Hồi Chuông Dài

Lượt đọc: 426 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 14
Những Pháo Hạm Bọc Thép

❊ ❊ ❊

Cô Lucy Cary, tay vẫn cầm chiếc kim đan, đứng cạnh lò sưởi và đảo mắt quan sát phòng khách rộng lớn ở Greenwood. “Lớp lót rèm cửa sổ,” cô nói, “vải chintz loại tốt, dày dặn, hoa văn nhỏ. Mẹ tôi mang từ Anh về. Bốn ô cửa sổ — mỗi bên bốn thước — tính ra là ba mươi hai thước. Chừng đó đủ may một tá áo sơ mi tử tế rồi. Còn tấm rèm gấm thì sao? — Tôi không biết họ có thể dùng vào việc gì, nhưng chắc chắn họ sẽ tận dụng được gì đó. Mấy tấm rèm voan thì dùng để căng trên giường bệnh viện được. Julius, gọi mấy đứa nhỏ vào và tháo hết chúng xuống nào. — Ồ, gì thế?”

“Thưa cô Lucy, thưa cô chủ, khi cô đã gửi hết rèm cửa về Richmond rồi, thì cô lấy gì để che mấy cái cửa sổ đây ạ?”

“Chúng ta sẽ để trống chúng, Julius à. Càng có nhiều ánh sáng mặt trời hơn.”

Unity bước vào, tay cũng đang đan. “Dì Lucy, có thể quyên góp cả tấm thảm nhung trải piano nữa.”

“Ý hay đấy, con yêu. Một chiếc chăn tuyệt vời!”

“Lính tạc chắc sẽ không bận tâm đến mấy đường thêu đâu ạ. Gì thế, Julius?”

“Thưa cô Unity, khi cô đã gửi cái khăn phủ ấy về Richmond rồi, thì cô lấy cái gì để đắp cho cây đàn piano đây?”

“Chà, chúng ta sẽ để trần nó, Julius! Vân gỗ để vậy trông còn đẹp hơn.”

Cô Lucy trầm ngâm nói: “Đức giám mục — vị giám mục đã gửi tấm thảm phòng làm việc của ngài vào tuần trước. Con nghĩ sao, Unity?”

Unity nghiêng đầu ngắm nghía tấm thảm. “Dì có nghĩ rằng họ thực sự sẽ ngủ dưới những bông hồng và hoa tuy-líp đó không, thưa dì Lucy? Cứ thử tưởng tượng đến Edward mà xem! — Nhưng nếu dì thấy việc đó có ích...”

“Chúng ta có thể đợi một thời gian, vì mùa xuân đã đến rồi. Nếu chiến tranh kéo dài cho đến mùa đông tới, đương nhiên chúng ta sẽ gửi nó đi.”

Unity bật cười. “Trông Julius trẻ ra chục tuổi ấy! Thưa bác Julius, dù sao thì mùa hè chúng ta cũng trải sàn trống mà!”

“Vâng ạ, thưa cô Unity,” Julius đáp với vẻ mặt nghiêm trang. “Và ngay vào cái ngày nóng nhất tháng Bảy, trong đầu bác vẫn canh cánh việc những tấm thảm đang được cuộn cất trên gác mái, trong tủ gỗ tuyết tùng, sẵn sàng cho ngày mùng một tháng Mười Một. Bác sẽ thấy thế nào khi thấy tháng Mười Một đến nơi rồi, mà tủ gỗ tuyết tùng thì trống trơn như cái xương? Thật không đúng chút nào khi lấy thảm và rèm cửa của Greenwood, cả khăn trải bàn của cháu, chăn màn, ga giường và cả chiếc khăn phủ giường có tua rua của Cụ Bà — không ạ, thật không phải chút nào, dẫu cho các vị tướng có trưng dụng vật tư đi nữa! Khi ông chủ về nhà thì ngôi nhà sẽ trông ra sao đây?”

Molly bước vào cùng tay đan của mình. “Hoa choa-si-thê đang nở rộ kìa! Dì Lucy, xin hãy chỉ cho con cách chiếc gót tất này với nhé. Car'line bảo dì dặn cô ấy không được làm bánh ngọt cho ngày Chủ nhật à?”

“Đúng vậy, con yêu. Dì rất tiếc, vì dì biết con thích chúng. Nhưng mọi thứ giờ quá khó kiếm — và các đoàn quân — và những người nghèo khổ nữa. Dì đã bảo Car'line từ nay không làm món tráng miệng nữa rồi.”

“Ôi!” Molly kêu lên. “Con có phàn nàn gì đâu! Chính Car'line mới là người cằn nhằn cơ mà. Con sẵn sàng dâng hiến cho quân đội từng ổ đường kính và tất cả bột mì. Đan thế này phải không ạ?

Đan — đan — đan —

Vừa chân người lính mới ngoan!

Cô cuộn tròn người trên chiếc ghế dài, và đôi kim đan kêu lách cách, lách cách! Unity nhấc xấp bản nhạc khỏi nắp đàn piano, kéo tấm thảm nhung ra và bắt đầu gấp lại. Vừa lẩm bẩm vừa lắc đầu, Julius bước ra khỏi phòng. Cô Lucy bước tới và đứng trước bức chân dung của mẹ mình. “Unity,” cô nói, “con nghĩ ta nên gửi chiếc bình cà phê lớn ra Richmond để trưng bày ở Hội chợ Pháo hạm, hay nên gửi ren?”

Unity đắn đo suy nghĩ. “Gửi ren thì dễ hơn, nhưng có lẽ họ thích bạc hơn. Con chẳng hiểu ai sẽ mua sắm gì ở Hội chợ nữa — ai nấy đều đang dốc lòng dốc sức sẻ chia. Ôi, ước gì chúng ta có một nghìn pháo hạm và một trăm chiếc Virginia—”

Một cánh cửa đóng sầm ở đằng xa làm những ô cửa sổ phòng khách rung lên. Căn phòng tối sầm lại. “Ta biết thế nào trời cũng có bão mà!” cô Lucy nói. “Nếu có chớp, hãy cất kim đan đi.”

Judith đột ngột bước vào. “Sắp có một trận cuồng phong lớn đấy! Gió đang quật những cây du gần sát mặt đất! Phía đông mây đen nghịt cả rồi. Con cầu mong có mây ở ngoài đại dương, trên vịnh Chesapeake, và trên vùng Hampton Roads — trừ nơi chiếc Merrimac đang đậu! Con cầu mong ở đó trời vẫn lặng gió và nắng ấm. Mây mù, và gió mạnh như bão tố, một cơn gió sẽ tạo ra những con sóng cao và đẩy lùi chiến hạm — và đẩy lùi cả chiếc Monitor! Sẽ có một trận bão lớn. Nếu cây du còn gãy, thì cột buồm cũng sẽ gãy thôi! Ôi, giá như đêm nay hạm đội Liên bang thực sự chìm xuống đáy biển!”

Cô băng qua phòng, đẩy tung cửa sổ kiểu Pháp, rồi đứng đó, hai tay bám vào hai bên khung cửa, đối mặt với bầu trời tối sầm và những tán sồi đang vật lộn trong gió. Phía sau cô, trong phòng khách cổ kính rộng lớn, chìm vào một thoáng tĩnh lặng. Molly phá vỡ sự im lặng ấy bằng một tiếng kêu bàng hoàng: “Judith Jacqueline Cary!”

Judith không đáp lời. Cô đứng đó, mái tóc bay phần phật trong gió, hai tay dang rộng chạm vào hai khung cửa sổ, đôi mắt sẫm màu hướng về những hàng sồi đang oằn mình quằn quại. Trong căn phòng phía sau, cô Lucy cất lời. “Là chúng hoặc là chúng ta, Molly ạ! Là chúng hoặc tất cả những gì chúng ta yêu thương. Chúng càng chịu đau khổ sớm bao nhiêu, thì chúng càng sớm để cho chúng ta yên bấy nhiêu. Chúng đã phong tỏa tất cả các cảng biển của ta. Chúa hãy tha thứ cho tôi, nhưng tôi cảm thấy nhẹ lòng khi nghe tin tàu chiến của chúng chìm ngoài khơi!”

“Phải,” Judith nói mà không quay đầu lại. “Không phải mắc cạn như trước đây ở đảo Roanoke, mà là bị đắm và chìm nghỉm. Lại đây mà xem, Unity, cơn bão dữ dội chưa kìa!”

Unity bước đến đứng cạnh cô. Những cây sồi bên ngoài, cũng giống như hàng du ở phía sau nhà, đang chao đảo trong luồng gió lốc. Lướt qua đầu chúng là những đám mây đen kịt, khổng lồ và sà thấp. Dọc theo lối đi, những khóm hoa choa-si-thê vàng rực, những bụi hoa mộc qua đỏ thắm hiện lên như những vệt màu nhòe nhoẹt. Chớp lóe lên, và một tiếng sấm rền dài làm rung chuyển cả căn phòng. “Em vốn là kẻ mộng mơ,” Unity nói, “và em là người giàu lòng trắc ẩn nhất trong số chúng ta, thế mà giờ đây em lại bị cuốn đi xa hơn tất cả mọi người rồi!”

Người chị nhìn cô, nhưng với một ánh mắt xa xăm. “Đó là vì chị có thể mơ — không, không phải mơ, mà là nhìn thấy! Chị luôn dõi theo — chị dùng tâm trí để theo dõi từng đoàn quân trên đường hành quân, và những con tàu trên biển cả. Chị không căm ghét những con tàu ấy — chúng rất đẹp, với những con sóng xanh vây quanh và những cánh hải âu sáng lấp lánh. Thế nhưng chị vẫn ước gì chúng chìm xuống — chìm sâu thật nhanh, trước khi có quá nhiều đau khổ, trước khi những người trên đó kịp suy nghĩ. Chúng nên chìm như một hòn đá xuống đáy, không đau đớn, và chúng sẽ nằm đó, bình yên, cho đến khi linh hồn được gọi về lần nữa. Và các cảng biển của chúng ta sẽ rộng mở, sẽ có ít máu đổ hơn. Ít máu hơn, ít giận dữ hơn, ít khốn khổ hơn, ít đau đớn hơn, ít giọt nước mắt rơi hơn, ít ngóng chờ, ngóng chờ, ngóng chờ hơn—”

“Nhìn kìa!” Unity hét lên. “Cành sồi lớn sắp gãy rồi!”

Một cành cây xum xuê rộng lớn, bản thân nó to lớn chẳng kém gì một cái cây, bị sức gió bẻ gãy khỏi thân chính, đổ ầm xuống bãi cỏ. Tiếng sấm lại vang lên, và những hạt mưa lớn bắt đầu lộp bộp rơi xuống các lối đi rải sỏi.

“Có ai đang đi lên lối vào kìa,” Unity thốt lên. “Là một người lính! Anh ấy đang hát!”

Ngọn gió thổi thốc về phía ngôi nhà mang theo giai điệu và âm chất của giọng hát ấy.

“Hỡi hiệp sĩ đẹp tươi ra đi chốn chiến trường,

Ngài đi đâu đó

Nơi phương trời xa xôi?

Ngài không thấy màn đêm đang buông xuống mịt mờ,

Và trần gian này

Chỉ toàn là muộn phiền lo âu?”

“Edward!” Judith kêu lên. “Là Edward!”

Những người phụ nữ ở Greenwood chạy ra hiên trước. Quanh ngôi nhà xuất hiện lũ chó, rồi trong cơn bão là hai hoặc ba nữ nô lệ đầu quấn khăn xếp. Vú nuôi, với chiếc mũ trùm đầu và khăn choàng quen thuộc, đi tất tả từ trên gác xuống và băng qua nhà. “Ôi Chúa tôi! Đứa con bé bỏng của tôi! Ôi vinh quang thay! Vẫn tiếng hát ru ngày nào nó nằm trong lòng vú — vú hát cho nó nghe, và nó hát cho vú nghe! Ôi Chúa Jesus nhân từ! Hãy để tôi nhìn ngắm mặt thằng bé—”

“Hỡi hiệp sĩ đẹp tươi ra đi chốn chiến trường,

Ngài đi đâu đó

Cách xa chúng tôi...”

Judith chạy thục mạng xuống các bậc thềm, băng qua bãi cỏ trong trận cuồng phong. Vượt qua những tán cây gần đó, bên bụi hoa mộc qua đỏ rực như lửa, cô gặp một bóng ma rách rưới, một nàng Orpheus đi bộ lấm lem bụi đường, một á thần hằn in dấu tích của những ngày tháng chiến đấu trong chiến hào — nói tóm lại là Edward Cary, vẫn đẹp đẽ làm sao, nhưng gầy gò hốc hác tựa loài sói hoang. Cả hai ôm chầm lấy nhau; từ xưa họ vẫn luôn là những người đồng chí thân thiết. “Edward, Edward—”

“Mười một tháng,” Edward nói. “Judith, Judith, nếu em biết nhà cửa trông tuyệt vời thế nào khi ta trở về—”

“Sao anh gầy và rám nắng thế này! Lại còn đi bộ nữa chứ! — Prince John và Jeames đâu rồi?”

“Chẳng lẽ anh không viết trong thư cuối gửi em sao? Prince John đã hy sinh trong một trận đánh ở sông Warwick... Còn Jeames đang ở Richmond, ngã bệnh sốt rét. Nó khóc lóc đòi theo về bằng được nhưng bác sĩ không cho phép. Bản thân anh cũng chỉ có ba ngày phép. Xin phép nghỉ lúc này khó lắm, nhưng dạo gần đây chính quyền sẵn sàng làm mọi thứ cho bất kỳ ai từng chiến đấu trên chiến hạm Merrimac — Em cũng phờ phạc quá đấy, Judith, đôi mắt em sao mà to và thâm quầng thế! — Là do Maury Stafford hay Richard Cleave đấy?”

Giữa tiếng chó sủa mừng rỡ, họ đã tiến đến khoảng sân rải sỏi trước nhà. Cô Lucy ôm chằm lấy đứa cháu trai vào lòng. “Chúa phù hộ cho cháu, Edward—” Cô đẩy cậu ra để ngắm nghía. “Trước đây ta chưa từng nhận ra — nhưng cháu rất giống ông nội của mình, con yêu ạ; cháu giống hệt người cha kính yêu của ta! — Ôi đứa trẻ tội nghiệp, sao cháu gầy thế này!”

Unity và Molly níu chặt lấy cậu. “Báo chí đưa tin rằng anh ở trên chiến hạm Merrimac — dẫu bọn em chẳng hiểu sao anh lại lên được đó! Anh từ Richmond tới à? Anh đã gặp bố chưa?”

“Rồi, chỉ trong chốc lát. Bố đã từ miền Nam lên cùng Tướng Lee. Tướng Lee sẽ là tổng tư lệnh toàn bộ các lực lượng Liên minh miền Nam. Bố vẫn khỏe. Bố gửi lời yêu thương đến tất cả mọi người. Anh cũng đã gặp Fauquier nữa—”

Vú nuôi đón cậu ở ngay bậc thềm trên cùng. “Ôi, cục cưng của tôi! Ôi vinh quang thay Alleluia! Sao con lại mặc bộ quần áo rách rưới thế này? Cả cái áo sơ mi bị xé tơi tả thế kia nữa chứ? Họ đã đối xử ra sao với con — vú muốn biết điều đó đấy! Đứa con tội nghiệp của tôi! — Cậu Edward, đừng có cười khi vú cứ quên mất rằng cậu không còn là đứa bé tẻ sữa nữa nhé—”

Edward ôm chặt lấy bà. “Mới cách đây không lâu, có một đêm trong chiến hào, vú ơi, con thề là con đã nghe thấy tiếng vú hát! Con chẳng tài nào ngủ được. Cuối cùng con tự nhủ: ‘Mình sẽ gối đầu lên đùi vú, vú sẽ hát cho mình nghe bài

Lũ ó biển và bầy bướm —

rồi mình sẽ chìm vào giấc ngủ’. Con đã làm thế, và con ngủ thiếp đi ngon lành như một đứa trẻ — Chào Julius, bác vẫn khỏe chứ?”

Bên trong phòng khách tràn ngập những lời giải thích, cảm thán, câu hỏi và câu trả lời. “Thời gian nghỉ phép mới ngắn làm sao — khi mà chúng ta đã vắng bóng nhau suốt gần một năm trời! Không sao đâu — đương nhiên là em phải quay lại đơn vị rồi. Tối mai chúng ta sẽ tổ chức một buổi tiệc nhỏ chào mừng anh nhé. Ồ, anh rám nắng biết bao, và bộ quân phục thì rách rưới quá! Không sao cả — chúng ta có cả một cuộn vải của Liên minh miền Nam và Johnny Bates sẽ đến đây vào ngày mai.... Mọi người đều khỏe. Vẫn đan và ngóng trông, ngóng trông rồi lại đan. Ngôi nhà này đã từng đầy ắp người tị nạn — nhà Fairfaxes và nhà Fauntleroys. Họ đã đi Richmond cả rồi, và giờ chỉ có mấy chị em ở nhà. Chúng ta thay phiên nhau đến các bệnh viện ở Charlottesville — có tới ba trăm thương binh — rồi chúng ta lo toan cho người hầu, điền trang, những gia đình nghèo có chồng con đi chiến trận, rồi chúng ta đọc đi đọc lại tờ báo, từng chữ một — và chúng ta học thuộc lòng những bức thư, chúng ta tước bông băng, chúng ta xoay xở đủ điều, đan miệt mài và chờ đợi, chờ đợi mãi — Julius mang rượu vang tới kìa! Và phòng của em đã chuẩn bị xong — có lò sưởi ấm áp, nước nóng, và cậu Cato trẻ tuổi sẽ thay thế chỗ của Jeames. Car'line đang làm bánh ngọt, và chúng ta sẽ có cà phê cho bữa tối... Mau xuống nhé, Edward, Edward yêu dấu của em!”

Edward yêu dấu đã bước xuống nhà với vẻ ngoài sạch sẽ, thoang thoảng mùi thơm, đã cạo râu gạt râu gọn gàng, gầy gò, vô cùng bảnh bao và hào hoa phong nhã. Bữa tối diễn ra thật tuyệt vời, với giọt cà phê cuối cùng được rót ra từ chiếc bình chưa kịp mang đi Hội chợ Pháo hạm, với các tiểu thư nhà Greenwood khoác lên mình những bộ xiêm y đẹp nhất từ năm ngoái, với những đóa hoa cài trên mái tóc Judith và thắt ở cổ áo Unity, với việc nến được thắp lãng phí không tiếc tay, với Julius và Tom — cậu bé phục vụ phòng ăn — đang mỉm cười đen đúa ở hậu cảnh, với tiếng mưa xuân đập vào ô cửa kính, với thứ gỗ thông cháy bập bùng trong lò sưởi, với những bức chân dung dòng họ Churchill, Cary và Dandridge lúc ẩn lúc hiện trong ánh sáng trên vách tường — cùng tất cả sự ấm cúng, ánh sáng ngập tràn và hơi ấm dịu dàng của Tổ ấm. Không một người phụ nữ nào nhắc đến chuyện dạo này họ phải tiết kiệm nến ra sao, hạt cà phê đã được cất dành cho tình huống khẩn cấp thế nào, hay thứ bánh mì trắng đang trở nên xa xỉ nhường nào. Họ cũng lờ đi những khó khăn của đồn điền. Họ không muốn làm phiền người lính của mình bằng những nỗi lo ngày càng lớn: kiếm thức ăn cho người hầu và gia súc ra sao, ngựa cày đã mất hết và chẳng còn hạt giống để gieo trồng, bài toán nan giải về việc may quần áo cho đàn ông, phụ nữ và trẻ em với giá vải osnaburgh lên tới ba mươi tám xu một thước, hay những trắc trở trong việc chữa bệnh khi dược phẩm bị tuyên bố là hàng cấm chiến tranh và nguồn dự trữ trong nước cạn kiệt. Họ sẽ tự xoay xở học cách thích nghi, và điều đó cũng chẳng khó khăn hơn việc xông pha trận mạc là bao. Không phải họ nghĩ đơn giản như vậy; họ cho rằng chiến trường còn gian khổ hơn bội phần cũng như nó đầy vinh quang hơn bội phần. Không có gì là quá tốt đối với người lính của họ; họ sẵn sàng nhịn đói suốt một tuần chỉ để mang lại cho anh chiếc bánh mì trắng, đường cục và cà phê Mocha.

Bữa tối vừa dứt, anh liền xuống khu nhà ở của người làm để thăm hỏi mọi người; rồi trở lại phòng khách, bên cây đàn piano, anh chơi bằng một đôi tay điêu luyện khúc “Waltz Cuối Cùng”, đoạn bước đến bên lò sưởi, ngồi vào chiếc ghế của ông nội và kể cho các cô nghe về trận hải chiến.

“Chúng tôi đóng quân bên sông Warwick — gồm bộ binh, một đại đội kỵ binh, và một tiểu đoàn đến từ New Orleans. Xung quanh chúng tôi là những vùng đất ngập nước xanh rì, bùn đen ngòm, những con lạch ngoằn ngoèo, chim nước, công sự phòng thủ, và bất kỳ khẩu đại bác nào họ có thể cấp cho chúng tôi. Ở cửa sông, chắn ngang luồng lạch, chúng tôi đã đánh đắm hai mươi chiếc thuyền kênh để ngăn không cho Burnside tiến qua. Ngoài những chiếc thuyền kênh, đại bác và lũ chim nước ra thì có thừa thãi bệnh tật — sốt rét — do dầm mưa dãi nắng, ẩm ướt, bánh mì mốc meo, nỗi nhớ nhà và sự tiêu điều tột độ. Dĩ nhiên thỉnh thoảng vẫn có chút lòng dũng cảm và những khúc ca vang lên. Chúng tôi đã ở đó một thời gian dài giữa những đầm lầy — thực ra là suốt cả mùa đông. Khoảng hai tuần trước—”

“Ôi, Edward, anh có nhớ nhà lắm không?”

“Phát điên lên được ấy chứ. Để tạo ra một cảm giác quái lạ tột cùng, xin hãy giao cho tôi nhiệm vụ lính gác trên một vùng đầm lầy ẩm ướt dưới bầu trời đầy sao! Những chốn thơ mộng — đầm lầy — với dư vị đậm đặc gợi nhớ đến tác phẩm Người Cuối Cùng... Tôi đang nói đến đâu rồi nhỉ? Một buổi sáng cách đây khoảng hai tuần, ngài El Capitan Colorado — Tướng Magruder ấy mà, các cậu biết đấy — với quân hàm vàng lấp lánh, huy hiệu sao trời và chiếc mũ lông đen đã đến doanh trại chúng tôi! Đi cùng ông ấy là Trung úy Wood thuộc Hải quân Liên minh miền Nam. Chúng tôi được tập hợp xếp hàng điểm danh—”

“Edward, dù cố gắng thế nào đi nữa, em vẫn không thể quen được với việc anh lại nhập ngũ làm một người lính trơn!”

Edward bật cười. “Có rất nhiều người giỏi hơn anh ở trong hàng ngũ ấy chứ, dì Lucy ạ! Đó là những chiếc tổ quạ tuyệt vời nhất để lén quan sát cuộc đời, và đó cũng là điều anh luôn ao ước được làm — lén lút quan sát cuộc đời! — Quân đội được tập hợp, và Trung úy Wood đã có một bài diễn văn. ‘Các anh em ạ, chắc các anh còn nhớ chiếc chiến hạm Merrimac cũ kỹ đã bị thiêu rụi năm ngoái khi quân Yankees rời khỏi Norfolk chứ? — Vâng, chúng tôi đãục vớt nó lên, cắt hạ phần vỏ đến tận boong tàu, và biến nó thành cái mà chúng tôi gọi là một pháo hạm bọc thép. Pháo hạm bọc thép là một loại chiến hạm chiến đấu hoàn toàn mới sẽ thay thế cho những tàu chiến kiểu cũ. Merrimac không còn là một tàu frigate nữa; nó chính là chiến hạm bọc thép Virginia, và chúng tôi có lý do để tin rằng nó sẽ làm cho người ta phải ghi nhớ cái tên này. Nó đang ở xưởng đóng tàu Gosport, và đã gần hoàn thiện. Thân tàu được bọc bằng những tấm sắt dày, mang một chiếc mỏ bằng sắt hay còn gọi là mũi đâm, và trang bị mười khẩu đại bác. Nói chung, đó là một tuyệt phẩm xấu xí nhất mà các anh từng thấy! Nó gần như đã sẵn sàng để tống khứ một hoặc hai chiến hạm Yankees xuống thủy cung của thần Davy Jones. Thiếu tướng Buchanan chỉ huy nó, và các anh biết ông ấy là ai rồi đấy! Nó đã được biên chế đầy đủ sĩ quan, và thưa ngoại trừ người diễn thuyết đây, họ đều là những thành phần ưu tú nhất mà các anh có thể tìm thấy trên đại dương bao la! Nhưng thủy thủ chiến hạm thì khan hiếm hơn cả răng gà các anh ạ! Đó là hệ quả của việc chúng ta không có dân cư miền biển. Mọi gã đàn ông không phục vụ trên mấy con tàu ít ỏi của chúng ta thì đều đã gia nhập lục quân — và tàu Virginia đang cần một thủy đoàn gồm ba mươi lính dũng cảm nhất trong những người dũng cảm! Giờ đây, tôi đang nói chuyện với những người con của Virginia và Louisiana. Nhiều người trong số các anh đến từ New Orleans, nghĩa là một số anh rất có thể từng là thủy thủ — dẫu sao thì cũng là thủy thủ trong tình huống khẩn cấp! Dù sao đi nữa, khi đối mặt với tình thế cấp bách, người Virginia và Louisiana luôn có mặt để giải quyết nó — trên biển hay trên đất liền! Lúc này đang là tình thế cấp bách — tàu Virginia bắt buộc phải có một thủy đoàn. Tướng Magruder, dẫu trong tay chỉ có một lực lượng mỏng để giữ vững một chiến tuyến dài — Tướng Magruder, với tấm lòng ái quốc của mình, đã đồng ý để tôi kêu gọi tình nguyện viên ngay sáng nay. Hỡi các chiến binh! Bất kỳ thủy thủ nào trong số các anh cũng có cơ hội hái lượm vòng nguyệt quế từ boong tàu kỳ lạ nhất của con chiến hạm kỳ lạ nhất mà các anh từng thấy! Đừng sợ không có vòng nguyệt quế! Chúng vẫn xanh tươi ngay cả dưới làn khói cuồn cuộn từ ống khói của chúng ta đây. Tàu Merrimac đã trỗi dậy như phượng hoàng; và kiếp sau của nó vĩ đại hơn kiếp trước, cái tên của nó sẽ được lưu danh sử sách! Hỡi những người con Louisiana và Virginia, ai tình nguyện nào?’

“Khoảng hai trăm người đã tình nguyện—”

“Edward, anh biết gì về nghệ thuật hàng hải cơ chứ?”

“Ít ỏi vô cùng. Chủ yếu là những gì em, Unity, đã đọc cho anh nghe từ mấy cuốn tiểu thuyết. Nhưng những vòng nguyệt quế nghe thật quyến rũ, và anh lại tò mò về con tàu đó. Thế rồi, Wood chọn khoảng tám mươi người — tất cả những ai từng là thủy thủ hoặc pháo thủ cùng với một tá những kẻ mù tịt chẳng biết gì khác. Anh may mắn lọt vào nhóm được tuyển chọn đó. Và chúng ta lên đường, bằng thuyền, băng qua sông James đến bờ phía nam tới Xưởng đóng tàu Gosport. Đó là một tuần trước trận chiến.”

“Trông nó thế nào hả Edward — con tàu Merrimac ấy?”

“Nó trông giống như đám mây trong tích Hamlet vậy, Judith ạ. Thỉnh thoảng nó có hình dạng của một cái nhà kho chìm ngỉm phần mái — hoặc giống như chiếc Hòm của Noah chìm ba phần tư dưới nước! Đôi lúc, khi lá cờ được kéo lên, nó mang dáng dấp của một công sự đất được phù phép trôi nổi ra giữa sông. Tuy nhiên, thông thường thì nó trông khá giống một con rùa, với cái ống khói nhô lên từ mai. Bộ mai được làm bằng gỗ thông nhựa và gỗ sồi, phủ những tấm sắt dày hai inch của hãng Tredegar. Cái mỏ tàu làm bằng gang đúc, nhô ra bốn thước từ mũi tàu; phần đó, cùng với phần còn lại của boong tàu cũ, vừa vặn ngang mặt nước. Cả hai đầu của lớp mai đều được uốn cong để đặt những khẩu đại bác xoay. Phía trên sàn pháo là một tấm lưới sắt mà mọi người có thể đi lại bên trên khi cần thiết. Có một đài chỉ huy bọc sắt, và một chiếc ống khói. Bên dưới là hệ thống động cơ và nồi hơi từng bị loại bỏ sau chuyến hải trình cuối cùng của Merrimac, và kể từ đó nằm vùi trong lớp bùn nhão dưới đáy sông. Chúng thở khò khè, run rẩy, đúng là những lão già khốn khổ của biển cả! Thật trầy trật mới kiếm được than cho chúng ăn; cuối cùng người ta phải chở nó từ tận vùng Montgomery xa xôi, từ mỏ than Price. Vũ khí gồm hai khẩu súng trường cỡ 7 inch, hai khẩu súng trường cỡ 6 inch và sáu khẩu nòng trơn cỡ 9 inch; tổng cộng là mười khẩu. — Vâng, cứ gọi nó là một con rùa được bọc sắt đi; trông nó y như thế chứ chẳng khác gì.”

“Khi tám mươi anh em chúng tôi từ sông Warwick lần đầu tiên nhìn thấy nó, nó đang lúc nhúc công nhân xây dựng. Họ cứ tiếp tục lắp ráp tấm vỏ bọc, khiến cho mọi cuộc tập luyện hay vận động trên tàu trở thành bất khả thi. Tiếng búa nện liên hồi lên những tấm giáp còn đến muộn từ xưởng Tredegar! Tiếng cọ xát sửa chữa đám động cơ tồi tàn! Chỗ này vá víu chỗ kia chắp vá; làm việc suốt ngày lẫn đêm, bởi vì có lời đồn đại ngoài kia rằng chiếc chiến hạm Ericsson mà chúng ta biết đang được đóng đã tiến xuống bờ biển rồi! Chẳng có lấy một cơ hội để tập trận, để làm quen với con rùa và tính khí của nó. Loài chiến hạm của nó chưa từng ra trận bao giờ, và khi nhìn ngắm nó, người ta hoàn toàn có quyền hoài nghi về cách hành xử của nó! Sĩ quan và binh lính đều lạ lẫm với nhau — và các pháo thủ chẳng thể thử đạn vì công nhân bu đen bu đỏ khắp nơi. Lượng than Montgomery cũng chẳng dư dả gì để có thể phung phí cho các cuộc thử nghiệm đốt lò — và thực ra, tốt hơn hết là đừng thử nghiệm gì với đám động cơ cổ lỗ sĩ ấy! Thế là chúng tôi cứ đứng quanh xưởng hải quân, nhìn xuôi dòng Elizabeth và băng qua các bãi cạn để tới vùng Hampton Roads, nơi chúng tôi có thể nhìn thấy chiếc Cumberland, Congress và Minnesota — những chiến hạm Liên bang đang thả neo ngoài khơi Newport News — và các công nhân thì đang tán đinh những tấm giáp cuối cùng — rồi khói bắt đầu bốc lên từ ống khói — và đột nhiên Thiếu tướng Buchanan xuất hiện cùng các trung úy phía sau, đứng giữa chúng tôi và chiếc Merrimac — hay tàu Virginia. Phần lớn chúng tôi vẫn gọi nó là Merrimac. Đó là buổi sáng ngày mùng tám. Nắng chiếu rực rỡ và mặt nước vô cùng xanh — xanh ngắt và phẳng lặng. Có cả những cánh hải âu, anh nhớ là vậy, bay lượn trên đầu, kêu éc éc khi chúng bay — và những đầm lầy đang chuyển sang màu ngọc lục bảo—”

“Đúng rồi, đúng rồi! Thiếu tướng Buchanan muốn gì vậy?”

“Đừng có nóng vội thế chứ, Molly! Các cô trông chẳng có chút nào giống nàng Griselda cả! Dì Lucy mang phong thái của người cụ cố tiên phong từng nghe thấy tiếng thổ dân kêu gọi! Còn về phần Judith — Judith!”

“Dạ, Edward.”

“Hãy quay về Greenwood đi. Em vừa trông giống một nàng Jeanne d’Arc đang lắng nghe. Em đã nghe thấy gì thế?”

“Em nghe tiếng động cơ đang hoạt động, tiếng chim biển kêu ré lên, và tiếng gió rít qua hệ thống dây chằng của chiến hạm Cumberland. Kể tiếp đi, Edward.”

“Chúng tôi, những người lính hóa thân thành thủy thủ, đứng nghiêm chào. ‘Lên tàu đi, các chàng trai,’ Thiếu tướng Buchanan nói. ‘Chúng ta sẽ ra vùng Roads và mở ra một kỷ nguyên mới.’ Thế là công nhân rời đi và chúng tôi bước lên — các sĩ quan cấp cao, trung úy, chuẩn úy, bác sĩ, sĩ quan tùy viên tình nguyện và binh lính. Các kỹ sư đã xuống khoang dưới và các pháo thủ đang ngắm nghía những cỗ đại bác. Khói bốc lên đen ngút ngàn, dây thừng được tháo gỡ, tiếng kèn cất lên, lá cờ sao vạch phấp phới tung bay, tất cả công nhân trên bến cảng tung mũ chào, và tàu Merrimac lướt đi dọc sông Elizabeth. Nó di chuyển khá chậm chạp với bộ động cơ già nua đáng thương, lái thì kém, lại ăn sâu tới hai mươi hai thước nước, và trông nó xấu xí, xấu xí, vô cùng xấu xí — tội nghiệp con mồi nhỏ bé!”

“Lúc này chúng tôi đang đối diện với đảo Craney, ở cửa sông Elizabeth. Ở đó có một trạm pháo, các cậu biết đấy, thuộc một phần chiến tuyến của Tướng Colston, và có những pháo đài dọc theo phần đất liền ven sông James. Tất cả đều chật ních người đang reo hò, vẫy mũ... Khi chúng tôi lướt qua Craney, họ đang hát bài ‘Dixie’. Thế là chúng tôi tiến ra sông James để đến Hampton Roads.”

“Lúc bấy giờ, toàn bộ bờ phía nam từ Willoughby's Spit đến đảo Ragged xám xịt như màu lông bồ câu, và toàn bộ bờ phía bắc từ Old Point Comfort đến Newport News rợp một màu xanh thẫm nơi kẻ địch đã đặt chân. Ở khoảng giữa chính là vùng nước lấp lánh của Hampton Roads. Giữa bãi cạn Rip Raps và Old Point là chiếc Roanoke đang thả neo, tàu Saint Lawrence, một loạt pháo hạm, tàu chở hàng, tàu vận tải, cùng với một chiến hạm của Pháp. Xa xa rải rác khắp vùng nước là vô số thuyền bè nhỏ. Tàu Minnesota, một chiến hạm cỡ lớn, nằm ở khoảng giữa Old Point và Newport News. Tại địa điểm sau, có một đồn binh lớn của Liên bang, và gần như ẩn mình dưới bóng các pháo đài của nó là chiến hạm frigate Congress cùng tàu sloop Cumberland. Chiếc thứ nhất mang năm mươi đại bác, chiếc thứ hai mang ba mươi. Tàu Virginia, hay Merrimac, hay con rùa, lách mình bò ra từ sông Elizabeth, chậm chạp lướt đi và phì ra những làn khói đen tiến vào Kênh Nam. Người hoa tiêu trong đài chỉ huy bọc sắt nhỏ bằng quả hạch hickory liền bẻ lái hướng Tây Bắc. Con rùa bắt đầu bơi về phía Newport News.”

“Cho đến lúc đó, không ít người chúng tôi trong lớp vỏ sắt, và hầu như tất cả binh lính cùng các pháo đài dọc bờ biển, vẫn nghĩ rằng nó chỉ đang đi thử nghiệm mà thôi — chạy xuống sông Elizabeth, qua đảo Craney, vòng qua mũi Sewell, rồi quay trở lại bến tàu ở Xưởng hải quân Gosport! Khi nó không quay đầu lại, những tiếng reo hò trên bờ bỗng im bặt; người ta cảm thấy cả sự nín thở hồi hộp. Khi nó qua khỏi mũi đất và đi vào Kênh Nam, khi mũi tàu quay ngược dòng, khi nó sánh ngang với dải cạn Middle Ground, khi họ nhận ra con rùa thực sự sắp lâm trận, từ dọc bờ biển tới tận Craney và từ mũi Sewell bỗng bật lên một tiếng gầm vang dội. Mọi người lính mặc sắc phục xám đều gầm vang. Họ tung mũ; họ hét đến khản cả cổ. Tất cả cờ xí đồng loạt phấp phới tung bay, kèn cúp te tấu lên, bầu trời như cao rộng hơn, và chúng tôi uống cạn ánh nắng như uống rượu nồng; ý anh là, một số người trong chúng tôi đã thế. Còn với những người khác, cảm giác ấy lạnh ngắt tựa nước độc hemlock chạm vào môi. Sợ hãi là một cảm giác khủng khiếp. Anh đã vô cùng hoảng sợ—”

“Edward!”

“Cực kỳ hoảng sợ. Nhưng các em thấy đấy, anh chẳng nói với ai là mình sợ cả, và điều đó tạo nên tất cả sự khác biệt! Hơn nữa, cảm giác đó rồi cũng qua đi... Đó là một ngày mùa xuân nước triều dâng cao, và các công sự của Liên bang ở Newport News cùng chiến hạm Congress, Cumberland và chiếc Minnesota xa hơn đều trông như đang say ngủ trong thời tiết dịu dàng, tĩnh lặng. Hôm đó là ngày giặt giũ trên tàu Congress, và quần áo đang được phơi trên hệ thống dây chằng. Khung cảnh tựa như những bức tranh vẽ tàu chiến, công sự vẽ tay, một bức tranh thủy mặc trên biển ấy kéo dài cho đến khi con rùa tiến đến giữa luồng lạch. Thế rồi phe bên kia thức giấc. Trên bờ xuất hiện một bầy quân phục xanh — những kẻ chạy ngược chạy xuôi. Tiếng còi kèn ra hiệu. Sự hỗn loạn cũng bùng lên trên tàu Congress và Cumberland. Hướng mũi về phía con chiến hạm thứ hai, con rùa phì khói đen và lặc lè lội ngang qua luồng lạch. Một sinh vật tội nghiệp xấu xí hơn thế mà các em chưa từng thấy, nhưng cũng vô cùng gan dạ! Thấp tè sát mặt nước, phun ra khói đen cuồn cuộn, động cơ thở khò khè than thở, điều khiển khó nhọc, phần đáy quẹt vào từng gò cát trên khắp vùng nước cạn — ồ, nó vừa xấu xí lại vừa dũng cảm làm sao! Hai pháo hạm nhỏ của chúng tôi là Raleigh và Beaufort, xuất phát từ Norfolk, lúc này đã bắt kịp — chúng tôi cùng nhau tiến lên. Anh đứng ở mũi tàu cùng phái đoàn của khẩu pháo xoay 7 inch. Anh có thể nhìn qua lỗ châu mai, ngay phía trên nòng súng. Sĩ quan và binh lính, tất cả chúng tôi đều bị nhốt chung dưới lớp mai rùa; đứng theo thứ tự bên các cửa sổ mạn mở toang, và đại bác đã sẵn sàng... Chúng tôi tiến đến cách chiến hạm Cumberland chừng một dặm, cao sừng sững và duyên dáng với những cột buồm, xà ngang và bầu trời xanh bao la phía trên. Nó trông giống một con thiên nga, còn chúng tôi là Chú Vịt Xấu Xí... Mũi đâm của chúng tôi, các em biết đấy, nằm dưới mặt nước — bảy mươi thước boong tàu cũ, kết thúc bằng một chiếc mỏ gang dài bốn thước... Chúng tôi đến gần hơn. Ở khoảng cách ba phần tư dặm, chúng tôi khai hỏa khẩu pháo mũi. Cumberland đáp trả, cả tàu Congress, các pháo hạm và pháo đài ven bờ của chúng cũng bắn trả. Thế rồi một thứ âm thanh hỗn độn kinh hoàng bắt đầu rung chuyển các đầm lầy và khiến lũ chim biển ré lên hoảng loạn. Khói bốc lên, lửa chớp lóa, và một sự phấn khích — một sự phấn khích tột độ — một sự phấn khích cuồng nhiệt. — Chính lúc đó, thưa các tiểu thư, anh đã quên mất cả cảm giác sợ hãi. Con rùa tiếp tục bơi, lao về phía Cumberland, bơi nhanh hết mức mà lượng than Montgomery cùng thứ động cơ từng nằm dưới đáy biển có thể đẩy đi. Có một thứ tiếng ồn kinh khủng vang lên bên trong lớp vỏ, tiếng vo ve, tiếng rung lắc. Tàu Congress, các pháo hạm và pháo đài ven bờ liên tục bắn tơi bời những loạt đạn mạn tàu. Một tiếng nổ vang trời động địa, và không gian ngập tràn mây lưu huỳnh. Đạn của chúng rơi xuống lộp bộp như mưa đá, và cũng nảy tung lên khi chạm vào pháo hạm bọc thép. Chúng tôi lướt qua tàu Congress — rất sát mạn cao của nó. Nó giáng cho chúng tôi một loạt đạn tàn khốc. Chúng tôi bắn trả, và tiếp tục lái thẳng về phía Cumberland. Một khẩu lệnh truyền đi từ đầu này chí đầu kia dưới lớp mai rùa: ‘Chúng ta sắp đâm chìm nó — chuẩn bị sẵn sàng, các chiến hữu!’”

“Trong tầm bắn thuận lợi, chúng tôi khai hỏa khẩu pháo xoay. Anh là một thành viên trong khẩu đội ấy; chúng tôi cởi trần một nửa, mặt mũi đen nhẻm vì thuốc súng và mồ hôi nhễ nhại. Quả đạn pháo phát nổ ngay phía trên chiếc pháo xoay đuôi tàu Cumberland, tiêu diệt hoặc làm bị thương hầu hết pháo thủ phục vụ ở đó... Chúng tôi tiếp tục tiến lên... Qua lỗ châu mai, giờ đây anh có thể nhìn rõ chiếc Cumberland, mạn phải của nó nằm ngay trước mặt chúng tôi, những gã thủy thủ đang bám trên dây chằng và chạy ngược chạy xuôi trên boong. Khi chúng tôi vừa áp sát, mạn phải của nó lóe lửa rực trời. Loạt đạn đó đã xé nát bệ súng pháo xoay của chúng tôi, cắt đứt một khẩu khác ngay trục quay, tiện đứt nòng của khẩu thứ ba, thủng lỗ chỗ ống khói và ống dẫn hơi nước, cuốn bay một mỏ neo, đồng thời giết chết hoặc làm bị thương mười chín người. Tàu Virginia đáp trả bằng ba phát đại bác; một đám mây khói cuồn cuộn chắn giữa pháo hạm bọc thép và chiến hạm buồm; khói tan — và chúng tôi đã đâm sầm vào nó. Chúng tôi quật ngã nó ngay dưới hệ thống giằng buồm trước với một tiếng va đập nặng nề và nghiến kèn kẹt. Cái mỏ sắt mà chúng tôi được trang bị đã bị giật đứt phăng.”

“Tàu Virginia rung bần bật, khựng lại một nhịp, rồi lùi ra khỏi Cumberland — sườn của con tàu lúc này đã xuất hiện một lỗ thủng rách bươm và ngoác rộng. Người hoa tiêu trong đài chỉ huy bọc sắt bẻ lái ngược dòng. Nước quá cạn; nó buộc phải tiến lên sông James một đoạn trước khi có thể quay đầu vòng lại tấn công tàu Congress. Sườn keel dính đầy bùn; lúc này nó lê lết như một con rùa cạn, và toàn bộ bờ biển bọc sắt đang điên cuồng nã đạn vào nó... Cuối cùng nó cũng quay đầu được ở vùng nước sâu hơn và xuôi dòng trở lại Hampton Roads. Nhìn qua lỗ châu mai, chúng tôi có thể thấy chiếc Cumberland mà chúng ta vừa đâm va. Nó đã nghiêng hẳn sang mạn trái và đang chìm dần. Nước đã ngập đến boong chính; toàn bộ thủy thủ đoàn giờ đây dồn cả lên boong tàu trên, nơi họ vẫn kiên cường chiến đấu bên những khẩu pháo xoay. Nó chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Một người của chúng ta, trong một khoảnh khắc thò người qua lỗ châu mai ra bên ngoài lớp mai rùa, đã bị chém đứt làm đôi. Khi mực nước dâng lên mãi, tiếng đại bác của nó nhỏ dần như tiếng sấm lùi xa. Từng khẩu một ngừng hẳn... Cho đến giây phút cuối cùng nó vẫn kéo cao quốc kỳ. Cumberland chìm hẳn.”

“Lúc này, hạm đội tí hon sông James vốn neo đậu tít tận thượng nguồn đã nhập hội cùng chúng tôi. Tàu Patrick Henry có mười hai khẩu đại bác, Jamestown có hai và Teaser có một. Chúng lướt nhanh như ba con gà nước dũng cảm đến tiếp viện cho con rùa. Cùng với Beaufort và Raleigh, có tổng cộng năm chú lùy dũng cảm, và họ nã pháo vào các pháo đài ven bờ, còn các pháo đài ven bờ thì đáp trả như một vị thần Jove giận dữ bằng đạn đặc, đạn pháo, đạn ria và đạn chùm! Một phát đạn đã phá hủy nồi hơi của tàu Patrick Henry, làm chết bỏng những người đứng gần đó... Con rùa đánh chìm một chiếc tàu vận tải đang nằm sát cầu tàu ở Newport News, rồi nó vòng qua mũi đất và lao thẳng vào tàu Congress.”

“Chiếc frigate này đã tỏ ra vô cùng khôn ngoan — mà cẩn trọng là thượng sách. Nhận thấy tàu chúng ta mớn nước quá sâu, nó đã cắt cáp thả neo và chạy UsedError vào vùng nước nông nơi nó được an toàn trước mũi đâm của Merrimac. Chúng tôi không thể tiến lại gần hơn hai trăm thước. Tại đó, chúng tôi chiếm vị trí, và bắt đầu nã đạn càn quét nó, nhận sự hỗ trợ hết mức có thể từ các tàu Beaufort, Raleigh và Jamestown. Nó mang năm mươi khẩu đại bác, lại thêm các pháo đài ven bờ hạng nặng, và phía dưới nó là tàu Minnesota. Con tàu này, cũng đang mắc cạn ở kênh Middle, lúc này đã gầm thét tham chiến. Cả trăm khẩu đại bác chĩa thẳng vào Merrimac. Mưa đạn sắt nện nát mọi vị trí không bọc giáp nhô lên khỏi lớp mai tàu của chúng tôi. Nòng của hai khẩu đại bác bị bắn bay, các cột chống, đà tời xuồng cứu sinh, cột cờ đều gãy đổ. Cột cờ hết lần này đến lần khác ngã gục, và chúng tôi lại liên tục dựng lên. Cuối cùng, chúng tôi buộc chặt lá cờ vào ống khói. Ngoài mười chín người anh em tội nghiệp bị đạn pháo của Cumberland càn quét trước đó, chúng tôi nay lại có thêm những người thương vong mới. Thiếu tướng Buchanan bị thương nặng, cả trung úy cờ hiệu Minor cũng vậy. Trăm khẩu đại bác gầm rú công phá Merrimac, và Merrimac gầm rú giáng trả tàu Congress. Con chiến hạm frigate cao ngất cùng năm mươi khẩu đại bác của nó bỗng ước gì mình là một pháo hạm bọc thép; con thiên nga ấy hẳn sẽ vui vẻ đổi chỗ cho chú vịt xấu xí. Chúng tôi đánh gãy cột buồm chính của nó, làm tê liệt các khẩu đại bác, rải đầy trên boong tàu của nó máu và sự đau khổ (chiến tranh chỉ là một con thú hoang dã, chẳng hơn không kém, và tôi sẽ chào đón cái ngày nó gục ngã bị tiêu diệt). Chúng tôi đập nát mạn tàu và phóng hỏa đốt cháy nó. Nó hạ cờ xuống và kéo cờ trắng đầu hàng. Merrimac ngừng bắn và phát tín hiệu cho tàu Beaufort. Beaufort áp sát, và sĩ quan cấp cao nhất của chiến hạm frigate đã trao nộp quân kỳ cùng thanh kiếm của mình. Các xuồng của Beaufort và chính tàu Congress đã sơ tán thủy thủ đoàn và thương binh... Trong khi đó, các pháo đài ven bờ, tàu Minnesota, và tàu tuần tra Zouave vẫn liên tục nã hỏa lực ác liệt vào Merrimac, vào Raleigh, Jamestown và cả Beaufort. Chúng tôi chờ cho đến khi thủy thủ đoàn đã rời khỏi tàu Congress an toàn, rồi giáng cho nó một loạt đạn pháo nóng rực khiến nó bùng cháy dữ dội từ mũi đến lái. Xong xuôi, chúng tôi chuyển sang mục tiêu khác.”

“Tàu Minnesota đang mắc cạn ở Kênh Bắc. Để ứng cứu cho nó, từ Old Point, tàu Roanoke và Saint Lawrence đang hộc tốc lao tới. Các pháo đài của chúng ta ở mũi Sewell lập tức nã đạn vào hai chiến hạm này khi chúng đi qua, và chúng đáp trả bằng những loạt đạn mạn tàu chi chít. Chúng tôi bổ sung nhiên liệu cho động cơ, lướt đi trong đám mây khói đen để tiến về phía Minnesota. Giống như Congress, nó nằm bất động trên một dải cát cạn, nằm ngoài tầm với của các đòn đâm húc. Chúng tôi chỉ có thể cơ động tìm vùng nước sâu, áp sát nó ở khoảng cách đủ gây sát thương. Lúc này trời đã xế chiều. Qua lỗ châu mai của khẩu pháo mũi, tôi có thể nhìn thấy ánh nắng xiên tà hắt trên mặt nước, và sắc xanh của bầu trời đang nhạt dần. Tàu Minnesota lù lù hiện diện ngay phía trước; trông nó cao lớn nhường nào, lại một "người họ hàng" của dòng họ Congress nữa; những chiến hạm cổ đang cất lên khúc ca tử biệt. Khi chúng tôi tiến lên, khẩu pháo mũi vang lên, rồi khi áp sát hơn, chúng tôi bắt đầu dùng toàn bộ loạt đạn mạn tàu. Nhưng chúng tôi không thể tiến lại đủ gần; nó bị nâng bổng lên cao trên bãi cát, nước triều đang rút, trong khi mớn nước của chúng tôi là hai mươi ba thước. Chúng tôi gây cho nó tổn thất nặng nề, nhưng vẫn chưa thể vô hiệu hóa được nó. Một tiếng đồng hồ trôi qua và mặt trời tiến dần về phía hoàng hôn. Roanoke quay đầu rút lui về dưới sự bảo vệ của các pháo đài ở Old Point, nhưng Saint Lawrence vẫn ở lại gầm thét vào lớp giáp sắt của con rùa. Tàu Merrimac vô cùng cồng kềnh khó điều khiển, và khi triều rút sẽ có vô số bãi cạn nằm giữa chúng tôi và bến đỗ cho qua đêm... Minnesota không thể thoát thân, vào lúc bình minh nó vẫn sẽ mắc cạn ở đó, và khi ấy chúng ta sẽ tóm gọn nó làm chiến lợi phẩm. ‘Ở lại đến chốc tối đi, rồi cái hộp sắt thiêng liêng ấy sẽ tự mắc cạn ở nơi mà nước lụt thời Noah cũng chẳng tài nào nhấc nó nổi!’ Người hoa tiêu đưa ra quyết định, và trong ánh hoàng hôn rực rỡ sắc vàng sắc tía, chúng tôi rút lui. Khi chúng tôi lướt qua, Minnesota gầm lên rực lửa bằng tất cả các khẩu đại bác của nó; chúng tôi đáp trả, và đồng thời đáp trả cả Saint Lawrence. Ngôi sao hôm đã lấp lánh khi chúng tôi thả neo ngoài khơi mũi Sewell. Thương binh được đưa lên bờ, bởi vì chúng tôi chẳng có chỗ nào dành cho những người bị thương dưới lớp mai của con rùa. Thiếu tướng Buchanan rời đi, Trung úy Catesby Ap Rice Jones lên nắm quyền chỉ huy.”

“Tôi không nhớ tối hôm đó chúng tôi đã ăn gì cho bữa tối. Chúng tôi đã chẳng húp hạp gì từ sáng sớm, thế nên chắc chắn là phải có cái gì đó vào bụng rồi. Nhưng chúng tôi quá mệt mỏi để có thể suy nghĩ, suy luận hay nhớ lại điều gì nữa. Chúng tôi ngã gục ngay bên những khẩu đại bác và chìm vào giấc ngủ, nhưng chẳng được bao lâu. Ngủ chừng ba tiếng đồng hồ, rồi một lời thì thầm dường như lan truyền khắp con tàu Merrimac. Tựa như chính chiến hạm bọc thép cất lời, ‘Hãy dậy đi! Hãy ngắm nhìn chiếc Congress hấp hối kìa!’ Hầu hết chúng tôi vùng dậy khỏi chỗ mấy khẩu đại bác và leo lên giàn lưới sắt phía trên, lên tận đỉnh mái vòm của con rùa. Đó là một đêm êm dịu như lụa; mặt nước phẳng lặng, gợn những con sóng dầu ô-liu dài và mờ ảo; ánh trăng non treo lơ lửng trên bầu trời. Có những đốm sáng ở bờ bên kia chỗ Old Point, ánh đèn trên pháo đài ở bãi Rip Raps, ánh đèn từ những chiếc tàu thuyền hoảng loạn đang nép mình dưới hỏa lực của pháo đài Fortress Monroe, ánh đèn dọc theo hai bên bờ. Có những chiếc đèn lồng treo trên giàn dây chằng của Minnesota nơi nó nằm mắc cạn trên bãi cát, cả đèn lồng trên Saint Lawrence và Roanoke nữa. Trong lúc chúng tôi ngước nhìn, một đốm sáng di chuyển nhỏ xíu, nằm sát mặt nước nhất có thể, xuất hiện giữa Saint Lawrence và Minnesota. Một người thốt lên, ‘Cái gì thế kia? Chắc là một chiếc xuồng chèo.’ Người khác đáp lại, ‘Nó chạy nhanh quá so với một chiếc xuồng chèo — buồn cười thật! Cứ là là trên mặt nước thế kia cơ mà!’ ‘Chắc là một chiếc xuồng máy,’ người thứ ba phỏng đoán, ‘với đầy tay chèo. Giờ thì nó khuất sau Minnesota rồi.’ — ‘Câm miệng lại mấy gã nhiều chuyện kia,’ một chuẩn úy gắt lên, ‘Tao muốn ngắm tàu Congress!’”

“Cách đó bốn dặm, ngoài khơi Newport News, chính là chiếc Congress đang bốc cháy. Trong đêm tĩnh mịch và trong trẻo, trông nó tưởng chừng ở ngay gần bên. Tất cả các cột buồm, xà ngang và hệ thống dây chằng hiện lên đen đặc giữa tâm của một vòng tròn ánh lửa khổng lồ. Thân tàu của nó, được nâng bổng lên bởi bãi cát giữ lấy nó, có những ô cửa sổ tròn rực đỏ. Các lỗ châu mai chính là những ô cửa sổ sáng rực từ bên trong. Nó tạo nên một khung cảnh vừa đẹp đẽ vừa kinh hoàng. Từng khẩu đại bác một, khi bị ngọn lửa liếm tới, đều phát nổ — một âm thanh lớn và đáng sợ giữa đêm đen bao trùm vùng Waters. Chúng tôi đứng đó ngắm nhìn bức tranh biển cả ấy — và chúng tôi lặng thấu tâm can. Chúng ta đang chứng kiến những sự kiện khổng lồ, và trước khi cuộc chiến này kết thúc, chúng ta sẽ còn thấy nhiều hơn thế. Vào lúc hai giờ sáng, ngọn lửa đã lan đến kho thuốc súng của nó. Nó phát nổ. Một cột khói giống như Trụ mây của người Israel vút thẳng lên đỉnh trời; một tiếng động vang lên như động đất, trầm đục và sâu thẳm; khi khói tan đi, chỉ còn lại phần thân tàu bị bãi cát nâng đỡ vẫn đang cháy âm ỉ. Nó cứ cháy mãi cho đến tận bình minh, khi chỉ còn lại tro tàn khói bốc và lịm tắt hẳn.”

Người kể chuyện đứng dậy, đi dọc căn phòng khách rồi quay lại nhìn bốn người phụ nữ. “Các cô chưa thấy đủ cho tối nay sao trông Unity có vẻ buồn ngủ kìa, còn túi kim đan của Judith thì đã rơi xuống sàn nửa tiếng nay rồi. Judith!”

Molly lên tiếng. “Judith bảo rằng nếu có giao tranh quanh Richmond, em ấy sẽ đến đó gia nhập các bệnh viện để làm y tá. Các bác sĩ ở đây đều nói rằng em ấy làm việc khéo léo hơn bất kỳ ai—”

“Kể tiếp đi, Edward,” Judith nói. “Điều gì đã xảy ra vào lúc bình minh?”

“Chúng tôi chỉnh đốn lại con rùa, và đám thủy thủ cổ lỗ sĩ là cỗ máy của chúng tôi bắt đầu vận hành, vừa khò khè vừa chậm chạp. Chúng tôi kéo lên một cột cờ mới, mọi người đều túc trực tại các khẩu đại bác, và tàu Merrimac rời khỏi mũi Sewell, quay mũi hướng về phía Minnesota — chiếc tàu đang nằm cách đó khá xa, mắc cạn trên một bãi cát ở Kênh Bắc. Bầu trời hồng rực như mặt trong của một chiếc vỏ ốc, và một làn sương trắng mỏng manh trùm lên các đầm lầy, bờ biển cùng dải nước rộng lớn của Hampton Roads. Làn sương mỏng đến mức những cột buồm của các chiến hạm đang nép mình dưới pháo đài Fortress Monroe nhô hẳn lên trên làn sương ấy, đón ánh ban mai đang hừng sáng. Tất cả các lá cờ hiệu của chúng đều đang phấp phới tung bay — chiến hạm Pháp và các tàu của miền Bắc. Giờ ấy, đàn hải âu đang bay lượn kiếm ăn. Chúng bay sượt qua các lỗ châu mai, vừa kêu ré lên vừa khẽ khàng chuyển động đôi cánh bạc.”

“Tàu Minnesota lớn dần lên trước mắt. Mỗi người chúng tôi đều dõi theo bằng ánh mắt háo hức — từ đài chỉ huy, từ các lỗ châu mai ở mũi, và khi chúng tôi chạy song song với nó là từ các lỗ châu mai bên mạn tàu. Chúng tôi khai hỏa khẩu pháo mũi khi tiến đến và phát đạn đã trúng đích. Có những tiếng reo hò vang lên; bầu buổi sáng thật đẹp và chiến lợi phẩm quá chắc chắn! Con rùa đang rất phơi phới — tội nghiệp con rùa già với lớp mai bầm dập và lá cờ được dựng lại nhanh chóng ngay khi vừa bị xé rách! Động cơ của nó sáng nay cực kỳ chậm chạp và yếu ớt; chúng rên rỉ và khò khè, và nó ăn nước sâu đến mức, giữa vùng nước cạn đó, nó đã mắc cạn tới hai lần giữa mũi Sewell và vùng nước hồng phẳng lặng mà nó vừa vươn tới, với đàn hải âu đang chao lượn chập chờn giữa nó và Minnesota. Bất chấp động cơ ì ạch, nó vẫn rất đỗi hân hoan, và các pháo thủ đều đã sẵn sàng ở các cửa khẩu mạn phải—”

Cúi người xuống, anh cầm chiếc gậy sắt khều lò sưởi.

“Mọi tính toán khôn ngoan của chuột và người

Thường hay trật lất đi ngoài ý muốn—”

Những chiếc kim đan của cô Lucy lại lách cách vang lên. “Phải, báo chí đã đưa tin cho chúng ta rồi. Con tàu Ericsson ấy.”

“Có một vật,” Edward nói, “có một vật xuất hiện từ phía sau tàu Minnesota giống như chiếc hộp đựng phô-mai đặt trên một tấm ván lợp mái nhà. Nó đã nằm ẩn mình sau thân tàu đồ sộ ấy kể từ nửa đêm. Đó chính là đốm sáng nhỏ nhoi mà chúng ta đã nhìn thấy nhưng chẳng mảy may bận tâm nữa! Một chiếc hộp phô-mai trên tấm ván lợp — và giờ đây nó lao vút ra khoảng không rộng mở tựa thể có cánh tay của một chú nhóc vừa ném đi. Nó quá bé nhỏ so với Minnesota. Thậm chí nó còn nhỏ bé ngay cả khi đứng cạnh con rùa. Một sự im lặng bao trùm khi chúng tôi trông thấy nó, sự im lặng của ngỡ ngàng. Nó xuất hiện quá đỗi lặng lẽ trên sân khấu — quả thực là một vị cứu tinh từ trên trời rơi xuống giữa chúng ta và con mồi. Ngay lập tức, chúng tôi nhận ra đó chính là chiếc Ericsson — chiến hạm bọc thép thứ hai mà chúng ta đã nghe đồn là đang được đóng. Họ gọi nó là Monitor... Tấm ván lợp gần như chìm sát mặt nước; cái hộp phô-mai hóa ra là một tháp pháo có thể xoay tròn, được bọc giáp và mang hai khẩu đại bác hiện đại cỡ lớn — loại 11 inch. Toàn bộ cấu trúc đều được bọc giáp, sở hữu động cơ cực tốt, và mớn nước chỉ có mười hai thước... Chà, tàu Merrimac đã có một thoáng giật mình, điều đó là chắc chắn — không thể phủ nhận yếu tố kịch tính từ sự xuất hiện của tàu Monitor — rồi nó xốc lại tinh thần và bắt đầu khai hỏa. Nó giáng cho chiếc hộp phô-mai, hay tháp pháo bọc giáp ấy, lần lượt ba loạt đạn mạn tàu. Tháp pháo bọc giáp lóe lửa đáp trả, và những quả đạn đều nảy tung lên khi chạm vào hai nhà vô địch bọc thép.” Anh cười lớn. “Lạy Chúa! Nó trông y hệt như những nhân vật quen thuộc thuở nào của chúng ta, Ivanhoe và De Bois Guilbert — những gã lùn thấp lè tè xấu xí nhất trong số các nhân vật Ivanhoe hay Brian de Bois Guilbert từng bước ra từ một cơn ác mộng! Chúng tôi gầm thét trong các đấu trường, rồi lướt qua nhau, quay đầu lại và tiếp tục giáp lá cà. Có lúc chúng tôi cách nhau một khoảng xa, có lúc khoảng cách nước giữa những boong tàu chìm ngập ấy chưa đầy mười thước, nơi nhô lên lớp vỏ sắt của Merrimac và tháp pháo bằng sắt của Monitor. Nó khai hỏa cứ bảy phút một lần; chúng tôi thì nạp đạn nhanh nhất có thể. Lúc là khẩu pháo mũi, lúc là pháo xoay phía đuôi, khi thì toàn bộ loạt đạn mạn tàu. Có một hoặc hai lần chúng tôi tưởng nó đã tiêu đời, nhưng tháp pháo của nó vẫn xoay tròn, và những khẩu đại bác 11 inch lại gầm lên. Nhờ mớn nước cạn hơn, nó có lợi thế lớn; nó có thể xoay trở và luồn lách ở những nơi chúng tôi chịu chết. TàuMinnesota tham chiến, cùng với một khẩu đội bọc thép trên bờ. Chúng tôi nỗ lực đâm húc chiếc Ericsson, nhưng không thể áp sát nó; hơn nữa, cái mỏ sắt của chúng tôi vẫn đang găm chặt vào sườn chiếc Cumberland đã đắm — chúng tôi chỉ có thể húc bằng phần mũi tù mà thôi. Tàu Minnesota, khi chúng tôi lướt qua, đã tặng cho chúng tôi toàn bộ các khẩu pháo mạn của nó — một trận hỏa lực khủng khiếp ở cự ly cận chiến, thứ đủ sức đánh chìm bất kỳ chiến hạm nào thuộc dòng dõi thiên nga. Con rùa rũ sạch mưa đạn và pháo, đạn ria và đạn chùm, rồi đáp trả bằng khẩu pháo mũi. Quả đạn pháo mà nó bắn ra đã xuyên thủng mạn tàu của chiến hạm frigate, phát nổ ngay giữa thân tàu, kích nổ kho thuốc súng và làm con tàu bốc cháy. Bỏ lại thảm họa trên tàu Minnesota, chúng tôi quay đầu đánh chìm luôn cả tàu kéo Dragon. Tiếp sau đó là những màn cơ động liên hồi để giành lấy vị trí thuận lợi nhằm đâm húc chiếc Monitor...”

“Cuối cùng chúng tôi cũng đạt được mục đích. Động cơ gầm lên một cú nấc cục cuồng nộ tựa cú bứt phá cuối cùng của linh hồn trước khi lịm tắt. ‘Tiến lên! Tốc độ tối đa!’ Chúng tôi lao đi; chồm tới tàu Monitor, lúc này đã ra vùng nước sâu hơn. Nhưng đúng khoảnh khắc chúng tôi tưởng chiến thắng trong tầm tay thì nó bẻ lái. Mũi tàu của chúng tôi, do thiếu đi chiếc mỏ sắt, chỉ có thể tạo ra một cú quét sượt qua. Dù vậy lực va chạm vẫn vô cùng nặng nề; tàu Monitor rung lên bần bật như một kẻ mắc bệnh sốt rét, nhưng nó không chịu chung số phận với chiếc Cumberland. Không hề có một lỗ thủng rách bươm nào bên mạn nó cả; lớp giáp của nó rất tốt và đã trụ vững. Nó lùi lại, xốc lại đội hình, rồi lao bổ về phía trước, cố gắng đâm ngược lại chúng tôi. Nhưng lớp giáp của chúng tôi cũng rất tốt, và đã chống chịu được. Sau đó, nó áp sát mân sườn tàu Merrimac, áp mũi vào lớp mai sắt và nã liên tiếp hai phát từ các khẩu pháo 11 inch. Chúng tôi đứng sát rạt vào nhau, gần đến mức ngỡ như hai kẻ đấu súng đang cùng đứng trên một tấm áo choàng. Sức ép từ những phát đại bác đó thực sự khủng khiếp vô cùng.”

“Cú đánh trời giáng ấy đã làm móp hẳn phần mạn sắt của Merrimac sâu vào ba inch hoặc hơn thế. Những phát đạn trúng vào khu vực phía trên các cửa khẩu của khẩu pháo phía đuôi, và mọi pháo thủ ở đó đều bị sức ép hất văng xuống sàn, máu tuôn đầm đìa ở mũi và tai. Tàu Monitor lùi ra xa phía đuôi tàu, và chúng tôi lại quay đầu tìm cách đâm húc nó. Nhưng mớn nước nông hơn hẳn của nó đưa nó đến những vùng mà chúng tôi không tài nào với tới; ngoài ra, mũi tàu của chúng tôi lúc này cũng đã bị bẻ cong và vỡ toác tơi tả. Lượng thuốc súng của chúng tôi đang cạn dần. Chúng tôi không thể tiết kiệm được, và cũng chẳng được phép làm thế; chúng tôi liên tục rót đạn pháo lớn lẫn pháo cối vào Monitor, và nó cũng đáp trả tương xứng. Cả Monitor và Merrimac, chúng tôi cứ lượn qua lượn lại thế này, kẻ thì linh hoạt và nhanh nhẹn hơn hẳn là Ericsson, người thì bị trói buộc bởi bộ động cơ già nua cằn cỗi, thân hình quá khổ cùng mớn nước hai mươi ba thước của Merrimac. Lúc đó đã là hai giờ chiều... Hai kẻ đấu súng bước ra khỏi tấm áo choàng, thử nghiệm các đòn đánh từ xa, khựng lại trong thoáng giây ngập ngừng do dự, rồi hạ thấp ngọn đuốc trong tay các pháo thủ xuống. Tàu Monitor vút đi rời xa chúng tôi, mũi hướng về vùng nước cạn mang tên Middle Ground. Nó đến đó và đứng sừng sững đầy kiêu hãnh, nằm ngoài mọi nguy hiểm từ mũi đâm của chúng tôi, đồng thời vẫn có thể che chở cho tàu Minnesota... Một sự tĩnh lặng kỳ lạ bao trùm lấy Hampton Roads; ủ rũ hệt như sự im ắng trước một cơn giông bão, nhưng lại chẳng giống thế, bởi vì chúng ta đã trải qua cơn giông bão ấy rồi. Có lẽ đó là sự tĩnh mịch của sự kiệt quệ. Đã là buổi chiều muộn, trận chiến diễn ra quá ác liệt. Không gian đặc quánh khói thuốc; lênh đênh trên mặt nước là những khúc gỗ buồm và mảnh vỡ của những con tàu chúng ta vừa tiêu diệt. Thời tiết oi bức và tĩnh lặng. Tiếng đại bác dội lại ngoan cố từ một khẩu đội ven bờ nghe cô độc và xa xăm như tiếng chuông báo hiệu phao cứu sinh. Thủy triều đang rút; vô số bãi cạn trải dài giữa chúng tôi và mũi Sewell. Chúng tôi chờ đợi suốt một tiếng đồng hồ. Tàu Monitor tỏ ra hoàn toàn khôn ngoan và hài lòng với bãi Middle Ground, quyết không quay lại dù chúng tôi có dùng bao nhiêu phép khích tướng đi nữa. Chúng tôi thỉnh thoảng nã pháo vào nó và cả tàu Minnesota, nhưng cuối cùng lượng thuốc súng cạn kiệt đến mức chúng tôi đành phải ngưng bặt. Thủy triều vẫn tiếp tục rút, và người hoa tiêu có rất nhiều điều để lo ngại... Mặt trời đỏ rực lặn dần ở phương Tây; các kỹ sư cho đám động cơ cổ lỗ sĩ ăn lượng than Montgomery; khói đen cuồn cuộn trào ra và những người hoa tiêu dò dẫm tìm đường trở về Kênh Nam, rồi chậm chạp, chậm chạp lùi về phía mũi Sewell. Ngày tàn khép lại trong một buổi chiều tối u ám với vị khói vương vấn trong không gian. Đêm hôm đó, tàu Monitor rút xuống vùng Roads để về pháo đài Fortress Monroe, và sáng hôm sau, chúng tôi đưa tàu Merrimac vào ụ cạn ở Norfolk. Lớp giáp của nó móp méo khắp nơi, dẫu không bị xuyên thủng. Phần mũi bị uốn cong và xoắn tít, chiếc mỏ sắt thì vùi thân trong sườn tàu Cumberland. Xuồng cứu sinh đã mất sạch, ống khói thủng lỗ chỗ như cái rổ rá, và bộ động cơ thì hấp hối ở những nhịp thở cuối cùng. Vài khẩu đại bác bị hư hại, than, thuốc súng cùng đạn dược đều cạn sạch. Chúng tôi đặt nó ở đó — con tàu chiến yêu dấu và xấu xí, người tiên phong của các pháo hạm bọc thép — chúng tôi đưa nó vào ụ cạn, và có lẽ nó sẽ phải nằm lì ở đó trong vài tuần tới. Trung úy Wood được phái về Richmond để báo cáo tình hình lên tổng thống và bộ trưởng hải quân. Ông cũng mang theo lá cờ của tàu Congress, và tôi là một trong những người được cắt cử nhiệm vụ bảo vệ nó... Và giờ đây tôi đã kể cho các em nghe toàn bộ câu chuyện về Merrimac và Monitor rồi đấy.”

Đứng dậy, anh tiến về phía cây đàn piano, ngồi xuống và chơi khúc “Malbrook s’en va-t-en guerre”. Cô Lucy cầm lấy túi kim đan, đan rất nhanh, đôi mắt lúc thì hướng về đứa cháu trai, lúc lại nhìn bức chân dung của người cha quá cố. Judith đứng dậy từ chiếc ghế thêu chữ thập quen thuộc, bỏ thêm một khúc củi mới vào lò sưởi, đoạn bước đến đứng cạnh khung cửa sổ dài, nhìn ra đêm mưa tầm tã.

“Thế,” Edward cất tiếng giữa hai hợp âm, “các em có tin tức gì từ thung lũng Shenandoah không?”

Unity đáp lời: “Tướng Banks đã vượt sông Potomac và tiến vào Winchester — khốn khổ thay, Winchester tội nghiệp! Tướng Jackson trong tay chưa đầy năm nghìn quân. Ông ấy đã rút lui về hướng Woodstock. Mặc dù có cuộc hành quân gian khổ kinh hoàng đến Romney đó, nhưng Tướng Johnston và binh lính dường như vẫn đặt trọn niềm tin vào ông ấy—”

Molly bước vào với giọng nói nhỏ nhẹ dịu dàng. “Thiếu tá Stafford đã được thuyên chuyển. Anh ấy đang công tác cùng Tướng Ewell ở sông Rappahannock. Anh ấy viết thư cho Judith mỗi tuần. Những bức thư thật tuyệt vời — chúng khiến người ta nhìn thấy tường tận mọi việc đang diễn ra.”

“Thế còn tin tức về Richard Cleave thì sao?”

“Anh ấy không bao giờ viết thư cả.”

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.