Chúng tôi mua vé trên một trong những con tàu tốc hành của Công ty Vận tải St. Louis và St. Paul, rồi bắt đầu ngược dòng sông.

Khi tôi còn là một cậu bé, lần đầu tiên nhìn thấy cửa sông Missouri, nó nằm cách St. Louis khoảng hai mươi hai hoặc hai mươi ba dặm, theo ước tính của những người lái tàu. Sự bào mòn của dòng nước đã khiến cửa sông dịch chuyển xuống dưới tám dặm kể từ đó. Các tay lái tàu bảo rằng trong vòng năm năm nữa, dòng sông sẽ cắt ngang và đẩy cửa sông lùi thêm năm dặm nữa, tức là chỉ còn cách St. Louis khoảng mười dặm.

Khoảng chạng vạng tối, chúng tôi đi ngang qua thị trấn Alton, Illinois rộng lớn và thịnh vượng. Trước khi rạng sáng hôm sau, chúng tôi đã đến Louisiana, Missouri, một ngôi làng buồn tẻ vào thời tôi còn ở đó, nhưng nay đã trở thành một trung tâm đường sắt sầm uất. Thật ra, thị trấn nào ở vùng này giờ cũng đều là trung tâm đường sắt cả. Tôi không thể nhận ra nơi này một cách rõ ràng. Điều đó thật kỳ lạ, bởi khi tôi rút khỏi quân đội phiến quân vào năm '61, tôi đã rút lui về Louisiana một cách có trật tự; ít nhất cũng là trật tự đủ cho một kẻ chưa từng học qua quy tắc chiến tranh và buộc phải dựa vào tài năng bẩm sinh. Tôi cảm thấy, đối với một cuộc rút lui lần đầu, như vậy cũng không đến nỗi tệ. Trong suốt chiến dịch đó, tôi chưa từng tiến quân được bước nào đáng kể hơn thế.

Tại đây có một cây cầu đường sắt bắc ngang sông, lấp lánh ánh đèn rực rỡ, trông rất đẹp mắt.

Lúc bảy giờ sáng, chúng tôi đến Hannibal, Missouri, nơi tôi đã trải qua thời thơ ấu. Mười lăm năm trước tôi từng ghé qua đây một lần, và sáu năm trước đó thêm một lần nữa, nhưng cả hai lần đều quá chóng vánh nên chẳng đáng kể. Hình ảnh duy nhất còn đọng lại trong tâm trí tôi về thị trấn này chính là ký ức từ khi tôi rời đi hai mươi chín năm trước. Bức tranh đó vẫn vẹn nguyên và sống động trong tôi như một tấm ảnh. Tôi bước lên bờ với cảm giác của một người trở về từ một thế hệ đã lùi vào dĩ vãng. Tôi phần nào hiểu được cảm giác của các tù nhân Bastille khi họ được ra ngoài và nhìn ngắm Paris sau nhiều năm giam cầm, nhận ra những điều quen thuộc và lạ lẫm đan xen nhau kỳ lạ đến nhường nào. Tôi nhìn thấy những ngôi nhà mới — nhìn rất rõ — nhưng chúng không làm lay chuyển bức tranh cũ kỹ trong tâm trí tôi, bởi xuyên qua gạch vữa vững chãi của chúng, tôi vẫn thấy hiện lên những ngôi nhà cũ, những ngôi nhà đã từng tồn tại ở đó, với vẻ rõ nét hoàn hảo.

Đó là sáng Chủ Nhật, mọi người vẫn còn đang say ngủ. Vì thế, tôi đi dạo qua những con phố vắng, vẫn nhìn thị trấn như nó đã từng, chứ không phải như hiện tại, nhận ra và bắt tay theo nghĩa bóng với hàng trăm vật thể quen thuộc không còn tồn tại. Cuối cùng, tôi leo lên đồi Holiday để có một cái nhìn bao quát. Cả thị trấn nằm trải ra dưới chân tôi lúc đó, và tôi có thể ghi dấu, xác định từng địa điểm, từng chi tiết. Đương nhiên, tôi vô cùng xúc động. Tôi tự nhủ: "Nhiều người tôi từng quen biết ở chốn nương náu bình yên thời thơ ấu này giờ đã lên thiên đàng; vài người, tôi hy vọng, đang ở nơi còn lại." Những sự vật xung quanh và trước mắt khiến tôi cảm thấy mình như trở lại thời thơ ấu — tin chắc rằng mình lại là một cậu bé, và rằng tôi chỉ vừa trải qua một giấc mơ dài bất thường. Nhưng những suy ngẫm đã phá hỏng tất cả, buộc tôi phải thốt lên: "Tôi thấy năm mươi ngôi nhà cũ đằng kia, ngôi nhà nào tôi cũng có thể bước vào và tìm thấy một người đàn ông hoặc đàn bà vốn còn là trẻ sơ sinh hoặc chưa chào đời khi tôi để mắt đến những ngôi nhà này lần cuối, hoặc một bà cụ vốn từng là cô dâu trẻ măng mọng nước vào thời đó."

Từ vị trí thuận lợi này, khung cảnh bao quát ngược xuôi dòng sông, trải rộng khắp những vùng đất đầy cây cối của Illinois, mới đẹp làm sao — tôi nghĩ đây là một trong những cảnh đẹp nhất trên sông Mississippi. Một nhận xét có phần liều lĩnh, vì tám trăm dặm đường sông giữa St. Louis và St. Paul là một chuỗi liên tiếp những bức tranh tuyệt đẹp. Có lẽ tình cảm của tôi dành cho nơi này đã làm sai lệch phán đoán, tôi không rõ nữa. Dù sao đi nữa, đối với tôi nó đẹp đến mãn nhãn, và nó có ưu thế hơn hẳn những người bạn khác mà tôi sắp chào hỏi lần nữa: nó không hề thay đổi. Nó vẫn trẻ trung, tươi mới, xinh đẹp và duyên dáng như chưa từng đổi khác. Trong khi đó, khuôn mặt những người khác hẳn đã già đi, đầy sẹo vì những cuộc chiến của đời người, hằn lên nỗi đau và thất bại, chẳng thể mang lại cho tôi chút phấn chấn tinh thần nào.

Một ông lão đang đi dạo buổi sớm ghé ngang qua, chúng tôi bàn về thời tiết rồi lan man sang các chủ đề khác. Tôi không nhớ mặt ông. Ông nói mình đã sống ở đây hai mươi tám năm. Vậy là ông đến sau thời của tôi, và tôi chưa từng gặp ông trước đây. Tôi hỏi ông đủ thứ chuyện; trước hết là về một người bạn học hồi trường Chúa Nhật của tôi — chuyện gì đã xảy ra với anh ta?

"Cậu ấy tốt nghiệp loại ưu ở một trường đại học miền Đông, lang bạt khắp thế gian, chẳng làm nên trò trống gì, đã bị lãng quên từ lâu, và nghe đâu đã sa ngã rồi."

"Cậu ấy từng rất thông minh và đầy triển vọng khi còn bé."

"Đúng thế, nhưng cái kết cục ấy mới chính là câu trả lời cho tất cả."

Tôi hỏi thăm một cậu bé khác, người sáng dạ nhất lớp hồi tôi còn nhỏ.

"Cậu ta cũng tốt nghiệp loại ưu ở một trường đại học miền Đông; nhưng cuộc đời đánh bại cậu ta trong mọi trận chiến, liên tục không ngừng, rồi cậu ta chết ở một vùng Lãnh thổ nhiều năm trước, một kẻ thất bại."

Tôi hỏi về một cậu bé thông minh khác.

"Cậu ta thành đạt, trước giờ vẫn vậy, và tôi nghĩ sẽ luôn như thế."

Tôi hỏi thăm một chàng thanh niên từng đến thị trấn này để học nghề khi tôi còn nhỏ.

"Cậu ta chuyển sang làm việc khác trước khi học xong — từ y sang luật, hoặc từ luật sang y — rồi lại sang thứ mới khác. Cậu ta rời đi một năm, trở về với cô vợ trẻ; rồi sa đà rượu chè, cờ bạc lén lút. Cuối cùng, cậu ta đưa vợ và hai đứa con nhỏ về nhà cha vợ, rồi bỏ đi Mexico. Cứ trượt dài từ xấu đến tệ hơn, rồi chết ở đó, không một xu dính túi để mua tấm liệm, cũng chẳng có lấy một người bạn để đưa đám."

"Thật đáng tiếc, vì cậu ấy từng là chàng trai tốt bụng, vui vẻ và đầy hy vọng nhất mà tôi từng biết."

Tôi nhắc tên một cậu bé khác.

"Ồ, cậu ta ổn. Vẫn sống ở đây; có vợ con và đang phát đạt."

Kết cục tương tự với những người khác.

Tôi nêu tên ba nữ sinh.

"Hai người đầu vẫn sống ở đây, đã kết hôn và có con; người kia thì mất lâu rồi — chưa từng kết hôn."

Tôi xúc động nhắc tên một trong những mối tình đầu của mình.

"Cô ấy ổn mà. Đã kết hôn ba lần; hai đời chồng đã khuất, ly dị người thứ ba, và tôi nghe nói cô ấy đang chuẩn bị cưới một ông già đâu đó ở Colorado. Cô ấy có con cái rải rác khắp nơi, chỗ nào cũng có."

Câu trả lời cho vài câu hỏi khác thật ngắn gọn và đơn giản —

"Tử trận trong chiến tranh."

Tôi nêu tên một cậu bé khác.

"Chà, trường hợp của cậu ta mới lạ! Ở cái thị trấn này, không ai là không biết cậu ta là một gã ngốc chính hiệu; một tên đần độn; một con lừa ngu ngốc, nếu anh muốn nói vậy. Ai cũng biết, ai cũng nói thế. Ấy vậy mà, nếu chính cái cậu ta hôm nay không phải là luật sư hàng đầu ở bang Missouri, thì tôi xin làm Đảng viên Dân chủ đấy!"

"Thật vậy sao?"

"Thật chứ. Tôi nói với anh sự thật đấy."

"Làm sao anh giải thích được chuyện đó?"

"Giải thích ư? Chẳng có gì để giải thích cả, ngoại trừ việc nếu anh gửi một thằng ngốc đến St. Louis mà không nói cho họ biết nó là thằng ngốc, thì họ sẽ chẳng bao giờ nhận ra đâu. Có một điều chắc chắn — nếu tôi có một thằng ngốc, tôi biết phải làm gì với nó: tống cổ nó đến St. Louis — đó là thị trường cao quý nhất thế giới cho loại hàng hóa đó. Chà, khi anh nhìn nhận mọi mặt, nghiền ngẫm và suy nghĩ kỹ, chẳng phải nó còn lạ hơn bất cứ điều gì anh từng nghe sao?"

"Vâng, có vẻ đúng là như vậy. Nhưng anh có nghĩ có lẽ người dân Hannibal mới là những người nhầm lẫn về cậu ta, chứ không phải người dân St. Louis không?"

"Ồ, vớ vẩn! Người dân ở đây biết cậu ta từ thuở lọt lòng — họ hiểu cậu ta gấp trăm lần lũ ngốc ở St. Louis. Không, nếu anh có bất kỳ thằng ngốc nào muốn trục lợi từ nó, cứ nghe lời khuyên của tôi — gửi chúng đến St. Louis."

Tôi nhắc đến một số lượng lớn những người tôi từng quen biết. Một số đã mất, một số đã rời đi, một số thành đạt, một số chẳng làm nên trò trống gì. Nhưng đối với khoảng chục người trong số đó, câu trả lời thật an ủi:

"Phát đạt — vẫn sống ở đây — thị trấn này đầy rẫy con cháu họ."

Tôi hỏi về cô ——.

"Mất trong trại tâm thần ba, bốn năm trước — từ lúc vào đó chưa bao giờ được ra ngoài; và lúc nào cũng đau khổ; chưa bao giờ tỉnh táo lại được dù chỉ một chút."

Nếu ông ấy nói thật, thì đây quả là một bi kịch đau đớn. Ba mươi sáu năm trong nhà thương điên, chỉ vì vài trò đùa của đám trẻ ranh ngu ngốc! Tôi còn là một cậu bé lúc bấy giờ, và tôi đã chứng kiến những cô gái choai choai ngớ ngẩn đó nhón gót bước vào căn phòng nơi cô —— đang ngồi đọc sách lúc nửa đêm bên ánh đèn. Cô gái đi đầu nhóm mặc tấm liệm và đeo mặt nạ bột, cô ta lẻn ra sau nạn nhân, chạm vào vai cô ấy, và cô ấy ngước lên, hét toáng rồi lên cơn co giật. Cô ấy không bao giờ hồi phục sau cú sốc đó, mà hóa điên. Thời nay, thật khó tin khi biết người ta từng tin vào ma quỷ mới cách đây không lâu. Nhưng họ đã thực sự tin như thế.

Sau khi hỏi thăm những người khác mà tôi có thể nhớ tên, cuối cùng tôi hỏi về chính mình:

"Ồ, gã đó thành công đủ dùng — lại một trường hợp thằng ngốc nữa. Nếu họ gửi hắn đến St. Louis, hắn còn thành công sớm hơn."

Tôi cảm thấy vô cùng hài lòng về sự khôn ngoan khi đã nói với ông cụ thẳng thắn này, ngay từ đầu, rằng tên tôi là Smith.