Sông Mississippi thực sự là một chủ đề đáng để tìm hiểu. Đây chẳng phải một con sông tầm thường, mà trái lại, nó là một dòng sông kỳ vĩ về mọi mặt. Nếu tính cả Missouri là nhánh chính, thì đây là con sông dài nhất thế giới—bốn nghìn ba trăm dặm. Có thể khẳng định chắc chắn rằng nó cũng là con sông quanh co nhất thế giới, bởi có đoạn đường dòng sông phải uốn lượn tới một nghìn ba trăm dặm để đi hết quãng đường mà một con chim bay thẳng chỉ mất sáu trăm bảy mươi lăm dặm. Lượng nước sông đổ ra biển gấp ba lần sông St. Lawrence, gấp hai mươi lăm lần sông Rhine, và gấp ba trăm ba mươi tám lần sông Thames. Chẳng có con sông nào sở hữu lưu vực rộng lớn đến thế: nó nhận nguồn nước từ hai mươi tám tiểu bang và vùng lãnh thổ; từ Delaware trên bờ biển Đại Tây Dương, kéo dài khắp đất nước sang tận Idaho trên sườn Thái Bình Dương—một dải trải rộng tới bốn mươi lăm độ kinh tuyến. Mississippi đón nhận và vận chuyển ra Vịnh Mexico lượng nước từ năm mươi bốn con sông phụ lưu có thể đi lại bằng tàu hơi nước, và từ hàng trăm con sông khác đủ cho thuyền đáy bằng và thuyền keel qua lại. Diện tích lưu vực sông Mississippi lớn tương đương tổng diện tích nước Anh, xứ Wales, Scotland, Ireland, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Đức, Áo, Ý và Thổ Nhĩ Kỳ cộng lại; và gần như toàn bộ vùng đất rộng lớn này đều màu mỡ; đặc biệt là thung lũng Mississippi thì lại càng trù phú hơn cả.
Dòng sông này còn một điểm đáng chú ý: thay vì mở rộng ra khi đổ về phía cửa sông, nó lại dần thu hẹp lại; càng thu hẹp lại càng sâu hơn. Từ ngã ba sông Ohio đến điểm giữa chặng đường ra biển, chiều rộng trung bình đạt một dặm vào mùa nước lớn: từ đó ra đến biển, chiều rộng giảm dần, cho đến khi đến các "Passes" (các luồng lạch) phía trên cửa sông, nó chỉ còn rộng hơn nửa dặm chút ít. Tại điểm hợp lưu với sông Ohio, độ sâu của sông Mississippi là tám mươi bảy feet; độ sâu này tăng dần, đạt một trăm hai mươi chín feet ngay phía trên cửa sông.
Sự khác biệt về mực nước lên xuống cũng rất đáng kể—không phải ở thượng lưu, mà là ở hạ lưu con sông. Mực nước dâng lên khá đều đặn xuống đến tận Natchez (cách cửa sông ba trăm sáu mươi dặm)—khoảng năm mươi feet. Nhưng tại Bayou La Fourche, con sông chỉ dâng lên hai mươi bốn feet; tại New Orleans chỉ mười lăm feet, và ngay phía trên cửa sông thì chỉ còn hai feet rưỡi.
Một bài báo trên tờ 'Times-Democrat' ở New Orleans, dựa trên báo cáo của các kỹ sư tài năng, cho biết mỗi năm con sông này đổ bốn trăm linh sáu triệu tấn bùn ra Vịnh Mexico—điều này làm ta nhớ đến cái tên thô kệch mà thuyền trưởng Marryat đã đặt cho sông Mississippi—'Cống rãnh vĩ đại'. Lượng bùn này nếu nén chặt lại sẽ tạo thành một khối vuông mỗi cạnh một dặm và cao hai trăm bốn mươi mốt feet.
Lượng phù sa bồi đắp dần dần mở rộng diện tích đất—nhưng chỉ là dần dần; trong hai trăm năm trôi qua kể từ khi con sông bước vào lịch sử, diện tích đất bồi thêm chưa đầy một phần ba dặm. Giới khoa học tin rằng cửa sông xưa kia từng nằm ở Baton Rouge, nơi những ngọn đồi kết thúc, và hai trăm dặm đất từ đó ra đến Vịnh đều do dòng sông bồi đắp nên. Điều này giúp chúng ta xác định tuổi đời của vùng đất đó một cách dễ dàng—một trăm hai mươi nghìn năm. Thế nhưng, đó vẫn là vùng đất trẻ nhất trong cả khu vực xung quanh.
Sông Mississippi còn một điểm đáng kinh ngạc khác—đó là khuynh hướng tạo ra những cú nhảy vọt phi thường bằng cách cắt xuyên qua những dải đất hẹp, qua đó tự làm thẳng và rút ngắn quãng đường của chính mình. Đã không ít lần con sông tự rút ngắn tới ba mươi dặm chỉ trong một cú cắt! Những đoạn cắt này gây ra những hệ quả kỳ lạ: chúng đẩy một vài thị trấn ven sông ra ngoài vùng nông thôn, đồng thời dựng lên những bãi cát và những cánh rừng ngay trước mặt các thị trấn đó. Thị trấn Delta trước đây từng nằm cách Vicksburg ba dặm về phía hạ lưu: một đoạn cắt gần đây đã làm thay đổi hoàn toàn vị trí, và giờ đây Delta lại nằm cách Vicksburg hai dặm về phía thượng lưu.
Cả hai thị trấn ven sông này đều bị đoạn cắt đó đẩy lùi vào vùng nông thôn. Một đoạn cắt có thể gây ra cảnh hỗn loạn cho ranh giới và thẩm quyền pháp lý: ví dụ, một người đang sống ở bang Mississippi hôm nay, thì tối nay một đoạn cắt xảy ra, và sáng hôm sau người đó bỗng thấy bản thân cùng mảnh đất của mình nằm sang phía bên kia sông, thuộc ranh giới và phải tuân theo luật pháp của bang Louisiana! Chuyện như vậy, nếu xảy ra ở thượng lưu thời xưa, có thể đã khiến một nô lệ từ Missouri bị chuyển sang Illinois và trở thành người tự do!
Sông Mississippi không chỉ thay đổi vị trí bằng các đoạn cắt: nó luôn thay đổi nơi trú ngụ một cách toàn diện—luôn dịch chuyển cơ thể sang bên cạnh. Tại Hard Times, Louisiana, dòng sông hiện nằm cách khu vực nó từng chiếm giữ hai dặm về phía tây. Kết quả là, vị trí ban đầu của khu định cư đó giờ đây không còn nằm ở Louisiana nữa, mà nằm sang bên kia sông, thuộc bang Mississippi. Gần như toàn bộ một nghìn ba trăm dặm của dòng Mississippi cũ mà La Salle đã xuôi thuyền dọc theo đó hai trăm năm trước, nay đã trở thành đất khô ráo vững chãi. Dòng sông hiện nằm bên phải nó ở một số nơi, và nằm bên trái nó ở những nơi khác.
Mặc dù phù sa của Mississippi bồi đắp đất rất chậm ở hạ lưu, nơi những con sóng của Vịnh cản trở công việc của nó, nhưng ở những khu vực được che chắn tốt hơn phía trên, nó bồi đắp khá nhanh: ví dụ, Prophet's Island có diện tích một nghìn năm trăm mẫu Anh cách đây ba mươi năm; kể từ đó, con sông đã bồi đắp thêm bảy trăm mẫu Anh cho nó.
Nhưng thôi, tạm gác lại những ví dụ về các đặc điểm kỳ quặc của dòng sông hùng vĩ này ở đây—tôi sẽ kể thêm vài điều nữa ở phần sau cuốn sách.
Hãy tạm rời bỏ lịch sử vật lý của Mississippi để nói đôi lời về lịch sử theo nghĩa thông thường của nó. Chúng ta có thể điểm qua đôi nét về thời kỳ đầu chìm trong giấc ngủ của con sông trong vài chương ngắn ngủi; thời kỳ thứ hai sôi động hơn trong vài chương tiếp theo; thời kỳ rực rỡ và sôi động nhất trong khá nhiều chương sau đó; rồi cuối cùng trò chuyện về thời kỳ hiện tại tương đối tĩnh lặng trong phần còn lại của cuốn sách.
Thế giới và sách vở đã quá quen với việc sử dụng, thậm chí lạm dụng, từ 'mới' khi nói về đất nước chúng ta, đến mức chúng ta sớm hình thành và duy trì vĩnh viễn ấn tượng rằng chẳng có gì là cũ kỹ ở nơi này. Tất nhiên chúng ta biết rằng có vài mốc thời gian tương đối cổ xưa trong lịch sử Mỹ, nhưng những con số đơn thuần không mang lại cho tâm trí chúng ta một ý niệm chính xác, một sự nhận thức rõ ràng về khoảng thời gian mà chúng đại diện. Nói rằng De Soto, người da trắng đầu tiên nhìn thấy sông Mississippi, đã nhìn thấy nó vào năm 1542, là một câu nhận định nêu lên sự kiện mà không giải thích được ý nghĩa của nó: điều đó giống như việc đưa ra kích thước của một buổi hoàng hôn bằng các phép đo thiên văn, và liệt kê các màu sắc bằng tên khoa học; kết quả là, bạn nhận được cái xác thực khô khốc của buổi hoàng hôn, nhưng lại không thấy được buổi hoàng hôn đó. Tốt hơn là hãy vẽ một bức tranh về nó.
Mốc thời gian 1542, khi đứng tách biệt, chẳng có ý nghĩa gì nhiều đối với chúng ta; nhưng khi một người nhóm các sự kiện và ngày tháng lịch sử gần kề xung quanh nó, người đó sẽ thêm vào góc nhìn và màu sắc, và rồi nhận ra rằng đây là một trong những ngày tháng lịch sử của Mỹ khá đáng kính về độ cổ xưa.
Ví dụ, khi sông Mississippi lần đầu được một người da trắng nhìn thấy, chưa đầy một phần tư thế kỷ đã trôi qua kể từ thất bại của Francis I tại Pavia; cái chết của Raphael; cái chết của Bayard, người 'Không sợ hãi và không chê trách'; việc các Hiệp sĩ Cứu tế bị người Thổ Nhĩ Kỳ trục xuất khỏi Rhodes; và việc dán bản Chín mươi lăm luận đề—sự kiện khởi đầu cuộc Cải cách tôn giáo. Khi De Soto thoáng nhìn thấy con sông, Ignatius Loyola vẫn là một cái tên vô danh; dòng Tên chưa đầy một năm tuổi; những nét vẽ của Michael Angelo trên bức 'Phán xét cuối cùng' tại Nhà nguyện Sistine vẫn chưa khô; Nữ hoàng Mary của xứ Scots vẫn chưa ra đời, nhưng sẽ chào đời trước khi năm đó kết thúc. Catherine de Medici khi ấy còn là một đứa trẻ; Elizabeth của Anh vẫn chưa đến tuổi thiếu niên; Calvin, Benvenuto Cellini và Hoàng đế Charles V đang ở đỉnh cao danh vọng, và mỗi người đang tự tay nhào nặn lịch sử theo cách riêng của mình; Margaret xứ Navarre đang viết cuốn 'Heptameron' và một số sách tôn giáo—cuốn đầu tiên còn tồn tại, những cuốn còn lại đã bị quên lãng, vì sự hóm hỉnh và những chuyện không mấy đứng đắn đôi khi lại là những chất bảo quản văn học tốt hơn cả sự thánh thiện; đạo đức triều đình lỏng lẻo và lối hiệp sĩ lố bịch đang thịnh hành, còn các cuộc đấu thương và giải đấu là trò tiêu khiển thường xuyên của những quý ông tước vị, những người đánh đấm giỏi hơn là viết lách, trong khi tôn giáo là niềm đam mê của các quý bà, và việc phân loại con cái thành con dòng cháu giống hay con ngoài giá thú là trò tiêu khiển của họ.
Thực tế, ở khắp nơi, tôn giáo đang trong tình trạng nở rộ một cách đặc biệt: Công đồng Trent đang được triệu tập; Tòa án Dị giáo Tây Ban Nha đang tra tấn, kéo giãn và thiêu sống bằng sự tự do tuyệt đối; ở những nơi khác trên lục địa, các quốc gia đang được thuyết phục sống theo đạo bằng gươm đao và lửa đỏ; tại Anh, Henry VIII đã đàn áp các tu viện, thiêu sống Fisher và một hai vị giám mục khác, đồng thời bắt đầu cuộc cải cách Anh giáo và hậu cung của mình một cách hiệu quả. Khi De Soto đứng trên bờ sông Mississippi, vẫn còn hai năm nữa mới đến ngày Luther qua đời; mười một năm trước vụ thiêu sống Servetus; ba mươi năm trước cuộc thảm sát ngày lễ thánh Bartholomew; Rabelais vẫn chưa được xuất bản; 'Don Quixote' vẫn chưa được viết; Shakespeare vẫn chưa chào đời; còn phải mất một trăm năm dài đằng đẵng nữa người Anh mới nghe đến cái tên Oliver Cromwell.
Không nghi ngờ gì nữa, việc khám phá ra Mississippi là một sự kiện có thể xác định niên đại, giúp làm dịu và thay đổi đáng kể vẻ ngoài bóng bẩy mới mẻ của đất nước chúng ta, đồng thời khoác lên cô ấy một vẻ ngoài cổ kính và phong sương rất đáng nể.
De Soto chỉ thoáng nhìn thấy dòng sông, rồi qua đời và được các linh mục cùng binh lính chôn cất ngay dưới dòng sông đó. Người ta có thể mong đợi các linh mục và binh lính sẽ phóng đại kích thước dòng sông lên gấp mười lần—một thói quen của người Tây Ban Nha thời bấy giờ—và từ đó thôi thúc những nhà thám hiểm khác ngay lập tức lên đường khám phá. Trái lại, những lời kể của họ khi về đến quê nhà đã không khơi dậy được sự tò mò đến mức đó. Mississippi bị bỏ mặc không có người da trắng nào lui tới trong một khoảng thời gian dài đến mức khó tin trong thời đại năng động của chúng ta. Người ta có thể 'cảm nhận' khoảng thời gian đó theo một cách nào đó bằng cách chia nhỏ nó ra như sau: Sau khi De Soto thoáng thấy dòng sông, một khoảng thời gian ngắn hơn một phần tư thế kỷ trôi qua, rồi Shakespeare chào đời; ông sống hơn nửa thế kỷ một chút, rồi qua đời; và khi ông nằm dưới mộ đã hơn nửa thế kỷ, người da trắng thứ hai mới nhìn thấy Mississippi. Trong thời đại của chúng ta, chúng ta không để một trăm ba mươi năm trôi qua giữa các lần nhìn thấy một kỳ quan. Nếu ai đó phát hiện ra một con lạch ở quận bên cạnh quận có Bắc Cực, Châu Âu và Mỹ sẽ tung ra mười lăm chuyến thám hiểm đắt đỏ đến đó: một chuyến để thám hiểm con lạch, và mười bốn chuyến còn lại để đi tìm nhau.
Trong hơn một trăm năm mươi năm đã có các khu định cư của người da trắng trên bờ biển Đại Tây Dương của chúng ta. Những người này có mối liên hệ mật thiết với người da đỏ: ở phía nam, người Tây Ban Nha đang cướp bóc, tàn sát, bắt làm nô lệ và cải đạo cho họ; xa hơn một chút, người Anh đang đổi những hạt cườm và chăn màn lấy hàng hóa của họ, kèm theo đó là văn minh và rượu whisky, 'để làm quà tặng kèm' (lagniappe); và ở Canada, người Pháp đang dạy học cho họ theo cách sơ khai, truyền giáo giữa họ, và thu hút cả những bộ tộc của họ đến Quebec, sau này là Montreal, để mua lông thú từ họ. Do đó, tất nhiên những nhóm người da trắng này hẳn đã nghe nói về dòng sông lớn ở miền tây xa xôi; và thực vậy, họ đã nghe nói về nó một cách mơ hồ,—mơ hồ và không rõ ràng đến mức mà dòng chảy, tỷ lệ và vị trí của nó hầu như không thể đoán được. Sự bí ẩn của vấn đề lẽ ra phải kích thích sự tò mò và bắt buộc phải thám hiểm; nhưng điều đó đã không xảy ra. Có vẻ như chẳng ai cần đến một con sông như vậy, chẳng ai muốn nó, chẳng ai tò mò về nó; vì thế, suốt một thế kỷ rưỡi, Mississippi vẫn nằm ngoài thị trường và không bị quấy rầy. Khi De Soto tìm thấy nó, ông không hề săn tìm một con sông, và cũng không có nhu cầu cấp thiết nào cho nó; do đó, ông không coi trọng nó hay thậm chí chẳng buồn chú ý đến nó.
Nhưng cuối cùng, La Salle, người Pháp, đã nảy ra ý tưởng tìm kiếm con sông đó và thám hiểm nó. Luôn luôn xảy ra chuyện là khi một người nắm bắt được một ý tưởng quan trọng nhưng bị bỏ quên, thì những người cùng chung ý tưởng đó sẽ xuất hiện ở khắp nơi. Trường hợp này cũng vậy.
Tự nhiên câu hỏi đặt ra là, tại sao những người này lại muốn có con sông vào lúc này khi mà chẳng ai muốn nó trong suốt năm thế hệ trước đó? Có vẻ là vì vào thời điểm muộn màng này, họ nghĩ rằng mình đã tìm ra cách để biến nó thành hữu ích; bởi người ta đã tin rằng Mississippi đổ ra Vịnh California, và do đó cung cấp một lối tắt từ Canada đến Trung Quốc. Trước đó, người ta vẫn cho rằng nó đổ ra Đại Tây Dương, hay còn gọi là Biển Virginia.
