay trở đi. Ý tôi như thế này: Ông ta đi đâu, tôi sẽ đi đó, bởi vì chỉ có thể cầm chân ông ta lại bằng tình cảm được mà thôi. Dạo này ông ta không đến thăm bà góa của viên đại úy kia nữa, dù trong thâm tâm, ông háo hức muốn đến với bà ta, lắm lúc ông còn thở vắn than dài cho hoàn cảnh bà ta, nhất là về buổi sáng khi ông thức dậy và đi ủng vào chân. Tôi không hiểu sao ông ta lại thở than vào ngay lúc đó. Ông ta không có tiền, thế mới rầy rà, và ông ta chẳng thể nào đến nhà bà ta mà trong túi không xu. Ông ấy có hỏi tiền ngài không, thưa hoàng thân tôn kính?

– Không, ông ấy không hề hỏi.

– Ông ta xấu hổ đấy, chứ ông ấy muốn hỏi lắm. Ông ấy còn thú nhận với tôi rằng ông ấy đã toan quấy rầy ngài rồi, nhưng ngại vì ngài mới giúp ông ta cách đây không lâu. Với lại ông ta nghĩ rằng ngài sẽ từ chối ông ta. Ông ta đã tâm sự trong tình bạn bè cùng tôi về điều đó.

– Còn ông, ông không cho ông ta tiền sao?

– Thưa hoàng thân! Thưa hoàng thân tôn kính! Chẳng những tôi cho tiền, mà tôi còn dâng hiến cả mạng sống tôi cho con người ấy, có thể nói như vậy. Bảo rằng hy sinh cả đời sống thì có hơi quá, không có chuyện hy sinh đời sống, nhưng tôi sẵn lòng chịu đựng cơn sốt, cái mụt nhọt hay một cơn ho dữ dằn, vâng thì lạy Trời, tôi sẵn sàng chịu đựng ông ta vì những tật đó, miễn là trong trường hợp tối cần thiết; vì tôi xem ông ta là một vĩ nhân, dù là một vĩ nhân đã hết thời. Vậy đó, thưa ngài, không phải chỉ có tiền thôi đâu.

– Vậy là ông cho ông ta tiền?

– Không đâu, thưa ngài. Tôi không hề cho ông ta tiền mà chính ông ta cũng biết là tôi chẳng cho tiền ông ta đâu. Nhưng điều đó chỉ nhằm mục đích tiết chế và cứu chữa con người ông ta đấy thôi. Bây giờ thì ông ta nằng nặc đòi đi với tôi lên Petersburg, vâng thưa ngài, tôi sắp đi Petersburg để theo dõi sát gã Ferdysenko kia, vì tôi biết chắc lúc này hắn đang ở đấy. Ông tướng thì nóng lòng như lửa đốt, nhưng tôi đoán rằng một khi đến Petersburg rồi, thế nàо ông ta cũng bỏ mặc tôi mà đến với bà góa nọ. Phải thú thật rằng tôi vẫn cố ý để cho ông ta đi, vì chúng tôi đã dự tính ngay khi đến nơi, sẽ tách nhau ra mỗi người một ngả mà theo dấu vết tên Ferdysenko cho dễ hơn. Tôi sẽ mặc cho ông ta đi để rồi sau đó tôi sẽ giáng cho ông ta một cú bất ngờ như từ trời rơi xuống bằng cách tạt đến nhà bà góa cho ông ta kinh ngạc, cho ông ta xấu hổ với tư cách một người cha trong gia đình của ông, cũng như trong cung cách của một con người, nói chung.

– Nhưng vì Chúa, xin ông chớ gây lắm chuyện ồn ào nhé! - Hoàng thân nói nhỏ, chàng trĩu nặng âu lo.

– Ồ, không đâu thưa ngài. Tôi chỉ muốn làm ông ta xấu hổ để xem mặt mũi ông ta ra làm sao thôi, vì thưa hoàng thân tôn kính, ta có thể rút ra được nhiều điều nơi gương mặt con người, nhất là một con người như ông tướng. Ôi, hoàng thân! Dù nỗi bất hạnh của tôi lớn lao dường này, nhưng tôi không sao đừng nghĩ đến ông ta, cũng như nghĩ đến sự cứu chữa cho đức hạnh con người ông ấy. Thưa hoàng thân rất tôn kính, được thưa chuyện với ngài là một đặc ân lớn lao cho tôi; và tôi nhận rằng đó là mục đích chính mà tôi đến thăm ngài đây: Ngài biết gia đình của ông tướng đó, ngài cũng đã từng sống với họ, cho nên kính thưa hoàng thân, nếu ngài sẵn lòng giúp đỡ tôi cho dễ dàng công việc, tất cả chỉ vụ mưu cầu ích lợi cho ông tướng và hạnh phúc của ông ấy…

Lebedev đã khoanh tay lại như lúc cầu nguyện.

– Làm gì? Làm cách gì cho công việc dễ dàng hơn? Xin ông hãy tin là tôi rất muốn hiểu rõ ông hơn, ông Lebedev ạ.

– Vâng, chính trong niềm tin đó tôi đã đến với ngài, thưa ngài! Ta có thể cậy Nina Aleksandrovna canh chừng và nếu có thể nói, luôn luôn theo dõi ông tướng ngay trong gia đình, nhưng khốn nỗi tôi lại không quen biết bà ta. Ngoài ra, chúng ta còn Nicolai Ardalionovitr, cậu ấy ngưỡng mộ ngài, có thể là bằng tất cả những phiếm lòng trẻ trung của cậu ấy, cậu ấy cũng có thể giúp ta được…

– Ồ, không được… đem Nina Aleksandrovna dây vào chuyện này là điều Chúa cấm chúng ta làm, cả Kolia cũng không được… Nhưng có lẽ tôi vẫn chưa hiểu được ông đó, Lebedev ạ!

– Nhưng tuyệt nhiên chẳng có gì để phải hiểu cả! - Lebedev nhảy nhổm dậy khỏi ghế. - Điều phải làm là hãy cảm thông và cư xử hòa nhã dịu dàng đối với ông ấy! Đó là tất cả phương thuốc cần cho người bệnh của chúng ta. Thưa hoàng thân, ngài cho phép tôi được xem ông ta như một bệnh nhân chứ?

– Vâng, điều đó còn tỏ ra ông là con người bặt thiệp và có đầu óc nữa.

Tôi muốn giải thích bằng một ví dụ rút ra từ một hành động cụ thể làm sáng tỏ vấn đề. Ngài đã thấy ông ta là loại người như thế nào rồi: Chỗ yếu duy nhất của ông ta bây giờ là bà góa phụ của viên đại úy kia, kẻ mà ông ta không thể đến nếu không có tiền và tôi định đến nhà bà ấy để tóm gọn ông ta hôm nay đây, việc đó chỉ nhằm mưu cầu lợi ích cho ông ta mà thôi. Nhưng giả thử không phải chỉ có vụ bà góa đó không thôi, giả thử ông ta còn nhúng tay vào một tội ác, hay một hành động nhục nhã nào đó (dù đã hẳn ông ta chẳng thể nào làm điều đó nổi), thì lúc đó, tôi cho rằng ta phải đến với ông ta bằng một cách có thể gọi là ‘hết sức dịu dàng, gượng nhẹ, vì ông ta là một con người nhạy cảm hết sức. Cứ tin tôi đi, ông ta cũng không giữ được quá năm ngày đâu, thế nào rồi ông ta cũng phun ra hết, rồi khóc, rồi xưng ra hết mọi sự- cần nhất là người ta biết hành động cho khéo léo và tôn kính, và gia đình ông ta lẫn ngài biết canh chừng, có thể nói là nhất cử nhất động của ông ta. Ôi, hỡi hoàng thân tôn kính! - Lebedev nói và nhảy tưng tưng một cách hứng chí. - Đã hẳn tôi không dám quả quyết rằng ông ta tuyệt nhiên không đáng nghi ngờ. Phần tôi, tôi sẵn sàng dốc đổ đến giọt máu cuối cùng của tôi vì ông ta ngay lúc này đây, có thể nói như vậy, mặc dù chắc ngài phải công nhận rằng cái tính buông lung và thói say sưa, rượu chè của ông ta cùng vụ bà góa viên đại úy kia, tất cả gộp lại… có thể đưa ông ta đến bất cứ việc gì được lắm…

– Ông hãy vững tin rằng bất cứ lúc nào tôi cũng sẵn sàng giúp đỡ ông trong việc này, - hoàng thân vừa nói, vừa đứng lên, - mặc dù thưa thật với ông rằng tôi hết sức là bứt rứt. Nào, hẳn là ông vẫn nghĩ rằng… Vắn tắt một lời, chính ông vẫn bảo ông nghi ngờ Ferdysenko phải không?

– Thì còn ai nữa? Còn ai vào đó được nữa, thưa hoàng thân chân thành rất mực? - Lebedev lại xoắn hai tay vào nhau và cười lấy lòng.

Hoàng thân chau mày đứng dậy.

– Này xem đây, Lukian Timofeits, trong những trường hợp như thế này mà lầm lẫn là nguy hại ghê gớm lắm đấy. Cái ông Ferdysenko này, tôi không muốn nói gì xấu về ông ấy… nhưng cái ông Ferdysenko này, tôi tin là… mà ai biết được, chắc đúng là ông ta quá! Ý tôi muốn nói có lẽ ông ta có thể là… thủ phạm hơn… hơn bất cứ ai khác.

Lebedev mở tròn mắt, và hai tai lão vểnh lên.

– Xem đây, - hoàng thân nói, ngài càng chau mày hơn và lúc bước tới, bước lui trong phòng cố không nhìn Lebedev, ngài lại càng lúc càng băn khoăn bứt rứt hơn, - tôi được hiểu rằng… người ta có cho tôi biết về ông Ferdysenko này như thế nào rồi, hơn nữa, ông ta còn là một con người mà ta phải cẩn trọng chớ có nói gì nhiều trước mặt ông ta, ông hiểu chứ? Tôi nói thế vì có lẽ ông ta dám lắm… hơn mọi ai khác… tôi nói thế để tránh chuyện lầm lẫn… đó mới là điều quan trọng, ông hiểu chưa?

– Nhưng ai đã bảo với ngài về gã Ferdysenko như thế? - Lebedev hỏi.

– Ồ, thì người ta to nhỏ với tôi thế mà. Tuy vậy, riêng tôi thì tôi chẳng tin… tôi lấy làm khó xử mà phải nói với ông điều ấy; tôi cam đoan với ông rằng chính bản thân tôi cũng chẳng tin như vậy… đó chỉ là một ngữ chuyện tầm phào. Ồ, tôi thật ngu xuẩn quá đỗi mới đi nhắc lại chuyện đó!

– Thưa hoàng thân, ngài thấy đó, - Lebedev nói, toàn thân run rẩy, - đây mới là điểm quan trọng, vô cùng quan trọng vào lúc này… ấy là, không phải tôi nói về gã Ferdysenko, mà là nói về chi tiết nguồn tin đó đã đến tai ngài như thế nào. (Nói điều đó, Lebedev chạy theo sau hoàng thân, cố bắt kịp bước ngài). Bây giờ thưa hoàng thân, tôi thấy cần phải cho ngài biết chuyện này: Sáng hôm nay, lúc ông tướng và tôi cùng đi đến nhà Vilkin, sau lúc ông ta đã kể cho tôi nghe vụ hỏa hoạn, trong khi nổi giận đùng đùng, bỗng dưng ông ta bắt đầu nói bóng gió về gã Ferdysenko у như những lời ngài vừa nói đó, nhưng ông ta kể một cách kỳ cục và rời rạc đến nỗi tôi không đừng được phải hỏi ông ta vài câu, nghe ông ta trả lời xong thì tôi mới vỡ lẽ ra rằng mọi tin tức này chỉ là sản phẩm tưởng tượng do nguồn cảm hứng của ông tướng- hay có thể nói là kết quả do lòng đại lượng bao la của ông ta. Bởi vì ông tướng chỉ nói dối những lúc ông ta không sao đè nén được những xúc cảm cao vời tràn ngập tâm can ông ta. Nào bây giờ, xin ngài hãy xét thử việc này: Cứ cho rằng ông ta nói dối đi- chuyện này thì tôi cầm chắc rồi- thế thì làm sao những lời dối trá đó lại lọt vào tai ngài? Thưa hoàng thân, xin ngài hiểu cho rằng đối với ông tướng, đây là một cái hứng nhất thời. Vậy thì, ai có thể cho ngài biết điều đó được? Đó mới là điểm quan trọng và… có thể nói là…

– Kolia vừa mới thuật cho tôi nghe điều đó, cha của chú ấy đã thuật cho chú ấy nghe, lúc ông ta gặp chú ở hành lang đâu khoảng vào sáu giờ hơn, lúc chú ấy đi ra ngoài có việc gì đó.

Hoàng thân kể cho lão nghe tất cả mọi chi tiết.

– Hay quá thưa ngài, ta có thể coi đây là một đầu mối được đó! - Lebedev đang cười với mình và hai tay xoa vào nhau. - Thật đúng như tôi nghĩ! Thế có nghĩa là đại nhân đã mất giấc ngủ hồn nhiên của ngài vào lúc sáu giờ để đi đánh thức cậu con trai yêu dấu của mình, và cảnh báo cho cậu con biết rằng đi lại với gã Ferdysenko là một việc hết sức nguy hiểm. Sau vụ này thì Ferdysenko lại là một kẻ hết sức nguy hiểm chứ chẳng không? Và cái nỗi lo lắng của bậc làm cha của ông tướng mới thật là lớn lao, cao cả biết mấy! Ha ha ha!…

– Này nghe đây, Lebedev, - hoàng thân bối rối hết sức, nói.

– Nghe đây, ông hãy hành động cho yên ắng! Chớ có làm ồn ào! Tôi yêu cầu ông đấy, Lebedev ạ, tôi van xin ông đấy… Có thế tôi mới sẵn lòng giúp ông được, nhưng chớ có để cho ai biết, chớ có cho ai biết cả đấy!

– Kính thưa hoàng thân cực nhân từ, cực chân thành và cực cao quý! Xin ngài cứ yên chí, - Lebedev kêu lên, lão khoái chí hết sức. - Ngài cứ yên chí đi, tôi sẽ chôn chặt mọi việc này trong con tim cao quý của tôi đây! Chúng ta sẽ bước đi một cách khẽ khàng, tay trong tay! Vâng, chúng ta sẽ sánh bước mà làm một cách êm thấm, tay trong tay! Tôi sẵn lòng dốc đổ đến giọt máu cuối cùng… Thưa hoàng thân tôn kính, linh hồn tôi thấp hèn, tâm trí tôi bần tiện, nhưng cứ hỏi thử một tên đê tiện nào, hay tệ hơn nữa, một tên du thủ, du thực nào xem thử hắn muốn đi lại, giao thiệp với một tên du đãng như hắn, hay với một người có tâm hồn cao quý ngất trời như ngài, thưa hoàng thân chân thành rất mực? Thế nào hắn cũng trả lời: Hắn thích giao thiệp với một tâm hồn cao cả hơn chứ! Và như thế là đức hạnh đã ca khúc chiến thắng! Xin tạm biệt hoàng thân tôn kính! Chúng ta sẽ yên lặng mà tiến bước…, thật yên lặng, tay trong tay!

❀ ❀ ❀

[1] J.J.Rouseau (1712-1778): nhà triết học, nhà văn người Pháp, chủ trương xã hội tự nhiên trong đó con người sống gần vạn vật và không bị văn minh làm trụy lạc.

[2] Hội Tam Điểm: tổ chức tôn giáo thần bí theo đuổi mục đích hoàn thiện đạo đức con người, phát triển mạnh vào thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX ở Nga. Năm 1822, bị Nga hoàng Alexandr Đệ nhất cấm hoạt động. Ở đây, tác giả muốn nhấn mạnh sự bí hiểm của vấn đề xảy ra.