'Đó chính là câu chuyện của Ritter,' tôi nói với hai người bạn của mình. Một khoảng lặng sâu sắc và đầy ấn tượng bao trùm lấy chúng tôi, kéo dài khá lâu; rồi cả hai người đột nhiên bùng nổ thành một tràng những lời thán phục đầy phấn khích về những sự kiện kỳ lạ trong câu chuyện; và điều này, cùng với một loạt những câu hỏi dồn dập, cứ tiếp diễn mãi cho đến khi tất cả chúng tôi đều gần như hụt hơi. Sau đó, bạn tôi bắt đầu bình tâm lại, rút lui dưới sự che chở của những tiếng cười thưa thớt, chìm vào im lặng và những suy tư sâu xa. Mười phút trôi qua trong tĩnh lặng. Rồi Rogers mơ màng lên tiếng—

'Mười ngàn đô-la.'

Anh ta nói thêm, sau một quãng nghỉ dài—

'Mười ngàn. Quả là một đống tiền.'

Một lát sau, anh chàng thi sĩ hỏi—

'Anh định gửi ngay cho ông ta à?'

'Phải,' tôi đáp. 'Một câu hỏi lạ lùng thật.'

Không có lời hồi đáp nào. Một lúc sau, Rogers ngập ngừng hỏi:

'Tất cả chỗ đó ư?—Ý tôi là—'

'Tất nhiên, tất cả chỗ đó.'

Tôi định nói thêm điều gì đó, nhưng lại thôi—tôi bị chặn lại bởi một luồng suy nghĩ vừa nảy ra trong đầu. Thompson có nói gì đó, nhưng tâm trí tôi đang để đâu xa xăm nên không bắt kịp ý anh ta. Thế nhưng tôi lại nghe Rogers đáp lời—

'Ừ, tôi cũng thấy vậy. Chừng đó hẳn là quá đủ rồi; vì tôi chẳng thấy ông ta làm được gì cả.'

Chàng thi sĩ lại nói—

'Xét cho kỹ thì thế còn là quá nhiều. Anh cứ thử nghĩ xem—năm ngàn đô-la! Tại sao chứ, cả đời ông ta cũng không tiêu hết được! Hơn nữa, nó còn gây hại cho ông ta; có khi còn hủy hoại cả đời ông ta nữa—anh phải nhìn vào khía cạnh đó. Chẳng bao lâu nữa, ông ta sẽ ném hết số tiền cuối cùng, đóng cửa tiệm, có khi đâm ra chè chén, ngược đãi những đứa con mất mẹ, sa đà vào những thói hư tật xấu khác, rồi cứ thế trượt dài từ tệ đến tệ hơn—'

'Đúng, chính là thế,' Rogers sốt sắng ngắt lời, 'Tôi đã chứng kiến chuyện đó hàng trăm lần rồi—vâng, còn hơn trăm lần nữa là khác. Nếu anh muốn hủy hoại một người như thế thì cứ đưa tiền cho hắn, chỉ thế thôi; cứ nhét tiền vào tay hắn, đó là tất cả những gì anh cần làm; và nếu nó không kéo hắn xuống bùn đen, vắt kiệt mọi tính hữu dụng, mọi lòng tự trọng và tất cả mọi thứ của hắn, thì tôi không còn hiểu gì về bản tính con người nữa—chẳng phải vậy sao, Thompson? Và giả sử chúng ta chỉ đưa ông ta một phần ba số tiền đó; thì, chưa đầy sáu tháng nữa—'

'Sáu tuần thì có! Anh nên nói là chưa đầy sáu tuần!' Tôi nóng lòng chen ngang. 'Trừ phi số ba ngàn đô-la đó được đặt vào tay những người tin cậy để ông ta không thể đụng đến, bằng không thì ông ta chẳng trụ nổi sáu tuần đâu—'

'Tất nhiên là không rồi,' Thompson nói; 'Tôi từng biên tập sách cho những kiểu người đó; và ngay giây phút họ cầm được số tiền nhuận bút trong tay—có thể là ba ngàn, có thể là hai ngàn—'

'Tôi muốn biết ông thợ giày đó thì làm ăn gì mà cần tới hai ngàn đô-la?' Rogers nghiêm túc ngắt lời. 'Một con người có lẽ đang hoàn toàn mãn nguyện, ở ngay Mannheim đó, được bao quanh bởi những người cùng tầng lớp, thưởng thức miếng bánh mì bằng sự ngon miệng mà chỉ có lao động cần cù mới mang lại được, tận hưởng cuộc sống khiêm nhường, trung thực, ngay thẳng, với trái tim trong sạch; và được ban phước!—Vâng, tôi nói là được ban phước! Được ban phước hơn vạn kẻ khoác áo lụa là, bước đi trong vòng quay phù phiếm rỗng tuếch của xã hội—nhưng anh chỉ cần đặt sự cám dỗ đó trước mặt ông ta xem! Chỉ cần bày mười lăm trăm đô-la trước một người như thế, và nói rằng—'

'Mười lăm trăm con quỷ thì có!' Tôi kêu lên, 'Năm trăm thôi cũng đủ làm thối nát nguyên tắc, làm tê liệt sự cần cù, kéo ông ta xuống quán rượu, rồi tới rãnh nước, tới trại tế bần, rồi tới—'

'Tại sao chúng ta lại tự chuốc lấy tội lỗi này, các quý ông?' Chàng thi sĩ chân thành và khẩn khoản ngắt lời. 'Ông ta đang hạnh phúc ở nơi ông ta sống, và với cách sống như hiện tại. Mọi cảm thức về danh dự, mọi cảm thức về lòng bác ái, mọi cảm thức về sự nhân từ cao thượng và thiêng liêng đều cảnh báo chúng ta, khẩn cầu chúng ta, ra lệnh cho chúng ta hãy để ông ta được yên. Đó mới là tình bạn đích thực, đó mới là tình bạn chân chính. Chúng ta có thể chọn những cách khác hào nhoáng hơn; nhưng đảm bảo là sẽ chẳng có cách nào tử tế và sáng suốt bằng đâu.'

Sau khi thảo luận thêm, rõ ràng là trong thâm tâm mỗi người chúng tôi đều cảm thấy chút băn khoăn về cách giải quyết vấn đề này. Hiển nhiên là tất cả chúng tôi đều cảm thấy mình nên gửi cho ông thợ giày tội nghiệp một cái gì đó. Chúng tôi đã có một cuộc thảo luận dài và đầy suy tư về điểm này; và cuối cùng chúng tôi quyết định gửi tặng ông ta một bức tranh in màu (chromo).

Chà, giờ khi mọi chuyện dường như đã được sắp xếp ổn thỏa cho tất cả các bên liên quan, một rắc rối mới lại nảy sinh: hóa ra hai người kia cứ đinh ninh rằng họ sẽ được chia phần tiền ngang bằng với tôi. Đó không phải là ý định của tôi. Tôi nói rằng nếu họ được chia một nửa số tiền đó giữa hai người thì họ đã có thể tự coi mình là may mắn lắm rồi. Rogers nói—

'Nếu không có tôi thì ai sẽ có được đồng nào chứ? Chính tôi là người gợi ý đầu tiên—nếu không nhờ đó thì tất cả đã rơi vào tay ông thợ giày rồi.'

Thompson lại nói rằng chính anh ta cũng đang nghĩ về điều đó ngay tại thời điểm Rogers lên tiếng lần đầu.

Tôi phản bác rằng ý tưởng đó cũng sẽ sớm nảy ra trong đầu tôi mà thôi, và chẳng cần ai giúp đỡ cả. Tôi có thể suy nghĩ hơi chậm, nhưng chắc chắn là tôi sẽ nghĩ ra.

Vấn đề này nóng dần lên thành một cuộc cãi vã; rồi thành ẩu đả; và ai nấy đều bị bầm dập khá nặng. Ngay khi tôi tự băng bó lại vết thương một cách tạm bợ, tôi leo lên boong trên của tàu với tâm trạng khá tồi tệ. Tôi thấy thuyền trưởng McCord ở đó và nói, với giọng điệu dễ chịu nhất có thể—

'Tôi đến để chào tạm biệt, thưa thuyền trưởng. Tôi muốn lên bờ tại Napoleon.'

'Lên bờ ở đâu cơ?'

'Napoleon.'

Vị thuyền trưởng bật cười; nhưng thấy tôi không có tâm trạng đùa cợt, ông ngừng lại và nói—

'Anh nghiêm túc đấy chứ?'

'Nghiêm túc? Chắc chắn là tôi rất nghiêm túc.'

Vị thuyền trưởng ngước nhìn lên buồng lái và nói—

'Anh chàng này muốn xuống tàu tại Napoleon!'

'Napoleon ư?'

'Đúng, anh ta nói vậy đấy.'

'Lạy chúa trên cao!'

Chú Mumford tiến lại gần dọc theo boong tàu. Vị thuyền trưởng nói—

'Chú này, có một người bạn của chú muốn xuống tại Napoleon đấy!'

'Cái gì, cái quái gì cơ?'

Tôi nói—

'Nào, chuyện này là sao? Một người không được phép lên bờ ở Napoleon nếu anh ta muốn à?'

'Trời đất ơi, anh không biết sao? Làm gì còn Napoleon nào nữa. Nó đã biến mất từ bao nhiêu năm nay rồi. Sông Arkansas đã tràn qua, xé nát nó ra thành từng mảnh, và đổ hết xuống sông Mississippi rồi!'

'Cuốn trôi cả thị trấn à?—đê điều, nhà thờ, nhà tù, tòa soạn báo, tòa án, rạp hát, trạm cứu hỏa, chuồng ngựa, tất cả mọi thứ luôn sao?'

'Tất cả. Chỉ mất độ mười lăm phút thôi, hoặc đại loại thế. Chẳng còn sót lại tí da lông hay mảnh vụn nào, thậm chí một mẩu ván cũng không, ngoại trừ cái tàn tích của một túp lều và một ống khói gạch. Chiếc tàu này đang chạy ngay qua chỗ từng là trung tâm thị trấn đó; kia kìa, cái ống khói gạch—tất cả những gì còn sót lại của Napoleon. Những cánh rừng rậm bên phải kia ngày xưa nằm cách thị trấn cả dặm. Nhìn lại phía sau anh xem—ngược dòng lên ấy—giờ thì anh bắt đầu nhận ra vùng này rồi phải không?'

'Vâng, giờ thì tôi nhận ra rồi. Đây là điều kỳ lạ nhất mà tôi từng nghe; xét về mọi khía cạnh thì đây là điều kỳ lạ nhất—và bất ngờ nhất.'

Trong khi đó, ông Thompson và ông Rogers đã đến nơi, tay xách túi, tay cầm ô, lặng lẽ nghe tin của thuyền trưởng. Thompson đặt một đồng nửa đô-la vào tay tôi và nói khẽ—

'Phần của tôi cho bức tranh in màu đó.'

Rogers cũng làm theo.

Phải, thật kinh ngạc khi thấy dòng sông Mississippi cuộn chảy giữa những bờ bãi hoang vu, chảy thẳng qua cái nơi mà hai mươi năm trước tôi còn thấy một thị trấn lớn tự mãn. Một thị trấn từng là quận lỵ của một quận lớn và quan trọng; một thị trấn với bệnh viện hải quân lớn của Hoa Kỳ; một thị trấn với vô số vụ ẩu đả—ngày nào cũng có điều tra tử thi; thị trấn nơi tôi từng biết cô gái xinh đẹp nhất và tài giỏi nhất toàn vùng thung lũng Mississippi; thị trấn nơi chúng tôi nhận được bản tin in đầu tiên về thảm họa tang thương của tàu 'Pennsylvania' một phần tư thế kỷ trước; giờ đây chẳng còn là thị trấn nữa—đã bị nuốt chửng, tan biến, đi nuôi cá cả rồi; chẳng còn lại gì ngoài một mảnh túp lều và cái ống khói gạch đang mục nát!