Trận Sharpsburg không phải là khúc khải hoàn cho phe áo xanh hay áo xám, cho miền Bắc hay miền Nam. Cùng với lúc mặt trời lặn xuống, cuộc chiến đẫm máu, kéo dài và bất phân thắng bại cũng chấm dứt. Áo xanh và áo xám, một trăm ba mươi ngàn binh sĩ đã tham gia trận đánh đó. Khi vầng trăng nhợt nhạt mọc lên, ánh trăng soi xuống hai mươi mốt ngàn tử sĩ và thương binh.
Những hàng quân còn sống gục xuống ngủ ngay cạnh những người đã chết. Tướng Lee cưỡi ngựa Traveller đứng đợi bên con đường cái quan cho đến tận đêm khuya. Lần lượt từng vị tướng đến gặp ông và báo cáo tình hình—một bản báo cáo đẫm máu và kinh hoàng. "Rất tốt, thưa tướng quân. Ý kiến của anh thế nào?"—"Tôi nghĩ, thưa ngài, chúng ta nên vượt sông Potomac vào tối nay."—"Rất tốt, thưa tướng quân. Ý kiến của anh thế nào?"—"Tướng Lee, chúng ta nên vượt sông Potomac vào tối nay."—"Vâng, thưa tướng quân, đó là chiến trường khốc liệt nhất của chúng ta. Lời khuyên của anh là gì?"—"Tướng Lee, tôi ở đây để làm những gì ngài bảo tôi làm."
Cả ngựa lẫn người, Traveller và Robert Edward Lee, đứng dưới ánh sáng nhợt nhạt phía trên sông Antietam. "Thưa các ông, chúng ta sẽ không vượt sông Potomac tối nay. Nếu tướng McClellan muốn giao chiến vào buổi sáng, tôi sẽ lại nghênh chiến với ông ta.—Và giờ đây tất cả chúng ta đều rất mệt mỏi. Chúc ngủ ngon. Chúc ngủ ngon!"
Mặt trời mọc lên, mờ ảo sau lớp sương mù. Sương tan dần, buổi sáng trôi qua. Ánh nắng tháng Chín trải xuống như nguồn hơi ấm tràn trề trên đồi cao và thung lũng, trên nhà thờ Dunkard và khu rừng xung quanh, trên những cánh đồng ngô, trên cây cầu của Burnside và con Lộ Máu, cùng trên tất cả những người lính đã nằm xuống trong các cánh đồng ngô, trong những khu rừng, trên các ngọn đồi, bên dòng suối, dọc theo con đường nhỏ. Ánh nắng bao phủ lấy những tử sĩ, tựa như vị tiên tri ôm lấy đứa con của người phụ nữ xứ Shunem, nhưng nó chẳng thể hồi sinh họ được nữa. Xám và xanh, hai đạo quân còn sống nhìn nhau qua dòng Antietam. Cả hai đều kiệt sức, cả hai đều tơi tả, bên áo xanh số quân vẫn gấp đôi. Phe xám chờ đợi cuộc tấn công từ McClellan. Nó đã không đến. Các hàng quân, nằm rạp xuống, bắt đầu trò chuyện. "Ông ta không định tấn công đâu! Ông ta thận trọng lắm."—"Ông ta đủ rồi đấy."—"Tôi cũng thế. Lạy Chúa!"—"Chưa từng thấy trận nào như thế. Ước gì lũ kền kền kia biến khỏi khu rừng đằng kia đi! Trông ảm đạm quá."—"Không, McClellan không tấn công đâu!"—"Thế sao chúng ta không tấn công?"—"Thôi đi, lính miền Nam! Chúng ta có mấy mỏi đâu, mà mệt thì mệt bở hơi tai."—"Ừ, tôi cũng nghĩ thế. Chúng ta cứ đánh đại đi một trận. Một đòn phản công cực lớn! Đánh tan nát bọn Meade, Doubleday và Ricketts bên kia kì cánh hữu của chúng!"—"'Không phải là không thể! Cụ Robert và Cụ Jack già có thể lo được việc đó."—"Không, họ không làm nổi đâu!"—"Có, họ làm được!"—"Cậu ngốc à! Nhìn cái địa thế kìa, còn hiểm trở hơn cả núi Thunder Run, lại thêm quân của Hooker mà hôm qua hắn chưa dùng! Với lại mấy cái thứ trông như tổ ong xếp hàng kia nào pháo Parrott, pháo Whitworth, pháo Blakeley đấy. Rồi nhìn lại chúng ta xem. Ồ, vâng! Chúng ta có tinh thần, nhưng tinh thần thì cũng phải có cái xác để mà xông lên dnah lũ pháo ấy chứ."—"Chẳng có gì là Cụ Jack già không làm được nếu ngài muốn!"—"Có chứ, có đấy!" "Làm gì có! Sao dám nói thế?"—"Có đấy! Ngài không thể làm một kẻ ngốc dù có muốn thử đi chăng nữa—và ngài thì đời nào thèm thử!"
Viên sĩ quan pháo binh Stephen D. Lee đến bộ chỉ huy trên gò đất cạnh Sharpsburg. "Tướng Lee cho gọi tôi. Xin hãy báo ngài ấy là tôi đã có mặt." Tướng Lee xuất hiện. "Chào buổi sáng, Đại tá Lee. Anh hãy đến gặp ngay Tướng Jackson. Hãy nói với ông ấy rằng tôi cử anh đến trình diện." Viên sĩ quan tìm thấy Stonewall Jackson tại nhà thờ Dunkard. "Thưa tướng quân, Tướng Lee cử tôi đến trình diện ngài."
Gốc: "Good, good! Colonel, I wish you to take a ride with me. We will go to the top of the hill yonder." -> Bản dịch:
"Tốt lắm, tốt lắm! Đại tá, tôi muốn anh cùng đi cưỡi ngựa với tôi. Chúng ta sẽ lên đỉnh ngọn đồi đằng kia."
Họ đi lên đỉnh đồi, qua những xác người, xác ngựa và vô số mảnh vỡ của xe đạn cùng bánh pháo. Jackson nói: "Chắc chắn có lính bắn tỉa ẩn nấp trong khu rừng phía bên kia suối. Xin đại tá đừng tự phơi mình ra một cách vô ích." Khi lên đến khoảng đất bằng phẳng trên đỉnh, họ chọn vị trí ẩn nấp trong một lùm cây nhỏ, bị tơi tả và cháy xém dữ dội, một khu rừng giữa Địa ngục Pháo binh. "Xin đại tá hãy dùng ống nhòm để quan sát trận tuyến của quân địch."
Người kia giơ ống nhòm lên và quét một lượt khắp dòng Antietam, cùng những cánh đồng và dãy sườn đồi phía bên kia. Ông quan sát cánh trái của quân Liên bang, rồi chuyển sang trung tâm, và dọc theo cánh phải của họ đối diện, sau đó ông hạ ống nhòm xuống. "Thưa tướng quân, chúng có một vị thế vô cùng vững chắc và lực lượng rất đông đảo."
Gốc: "Good! I wish you to take fifty pieces of artillery and crush that force." -> Bản dịch:
"Tốt! Tôi muốn anh mang năm mươi khẩu đại bác đến đè bẹp lực lượng đó."
Stephen D. Lee là một người dũng cảm. Lúc này ông không nói gì, đứng lặng đi một khoảnh khắc, rồi lại giơ ống nhòm lên quan sát lần nữa. Lần này ông ngắm nhìn những cỗ pháo Liên bang vừa đông đúc vừa đáng sợ chụm lại như những chùm quả sẫm màu phía trên sông Antietam, rồi nhìn sang những khối bộ binh áo xanh, và cuối cùng nhìn vào những vị trí dưới làn đạn pháo và đạn súng trường mà các khẩu đội pháo của Liên minh buộc phải chiếm lấy. Ông lại hạ ống nhòm xuống. "Vâng, thưa tướng quân. Tôi sẽ lấy năm mươi khẩu pháo ấy ở đâu?"
Gốc: "How many have you?" -> Bản dịch:
"Anh hiện có bao nhiêu?"
Gốc: "I had thirty. Some were lost, a number disabled. I have[Pg 618] twelve." -> Bản dịch:
"Tôi có ba mươi. Một số đã mất, một vài khẩu bị hỏng. Tôi còn lại mười hai."
Gốc: "Just so. Well, colonel, I could give you a few, and General Lee tells me he can furnish some." -> Bản dịch:
"Đúng vậy. Này đại tá, tôi có thể cấp cho anh một ít, và Tướng Lee nói với tôi rằng ông ấy cũng có thể cung cấp một phần."
Viên sĩ quan ngập ngừng mân mê chiếc cúc áo một lát, đoạn đáp: "Vâng, thưa tướng quân. Tôi có đi lấy pháo ngay không?"
Gốc: "No, not yet." Stonewall Jackson laid his large hands in their worn old brown gauntlets, one over the other, upon his saddle bow. He, too, looked at the Federal right and the guns on the heights like dark fruit. His eyes made just a glint of blue light below the forage cap. "Colonel Lee, can you crush the Federal right with fifty guns?" -> Bản dịch:
"Không, chưa đâu." Stonewall Jackson đặt đôi bàn tay to lớn mang găng da nâu cũ kỹ chồng lên nhau trên yên ngựa. Ông cũng đưa mắt nhìn cánh phải của quân Liên bang và những cỗ pháo trên cao trông như chùm quả sẫm màu. Đôi mắt ông chỉ ánh lên một tia sáng xanh ngắt bên dưới chiếc mũ lưỡi trai. "Đại tá Lee, anh có thể đè bẹp cánh phải của quân Liên bang bằng năm mươi khẩu pháo không?"
Viên sĩ quan hít một hơi thật nhanh, buông chiếc cúc áo ra và ngẩng cao đầu hơn. "Tôi có thể thử, thưa tướng quân. Tôi làm được nếu bất cứ ai có thể."
Gốc: "That is not what I asked you, sir. If I give you fifty guns can you crush the Federal right?" -> Bản dịch:
"Đó không phải là điều tôi hỏi anh. Nếu tôi giao cho anh năm mươi khẩu pháo, anh có đè bẹp được cánh phải của quân Liên bang không?"
Viên sĩ quan chần chừ. "Thưa tướng quân, tôi không rõ ngài muốn gì ở tôi. Đó là ý kiến chuyên môn của một sĩ quan pháo binh hay ngài muốn biết liệu tôi có dám liều lĩnh thử sức? Nếu ngài đã ban lệnh thì dĩ nhiên tôi sẽ làm!"
Gốc: "Yes, colonel. But I want your positive opinion, yes or no. Can you crush the Federal right with fifty guns?" -> Bản dịch:
"Đúng vậy, đại tá. Nhưng tôi muốn ý kiến dứt khoát của anh, có hoặc không. Anh có thể đè bẹp cánh phải của quân Liên bang bằng năm mươi khẩu pháo không?"
Viên pháo binh lại nhìn một lần nữa, tì cánh tay và ống nhòm vào một cành cây đã cháy xém để giữ vững tay. "Thưa tướng quân, không thể làm được điều đó với năm mươi khẩu pháo và số quân mà ngài đang có ở đây."
Đỉnh đồi và khu rừng trụi lá chìm vào một khoảng lặng ngắt giữa bầu không khí vẫn còn đượm nắng nhưng vương vị thuốc súng khét lẹt. Lúc bấy giờ Jackson mới lên tiếng: "Tốt lắm! Chúng ta quay ngựa về thôi, đại tá."
Họ quay đầu ngựa lại, nhưng Stephen Lee với một chút xúc động bắt đầu giãi bày: "Chính ngài đã ép tôi phải nói ra những lời vừa rồi. Nếu ngài phái số pháo đó đến, tôi xin ngài đừng giao chúng cho kẻ khác! Tôi sẽ chiến đấu với chúng cho đến hơi thở cuối cùng—" Ông lo lắng nhìn đối phương. Thật khó nhọc làm sao khi phải nói với Stonewall Jackson rằng bạn phải tuyệt vọng và bỏ mạng tại nơi mà ông ấy sai bạn đến để giành chiến thắng!
Thế nhưng vẻ mặt Jackson hoàn toàn không hề nghiêm nghị chút nào. Trông ông có vẻ đang trầm ngâm suy tư. Thậm chí với một nụ cười hiền hậu, ông đã cắt ngang lời nài nỉ của viên sĩ quan. "Mọi chuyện ổn cả mà, đại tá, không có gì phải bận tâm! Ai cũng biết rằng anh là một sĩ quan dũng cảm và sẽ chỉ huy pháo binh rất cừ." Đến chân đồi, ông kìm cương chú Little Sorrel lại. "Chúng ta chia tay nhau ở đây nhé, đại tá. Anh hãy đến gặp ngay Tướng Lee. Hãy kể cho ông ấy nghe mọi chuyện đã xảy ra kể từ khi ông ấy phái anh đến gặp tôi. Hãy nói rằng anh đã khảo sát vị thế của quân Liên bang. Hãy nói rằng tôi đã ép anh phải đưa ra đánh giá chuyên môn của một sĩ quan pháo binh, và báo lại cho ông ấy biết ý kiến đó là gì. Thế là đủ rồi, đại tá."
Ngày tháng Chín cứ thế trôi qua. Quân đội hai phe xám và xanh án binh bất động, ngoại trừ công việc chôn cất những người đã khuất. Rồi vào buổi buổi chiều, tin tức được truyền về sở chỉ huy phe xám. Sư đoàn của Humphrey, đang đổ ào qua các khe núi ở Nam Sơn, chỉ trong vài giờ nữa sẽ có mặt theo lệnh của McClellan. Sư đoàn của Couch cũng đã tới gần—lực lượng đang tập trung dọc biên giới Pennsylvania. Khi trời sập tối, Lee ban hành mệnh lệnh. Suốt đêm ngày mười tám, Quân đoàn Bắc Virginia rời khỏi bờ sông Antietam, lặng lẽ luồn lách xuống bờ sông Potomac và vượt sang phần đất Virginia.
Suốt đêm trời đổ cơn mưa lạnh buốt, lất phất. Giữa làn mưa ấy, những đoàn xe vận tải qua sông, tiếng pháo lăn gầm rú đầy ảm đạm, những thương binh phải cáng đi, những hàng bộ binh kéo dài dằng dặc, đội tiên phong, đại quân rồi đến đoạn hậu. Quân đoàn của Stonewall Jackson là những người cuối cùng lội qua sông. Ông ngồi trên lưng chú Little Sorrel, giữa dòng nước, lặng lẽ quan sát đoàn quân của mình tiến bước trong làn mưa lạnh lẽo và đều đặn. Bình minh ló dạng vẫn tìm thấy ông ở đó, bất động như một pho tượng đồng, chẳng bận tâm đến gió, nắng hay mưa.
Quân đoàn Bắc Virginia đóng trại dọc con đường đi Martinsburg. Ba mươi khẩu pháo trên các ngọn đồi phía trên phà Boteler bảo vệ phần hậu cứ của họ, còn Jeb Stuart cùng kỵ binh của ông canh gác từ bờ bắc tại Williamsport. McClellan tung ra một cuộc trinh sát quy mô lớn từ Sharpsburg, và bố trí đại bác ở phía bờ sông của ông ta. Fitz John Porter, vị tướng chỉ huy, đã cho vượt sông một lực lượng quân số đáng kể trong đêm. Họ tiến đánh các khẩu pháo của Pendleton, chiếm lấy bốn khẩu và đẩy lùi số còn lại về phía con đường đi Martinsburg. Pendleton báo cáo lại với Tướng Lee; Tướng Lee bèn truyền lệnh cho Stonewall Jackson. Người đưa tin tìm thấy ông bên bờ sông Potomac, đang đăm đăm nhìn sang bờ bắc. "Tốt lắm!" ông nói. "Tôi đã điều Sư đoàn Ánh sáng tiến lên." Bảy mươi khẩu pháo gầm vang từ bên kia sông. A. P. Hill trong chiếc áo sơ mi đỏ trận mạc xông lên giữa làn mưa sắt thép đó, đánh tơi tả bộ binh Liên bang từ cả chính diện lẫn sườn. Ông đánh bật họ khỏi vách đá, đẩy họ xuống dòng sông; thân hình họ nổi bồng bềnh đen đặc giữa dòng nước xiết. Những kẻ sang được bờ bên kia dưới sự che chở của những cỗ phsao đã không dám mạo hiểm vượt sông lần nữa. McClellan hướng mắt về phía Virginia nhưng không còn thực hiện thêm nỗ lực nào nữa trong tháng Chín này để xâm chiếm vùng đất ấy. Quân đoàn Bắc Virginia dừng chân thêm một ngày phía trên phà Boteler, rồi rút lui vài dặm về các bờ sông Opequon.
Dòng Opequon trong trẻo và nên thơ, uốn lượn qua các vùng hạ lưu của Thung lũng lớn, chảy qua một miền đất phì nhiêu, tươi đẹp chưa bị tàn phá và giày vò quá nhiều bởi ngọn đuốc và cái bừa của chiến tranh. Chỉ một quãng đường cưỡi ngựa ngắn về phía tây là bạn đã đến được Winchester, thành phố xiết bao yêu dấu của Trung tướng T. J. Jackson cùng Quân đoàn 2. Khi mùa thu tiến dần về chiều, đôi bờ sông Opequon, những cánh rừng vẫn còn rậm rạp trải dài về phía Potomac, những tán phong, sồi, cao su và hồ đào cao lớn mọc đơn lẻ hay thành từng cụm giữa những thửa ruộng nhấp nhô, bỗng khoác lên mình một bộ xiêm y rực rỡ muôn màu. Bầu không khí dịu ngọt và chan hòa ánh nắng. Từ những đốm lửa trại gần xa, thoang thoảng tỏa ra thứ mùi khói gỗ thơm nồng dìu dịu. Những lượn khói lam chiều bốc lên từ khắp các trảng cỏ. Miền đất này tựa như đang đắm chìm trong tiết trời Thu muộn dịu êm.
Giữa ánh nắng vàng dịu ngọt ấy, dưới sắc đỏ thắm của những tán cây cao su, sắc đỏ tươi hơn của những hàng phong, sắc vàng óng của rừng hồ đào, Quân đoàn 2 lại thấy mình quay trở lại bãi tập luyện suốt nhiều tuần lễ. Quân đoàn Thung lũng kỳ cựu hò reo và vỗ vai Sư đoàn Ánh sáng cùng binh sĩ của D. H. Hill. "Thời gian xưa cũ đã trở lại! Hệt như những gì chúng ta từng làm ở Winchester vậy! Vui lên đi mấy chú em! Động tác tập duyệt của các cậu ngày càng khá lên rồi đấy. Cụ Jack thế nào rồi cũng tha cho các cậu một thời gian thôi. Chúa ơi! Hồi xưa tập tới bảy tiếng một ngày cơ mà!"
Không chỉ tập luyện, Quân đoàn 2 còn được bổ sung trang thiết bị. Không hiểu từ đâu, một lượng giày dép và quần áo khá đầy đủ một cách kỳ lạ đã được chuyển đến từ Winchester. Giờ đây chỉ còn rất ít binh lính là thực sự phải đi chân đất. Trong mọi trung đoàn, công việc đóng giày vá víu cũng được tiến hành vô cùng cẩn trọng. Bất cứ đôi giày nào còn có thể tận dụng bằng cách này hay cách khác đều được đem ra sửa chữa. Quân phục được vá víu và giặt giũ sạch sẽ, ngày nào cũng là ngày giặt giũ. Tất cả các sườn đồi đều được phơi đầy áo của binh lính. Những chiếc lá đỏ rụng lả tả rơi lên đó trông chẳng khác nào những vết máu, nhưng lá cây thì có thể phủi đi được. Đứng ngâm mình dưới dòng Opequon, đám lính vừa chà giặt vừa vắt quần áo vừa huýt sáo vang. Ngày qua ngày, những thương binh đã hồi phục từ bệnh viện, những kẻ tụt tạt rã rời vì đau chân, hay những người lính được điều động rời đơn vị hoặc nghỉ phép, lại lũ lượt kéo về trại. Cả tân binh cũng kéo đến—những người đàn ông năm ngoái còn quá già, những cậu thiếu niên năm ngoái chưa đủ tuổi. "Này mấy chú em! Ông Thời Gian đang đi qua kìa!—Không, đó là Rip Van Winkle mà!—Không, là Ông già Noel đấy!—Dù sao đi nữa, lão cũng sắp ra trận rồi!" "Này các cậu! Lại thêm một chiếc nôi nữa được khiêng đến kìa. Chúa tôi, mới chỉ là một đứa trẻ tập đi thôi! Nó còn chưa biết cạo râu trong mơ ấy chứ! Quân nhu hết bình sữa cho trẻ em rồi hay sao ấy!" "Im đi! Mấy đứa trẻ con đánh trận ghê gớm ra phơi đấy!"
Tháng Mười trôi qua êm đềm như dòng Opequon. Lá đỏ và lá vàng rơi lả tả, khói bếp bốc lên mịt mờ, âm thanh như được quấn trong lớp len mịn màng, lắng dịu đi thành thứ dư vị ngọt ngào ở khắp mọi nơi. Tiếng côn trùng rả rích, tiếng nước chảy róc rách, tiếng búa rìu đốn củi, tiếng lính huýt sáo, tiếng trống giục, tiếng kèn lệnh, tất cả hòa quyện vào một dòng chảy êm đềm, đều đặn, tựa như có tiếng vo ve trầm đục, thoang thoảng nét mơ màng. Quân đoàn 2 hẳn sẽ bảo rằng họ đã ở Opequon một khoảng thời gian dài, nhưng suy cho cùng, họ thấy nơi đây quả là một vùng đất yên bình và dễ chìm vào giấc ngủ.
Có cả khách khứa ghé thăm Opequon; những đoàn người từ Winchester, các sĩ quan từ Quân đoàn 1 do Longstreet chỉ huy đóng trại cách đó vài dặm về phía đông, các sĩ quan từ sở chỉ huy tổng tư lệnh. Bản thân Tướng Lee cũng cỡi ngựa Traveller đến, cùng Stonewall Jackson cưỡi ngựa dọc theo bờ Opequon dưới những tán phong đỏ rực. Một hôm xuất hiện một nhóm người Anh: Đại biểu, Đại tá Huân chương Garnet Wolseley; Phái viên đặc biệt của tờ The Times, Ngài Francis Lawley, và Phái viên đặc biệt của tờ Illustrated London News, ông Frank Vizetelly. Tướng Lee đã cử họ đến dưới sự hộ tống của một sĩ quan, kèm theo bức thư gửi cho Stonewall Jackson.
Thưa Tướng quân thân mến,—Những quý ông này rất tha thiết muốn được làm quen với ngài. Trân trọng,
R. E. LEE.
Họ đã được toại nguyện dưới một tán cây cao su đỏ cao lớn, đẹp tuyệt vời, nơi lều của Trung tướng T. J. Jackson được dựng lên trên một tấm thảm lá rụng. Một chiếc ghế đẩu dã chiến, một chiếc ghế gỗ và hai chiếc thùng gỗ được bày sẵn. Một sự im lặng đầy cung kính bao trùm khi dòng Opequon róc rách chảy qua, rồi Garnet Wolseley mới cất lời nói về niềm quan tâm sâu sắc mà nước Anh—quê hương xứ sở của Virginia—đang dành cho cuộc chiến đấu này.
"Vâng, thưa ngài," Jackson đáp. "Việc một người mẹ dành sự quan tâm thậm chí còn lớn hơn thế là điều hiển nhiên."
Gốc: "And the admiration, general, with which we have watched your career—the career of genius, if I may say so! By Jove—" -> Bản dịch:
"Và sự ngưỡng mộ, thưa tướng quân, mà chúng tôi đã dành để theo dõi sự nghiệp của ngài—một sự nghiệp thiên tài, nếu tôi được phép mạo muội nói như vậy! Trông kìa—"
Gốc: "Yes, sir.[Pg 622] It is not my career. God has the matter in hand." -> Bản dịch:
"Vâng, thưa ngài. Đó không phải là sự nghiệp của tôi. Chúa mới là Đấng đang nắm giữ vạn vật trong tay."
Gốc: "Well, He knows how to pick his lieutenants!—You have the most ideal place for a camp, general! But, I suppose, before these coloured leaves all fall you will be moving?" -> Bản dịch:
"Chà, Ngài quả biết cách chọn lựa các phó tướng cho mình!—Ngài đang sở hữu một vị trí đặt trại lý tưởng nhất đấy, thưa tướng quân! Nhưng, tôi cho rằng, trước khi những chiếc lá đổi màu này rụng hết thì ngài sẽ hành quân chứ?"
Gốc: "It is an open secret, I suppose, sir," said the correspondent of the Times, "that when McClellan does see fit to cross you will meet him east of the Blue Ridge?" -> Bản dịch:
"Tôi cho rằng đó là một bí mật ai cũng biết, thưa ngài," phóng viên tờ The Times lên tiếng, "rằng khi nào McClellan thấy thời điểm thích hợp để vượt sông thì ngài sẽ nghênh chiến với ông ta ở phía đông dãy Blue Ridge?"
Gốc: "May I ask, sir," said the correspondent of the Illustrated News, "what you think of this latest move on the political chess-board—I mean Mr. Lincoln's Proclamation of Emancipation?" -> Bản dịch:
"Tôi xin phép được hỏi, thưa ngài," phóng viên tờ Illustrated News nói, "ngài nghĩ sao về bước đi mới nhất trên bàn cờ chính trị này—ý tôi là Bản Tuyên ngôn Giải phóng Nô lệ của ông Lincoln?"
Gốc: "The leaves are," said Jackson, "a beautiful colour. I was in England one autumn, Colonel Wolseley, but I did not observe our autumn colours in your foliage. Climate, doubtless. But what was my admiration were your cathedrals." -> Bản dịch:
"Những chiếc lá có màu sắc," Jackson nói, "thật tuyệt đẹp. Tôi từng ở Anh vào một mùa thu, Đại tá Wolseley, nhưng tôi không hề thấy sắc thu quê mình xuất hiện trên những tán lá ở xứ các ông. Chắc là do khí hậu. Nhưng điều khiến tôi vô cùng ngưỡng mộ chính là những ngôi thánh đường của các ông."
Gốc: "Yes, general; wonderful, are they not? Music in stone. Should McClellan cross, would the Fredericksburg route—" -> Bản dịch:
"Vâng, thưa tướng quân; tuyệt diệu phải không thưa ngài? Bản hòa ca bằng đá. Nếu McClellan vượt sông, liệu con đường qua Fredericksburg có—"
Gốc: "Good! good! Music in stone! Which of your great church structures do you prefer, sir?" -> Bản dịch:
"Tốt lắm! Tốt lắm! Bản hòa ca bằng đá! Trong số những công trình nhà thờ lớn của các ông, ngài thích nhất công trình nào, thưa ngài?"
Gốc: "Why, sir, I might prefer Westminster Abbey. Would—" -> Bản dịch:
"Ồ, thưa ngài, có lẽ tôi thích Tu viện Westminster hơn cả. Liệu—"
Gốc: "Good! Westminster Abbey. A soldier's answer. I remember that I especially liked Durham. I liked the Galilee chapel and the tomb of the Venerable Bede. St. Cuthbert is buried there, too, is he not?" -> Bản dịch:
"Tốt lắm! Tu viện Westminster. Một câu trả lời mang phong cách người lính. Tôi nhớ rằng mình đặc biệt thích Durham. Tôi thích nhà nguyện Galilee và lăng mộ của bậc hiền triết Bede. Thánh Cuthbert cũng được chôn cất ở đó phải không ngài?"
Gốc: "I really don't remember, sir. Is he, Mr. Lawley?" -> Bản dịch:
"Thú thực là tôi không nhớ rõ lắm, thưa ngài. Có phải vậy không, anh Lawley?"
Gốc: "I believe so." -> Bản dịch:
"Tôi tin là thế."
Gốc: "Yes, he is. You haven't got any cathedrals here, General Jackson, but you've got about the most interesting army on the globe. Will McClellan—" -> Bản dịch:
"Vâng, chính ngài ấy. Ở đây ngài chẳng có ngôi thánh đường nào cả, Tướng Jackson ạ, nhưng ngài lại đang nắm giữ khoảng chừng đội quân thú vị nhất trên địa cầu này. Liệu McClellan—"
Gốc: "I like the solidity of the early Norman. The foundations were laid in 1093, I believe?" -> Bản dịch:
"Tôi thích sự vững chãi của phong cách Norman thời kỳ đầu. Những nền móng đầu tiên được đặt vào năm 1093 phải không nhỉ?"
Gốc: "Very probably, general. Has General Lee—" -> Bản dịch:
"Rất có thể là thế, thưa tướng quân. Liệu Tướng Lee—"
Gốc: "It has a commanding situation—an advantage which all of your cathedrals do not possess. I liked the windows best at York. What do you think, colonel?" -> Bản dịch:
"Nó có một vị thế vô cùng uy nghiêm—một lợi thế mà không phải thánh đường nào của các ông cũng có được. Tôi thích những ô cửa sổ ở York nhất. Đại tá nghĩ sao?"
Gốc: "I think that you are right, general. When your wars are over, I hope that you will visit England again. I suppose that you cannot say how soon that will be, sir?" -> Bản dịch:
"Tôi nghĩ ngài nói rất đúng, thưa tướng quân. Khi chiến sự của các ngài chấm dứt, tôi hy vọng ngài sẽ lại đến thăm nước Anh. Chắc là ngài chưa thể nói trước khi nào điều đó xảy ra phải không, thưa ngài?"
Gốc: "No, sir. Only Go[Pg 623]d can say that. I should like to see Ely and Canterbury." He rose. "Gentlemen, it has been pleasant to meet you. I hear the adjutant's call. If you would like to find out how my men drill, Colonel Johnson may take you to the parade-ground." -> Bản dịch:
"Không đâu, thưa ngài. Chỉ có Chúa mới định đoạt được điều đó. Tôi rất muốn được ngắm nhìn Ely và Canterbury." Ông đứng dậy. "Thưa các vị, thật là một vinh hạnh khi được gặp gỡ các vị. Tôi nghe thấy tiếng kèn triệu tập của sĩ quan phụ tá rồi. Nếu các vị muốn tìm hiểu xem binh lính của tôi tập luyện ra sao, Đại tá Johnson có thể dẫn các vị ra bãi duyệt binh."
Ít lâu sau, bên dưới tán cây cao su đỏ rực xuất hiện bốn vị sĩ quan dưới quyền Jeb Stuart, cỡi những con chiến mã oai phong, trang bị đầy đủ, trẻ trung và tuấn tú. Hôm nay, vẻ lãng tử bạt tụng thường ngày của họ đã được tiết chế lại bởi một nét trang nghiêm quan trọng; nếu đôi mắt họ lấp lánh nụ cười, thì điều đó ẩn giấu đằng sau đôi mi khép hờ; họ không cười thành tiếng, nhưng khóe môi cứ giật giật. Phía sau họ, một người lính thông truyền đang mang một chiếc hộp bìa cứng dài. Viên sĩ quan đi đầu là Thiếu tá Heros von Borcke, thuộc bộ tham mưu của Tướng Stuart. Tất cả đều xuống ngựa. Jackson bước ra khỏi lều. Bầu không khí ấm áp ngập tràn ánh vàng; mặt đất trước lều phẳng lì, và trên tấm thảm bằng những chiếc lá nhỏ rực rỡ vẫn bày chiếc bàn, ghế dựa, ghế đẩu cùng mấy cái hộp. Cảnh tượng ấy tạo nên một phòng tiếp kiến ngoài trời thật trang trọng. Các sĩ quan kỵ binh giơ tay chào. Jackson khẽ chạm tay lên vành mũ lưỡi trai rồi ngồi xuống. Viên sĩ quan tham mưu, dáng người vạm vỡ, chân chất và đôn hậu, bước lên trước. "Chẳng phải là Thiếu tá Von Borcke đó sao? Nào thưa thiếu tá, dạo này Tướng Stuart đang bận chuyện gì vậy?"
Gốc: "General, he is watching his old schoolmate, General McClellan. My general, I come on a graceful errand, a little gift from General Stuart bearing. He has so great an esteem and friendship for you, general; he asks that you accept so slight a token of that esteem and friendship and he would say affection, and he does say reverence. He says that from Richmond he has for this sent—" -> Bản dịch:
"Thưa tướng quân, ngài ấy đang canh chừng người bạn cùng trường cũ của mình, Tướng McClellan. Thưa tướng quân của tôi, tôi đến đây với một sứ mệnh thật đẹp đẽ, mang theo một món quà nhỏ từ Tướng Stuart. Ngài ấy dành cho ngài sự kính trọng và tình bằng hữu vô cùng lớn lao, thưa tướng quân; ngài ấy mong ngài hãy nhận cho chút kỷ vật nhỏ bé thể hiện tình cảm quý trọng và bằng hữu ấy, ngài ấy còn muốn nói là tình cảm gắn bó thắm thiết, vâng, và ngài ấy thực sự dùng từ kính ngưỡng. Ngài ấy bảo rằng chính từ Richmond ngài ấy đã phái người mang vật này đến—"
Thiếu tá Heros von Borcke ra hiệu. Người lính thông truyền bước lên đặt chiếc hộp lên chiếc bàn gỗ thông. Các sĩ quan kỵ binh khác bước đến gần hơn một chút; hai hoặc ba người trong gia quyến quân sự của Stonewall Jackson cũng tiến lại gần với vẻ đầy cung kính; những chiếc lá cao su đỏ xào xạc dưới chân.
Gốc: "General Stuart is extremely kind," said Jackson. "I have a high esteem for Jeb Stuart. You will tell him so, major." -> Bản dịch:
"Tướng Stuart thật là chu đáo quá," Jackson nói. "Tôi rất kính trọng Jeb Stuart. Thiếu tá hãy chuyển lời đó đến ngài ấy nhé."
Chậm rãi, từng chút một, phần nắp hộp được mở ra. Chậm rãi, từng lớp giấy bạc được gỡ bỏ. Không hiểu làm sao—tại Richmond vào năm 1862—họ lại kiếm đâu ra chiếc hộp sặc sỡ và lớp giấy bạc đẹp đẽ đến thế, thật quá sức tưởng tượng. Mọi người trong bộ tham mưu đều nghĩ nó mang phong cách Paris, và ôm ấp ý nghĩ rằng chiếc hộp này từng đựng một chiếc váy dạ hội. Chậm rãi, chậm rãi, món quà được lấy ra.
Một tiếng động ngỡ ngàng, bị kìm nén ngay lập tức, phát ra từ những người trong gia đình quân sự. Trung tướng T. J. Jackson vẫn giữ nguyên vẻ mặt lạnh lùng như bức tường đá. Lão gia nhân Jim lúc này cũng đã xuất hiện tại hiện trường. "Lạy Chúa[Pg 624] tôi!" Jim thốt lên. "Một bộ quân phục mới kìa!"
Bộ vải dạ màu xám cao cấp, viền tết kim tuyến, đường viền lụa bóng lộn, những chiếc cúc sáng loáng tuyệt đẹp, thắt lưng, đai kiếm, găng tay—những chiếc lá khô xào xạc vang lên thật lớn, nhưng tiếng cười khúc khích phát ra từ Jim ở phía sau cùng câu lầm bầm "Trông ra trò phết đấy chứ!" là âm thanh duy nhất có thể nghe thấy. Bằng tất cả sự trang trọng, từng món đồ được Thiếu tá Heros von Borcke lấy ra khỏi hộp và đặt lên mặt bàn gỗ thông ngay trước ánh mắt của Stonewall Jackson. Khi chiếc hộp đã trống không, Von Borcke với vóc dáng to lớn, chân chất, nam tính và nụ cười rạng rỡ đầy nghiêm cẩn, bước lùi lại phía sau bàn. "Xin gửi tặng Tướng quân Jackson, kèm theo sự kính trọng và ngưỡng mộ từ Tướng Stuart!"
Stonewall Jackson, cũng có vóc dáng to lớn và bề ngoài chân phương không kém, nhìn xuống dưới vành mũ lưỡi trai, mỉm cười, rồi dùng một ngón tay gầy guộc sạm nắng khẽ chạm như thể rụt rè lên tấm vải dạ hoàn hảo không một tỳ vết. "Thiếu tá Von Borcke, anh hãy gửi lời cảm ơn chân thành nhất của tôi đến Tướng Stuart. Ngài ấy quả thực rất chu đáo. Tất cả những thứ này," ông nghiêm túc ra hiệu về phía chiếc bàn đang bày đầy quà, "quá là xa hoa đối với công việc vất vả mà tôi phải cáng đáng, và tôi sẽ cất chúng đi để dùng vào dịp khác. Nhưng thiếu tá hãy nhắn lại với Tướng Stuart rằng tôi sẽ trân trọng giữ gìn món quà đẹp đẽ của ngài ấy hết sức có thể, và tôi sẽ luôn ghi nhớ nó như một kỷ vật vô giá. Chắc bây giờ là khoảng một giờ rồi. Hy vọng thiếu tá sẽ ở lại dùng bữa tối cùng tôi."
Thế nhưng đôi bờ sông Opequon như muốn cất lời phản đối. "Ồ, thưa tướng quân!"—"Thưa tướng quân, ngài sẽ làm tổn thương tình cảm của ngài ấy mất thôi."—"Tướng quân, ít nhất xin ngài hãy mặc thử vào xem sao chứ!" "Hãy chiều theo ý chúng tôi đi, thưa ngài, chỉ lần này thôi mà! Chúng tôi đã ngoan ngoãn lắm rồi phải không nào? Và chúng tôi rất muốn được nhìn thấy ngài mặc bộ đồ đó!"—"Tướng Stuart chắc chắn sẽ rất muốn biết nó mặc vừa vặn ra sao đấy—" "Xin ngài đấy,"—"Thưa Tướng quân, hẳn là Cô Anna sẽ rất muốn được ngắm ngài mặc nó cho mà xem!"
Mười phút trôi qua giữa lúc dòng Opequon róc rách chảy và những chiếc lá cao su đỏ rực rơi lả tả, rồi Stonewall Jackson từ trong lều bước ra với một diện mạo hoàn toàn đổi khác khiến ai nấy đều ngỡ ngàng. Niềm kiêu hãnh ngự trị trên mũ của các sĩ quan tham mưu và nhóm kỵ binh khách quý. "Ôi!—Ôi!—" "Tướng Stuart chắc sẽ hạnh phúc lắm đây!" "Thưa tướng quân, buổi duyệt binh chiều nay! Tướng quân, ngài sẽ duyệt binh với bộ dạng này chứ?"
Và ông đã làm thật. Ban đầu binh lính còn chưa nhận ra ông, nhưng rồi một cơn phấn khích cuồng nhiệt bỗng bùng lên. Bị kìm nén với không ít khó khăn trong suốt các động tác điều lệnh, nó cuối cùng đã bùng nổ rực rỡ khi các hàng quân được lệnh giải tán. Mặt trời đang lặn xuống trong biển ánh sáng vàng rực; một thứ ánh sáng huyền diệu bao trùm lên những cánh [Pg 625]đồng xanh mướt, dòng Opequon và những khu rừng ngập tràn sắc màu sống động. Nơi đây vang dội tiếng hò reo vui đùa. Đó là âm thanh vui mừng tột độ. "Stonewall! Stonewall Jackson! Stonewall! Stonewall! Cụ Jack! Cụ Jack! Cụ Jack!"
Cụ Jack khẽ chạm tay lên chiếc mũ đẹp đẽ của một trung tướng. Chú ngựa Little Sorrel bên dưới lùi lại một bước nhỏ với cái hất đầu và lồng ngực phập phồng. Binh lính cũng nhận ra điều đó. "Ngay cả nó cũng chẳng nhận ra chủ nữa kìa! Ôi Chúa ơi! Ôi Chúa ơi! Cuộc đời sao mà đáng sống thế này chứ? Thật là vĩ đại làm sao?—Stonewall! Stonewall!"
Tháng Mười vàng óng cứ thế trôi đi, để rồi cuối cùng nhường chỗ cho tháng Mười Một mang theo những cơn mưa và làn sương lá rụng ngập tràn sắc nâu đỏ. Những lượn khói bếp hiện rõ hơn dọc theo các trảng rừng, tiếng quạ kêu vang, những loài chim di cư bay về phương nam, nhưng tiết trời vẫn dịu dàng và tĩnh lặng, đượm trong lớp dầu thơm của ánh nắng nhợt nhạt, thoang thoảng chút hơi sương mờ ảo, tía nhạt của mùa Thu muộn. Quân đoàn 2 vẫn khỏe mạnh và chìm đắm trong niềm hạnh phúc bình yên.
Đó là mùa của những tuyên úy. Trong Quân đoàn Bắc Virginia diễn ra một cuộc phục hưng tôn giáo, một làn sóng chiều sâu tâm linh lan rộng và sâu sắc. Suốt nhiều đêm liền ở vô số trảng rừng đã diễn ra các "buổi họp mặt" cầu nguyện và ca hát. Khúc ca "Old Hundred" vang vọng khắp không gian. Từ những chiếc lều và căn chòi làm bằng cành cây, binh lính tuôn ra tấp nập. Họ ngồi bệt xuống mặt đất, lúc này đã được phủ một tấm thảm dày đặc những chiếc lá úa tàn, hoặc tựa vào những rễ cây sồi và cây dẻ gai sần sùi nhô lên mặt đất. Phía trên cao, vầng trang sáng tỏ; bầu không khí phảng phất hơi giá lạnh của mùa đông. Vị tuyên úy có một bục giảng dã chiến; đống lửa lớn, hoặc có lẽ là ngọn đuốc buộc vào cành cây, cung cấp ánh sáng để đọc Kinh Thánh. Âm thanh của giọng nói, âm thanh của những lời ca hòa quyện với tiếng gầm của dòng Opequon đang cuồn cuộn chảy—tất cả đều đổ về Đại dương bao la.
Gốc: "Come, humble sinner, in whose breast
A thousand thoughts revolve—" -> Bản dịch:
"Hỡi tội nhân khiêm nhường, trong lồng ngực đang trăn trở
Muôn vàn nỗi niềm suy tư—"
Chúng tạo nên một thứ âm thanh trầm đục như sấm rền bởi giọng hát của biết bao người lính. Đêm nào cũng vậy, ở một trảng rừng hay đồng cỏ nào đó, với trung đoàn này hay trung đoàn khác, người ta đều bắt gặp vị tư lệnh của Quân đoàn 2. Dưới mái vòm thánh đường của khu rừng, hoặc dưới bầu trời đầy sao giữa không gian khoáng đạt, Stonewall Jackson ngồi đó, thành kính tôn thờ Vị Chúa tể của các Trận chiến. Không còn nghi ngờ gì nữa, ông thực sự vô cùng hạnh phúc sâu sắc. Vị trí của ông phải là trên những ngọn đồi xứ Giu-đê, sát cánh cùng Giô-áp, Đa-vít và Áp-ne.
Vào những ngày cuối của tháng Mười Một này, ông lại đón nhận thêm một niềm vui nữa. Tại Bắc Carolina, nơi vợ ông đã chuyển đến, một đứa con đã ra đời, đứa con duy nhất của ông, một bé gái.
Vào nửa đầu tháng Mười đã diễn ra cuộc đột kích Monocacy đầy rực rỡ của Jeb Stuart, thâm nhập trong vòng hai ngày rưỡi sâu bên trong phòng tuyến của McClellan. Ngày hăm sáu, McClellan bắt đầu cho quân vượt sông Potomac. Ông vượt sông gần khu vực Berlin, và giờ đây khi đã chắc chắn rằng chiến trường sẽ nằm ở phía đông dãy Blue Ridge, Tướng Lee liền phái Longstreet cùng Quân đoàn 1 tiến về Culpeper. Ngày mùng bảy tháng Mười Một, McClellan bị cách chức tư lệnh Binh đoàn Potomac. Quyền chỉ huy được chuyển giao cho Burnside, và ông này chọn tuyến đường qua Fredericksburg để tiến về Richmond.
Binh đoàn Potomac có tổng số quân nhân và sĩ quan lên tới một trăm hai mươi lăm ngàn người cùng ba trăm hai mươi khẩu pháo. Tại Washington còn có thêm tám mươi ngàn quân, và dọc theo lưu vực sông Potomac là hai mươi ngàn quân khác. Toàn bộ Quân đoàn 1 và 2 của Quân đoàn Bắc Virginia có tổng cộng bảy mươi hai ngàn sĩ quan và binh sĩ cùng hai trăm bảy mươi lăm khẩu đại bác. Tướng Lee triệu tập Stonewall Jackson đến hội quân cùng Longstreet tại Fredericksburg.
Ngày hăm hai, Quân đoàn 1 rời khỏi Winchester thân yêu giữa những nụ cười lẫn giọt nước mắt, tiếng reo hò vang dậy cùng vô số lời chúc "Chúa phù hộ cho các anh!". Dinh đoàn dài dằng dặc ào ra con đường cái quan Thung lũng. Đội tiên phong, đại quân rồi đến đoạn hậu, kỵ binh, bộ binh lẫn pháo binh, Stonewall Jackson cùng hai mươi lăm ngàn quân của ông bước vào con đường cũ. Lính ta ai nấy đều phấn khởi. "Đường cũ ơi, đường cũ ơi, đường cũ ơi, chào cậu nhé! Sức khỏe cậu thế nào hả cô bạn già? Cậu có nhớ chúng tớ không? Có nhớ chúng tớ không nào? Bọn tớ nhớ cậu lắm đấy!"
Đang là những ngày Thu muộn, huyền ảo và đượm màu tía nhạt. Lúc này, cảnh tàn phá và điêu tàn đã bắt đầu xuất hiện khắp Thung lũng; chiến tranh đã đặt bàn tay thép của nó lên vùng đất này. Dù chưa phải là cái siết cổ tàn khốc như những ngày tháng về sau, nhưng thế cũng đã đủ thảm hại rồi. Tiết trời Thu muộn phủ lên khung cảnh hoang tàn, những thửa ruộng bỏ hoang, những mái nhà trơ khung bị thiêu rụi cùng những bức tường đổ nát một lớp màn tang tóc màu tía dịu dàng, mềm mại. Bầu không khí thật êm đềm và dịu ngọt, ấm áp bao trùm lên con đường và những cánh đồng xơ xác, lớp sương mù che khuất tầm nhìn xa đến nỗi đoàn quân chẳng mộng tưởng nhiều về cảnh tượng vết sẹo tang thương hằn trên mảnh đất, mà thay vào đó là những ký ức đang ùa về ngập tràn đôi bờ Thung lũng. "Kernstown! Trận địa Kernstown đây rồi. Kia là bức tường của Fulkerson. Cách đây chừng năm trăm năm rồi còn gì!"
Stonewall Jackson, [Pg 627]cưỡi ngựa đi đầu đội hình, hẳn cũng mang trong lòng những hoài niệm riêng. Nhưng ông không hề biểu lộ ra ngoài. Ông đang thúc giục hành quân khẩn trương, và liên tục phát lệnh lui về phía sau. "Tiến lên nào các đồng chí! Tiến lên!" Ông điềm tĩnh cất bước, chiếc mũ lưỡi trai kéo sụp xuống tận trán; hoặc dừng chân cùng chú ngựa Little Sorrel trên một gò đất ven đường để lặng lẽ quan sát hàng vạn binh sĩ đang rầm rập tiến qua. Món quà sặc sỡ mà Stuart tặng chỉ mới được trưng diện đúng một lần duy nhất. Giờ đây hiện ra trước mắt vẫn là đội ngũ quen thuộc năm xưa, bạc phếch phong sương bám đầy nắng gió, bụi bặm và mưa hắt, chỗ vá chằng chỗ vá đùm, những chiếc cúc xỉn màu và lớp viền tết đã rách tơi tả. Vẫn là đôi bốt cũ kỹ, thanh kiếm gươm, chiếc mũ lưỡi trai quen thuộc; vẫn là ánh mắt xanh ngời cùng câu nói ngắn gọn "Tốt! Tốt!" mỗi khi đoàn quân đi qua. Những người lính hành quân hò reo gọi tên ông. Ông khẽ gật đầu, và sau khi đã ghi nhận bất cứ điều gì khiến ông phải dừng chân quan sát, lại giật nhẹ dây cương của Little Sorrel rồi cứng cỏi phi ngựa lên đầu đội hình.
Qua Newtown, qua Middletown, tiến đến Strasburg—dãy Massanutton hiện ra sừng sững phía trước, vẫn ngập tràn những sắc đỏ sắc vàng dịu ngọt. "Massanutton! Massanutton!" đám lính reo lên. "Bọn tao đã gặp tụi mày trước đây, và tụi mày cũng từng thấy bọn tao rồi! Front Royal đang ngự trên đỉnh đầu tụi mày và Port Republic nằm dưới chân tụi mày kìa."
Gốc:
"In Virginia there's a Valley,
Valley, Valley!
Where all day the war drums beat,
Beat, Beat!
And the soldiers love the Valley
Valley, Valley!
And the Valley loves the soldiers,
Soldiers, soldiers!" -> Bản dịch:
"Ở Virginia có một Thung lũng,
Thung lũng, Thung lũng!
Nơi suốt ngày trống trận đập vang,
Đập, Đập!
Và những người lính yêu Thung lũng
Thung lũng, Thung lũng!
Và Thung lũng yêu những người lính,
Lính chiến, lính chiến!"
Vượt qua Strasburg, qua Tom's Brook, qua Rude's Hill—suốt những ngày tháng Mười Một tĩnh lặng, trong tiết trời Thu muộn, binh đoàn Thung lũng kỳ cựu, Sư đoàn Ewell cũ, Sư đoàn Ánh sáng, Sư đoàn của D. H. Hill tiến ngược lên đường cái quan Thung lũng. Giờ đây tất cả đều thuộc về Quân đoàn 2, với Stonewall Jackson cưỡi ngựa dẫn đầu. Người dân—hầu hết là phụ nữ và trẻ em—tụ tập đông đảo bên tuyến đường lớn để đem đồ ăn thức uống tiếp tế cho quân đội, để vẫy chào họ tiến bước, để cất tiếng "Chúa phù hộ các anh!"—"Chúa gìn giữ các anh!"—"Chúa ban cho các anh chiến thắng!"
Quân đoàn 2 đi qua Woodstock, Edenburg, Mt. Jackson, rồi tới New Market, và tại đây họ rẽ về hướng đông. "Tạm biệt các người nhé," đám lính cất tiếng hát vang. "Tạm biệt các người nhé, con đường cũ ơi! Hãy tự chăm sóc lấy mình cho đến khi bọn tao quay lại nhé!"[Pg 628]
Càng lúc càng lên cao, Quân đoàn 2 quần thảo vượt qua ngọn Massanutton. Bầu không khí tĩnh lặng, không lạnh lắm. Những chiếc lá vàng, lá đỏ rụng lả tả rơi xuống đầu binh lính. Từ trên đỉnh đèo nhìn xuống, khung cảnh thật hùng vĩ và tráng lệ. Đoàn quân uốn lượn đổ dốc xuống dòng Shenandoah lạnh buốt và cuồn cuộn chảy. Binh lính lội mình qua dòng suối. "Ôi, Shenandoah! Ôi, Shenandoah! Khi nào bọn ta mới lại được lội qua dòng sông ngươi?"
Lại tiếp tục leo lên những vách dốc hiểm trở của dãy Blue Ridge để đến đèo Fisher's Gap! Cả không gian chìm trong mờ ảo mơ màng, mặt trời ngả dần về phía tây, tiếng quạ kêu vang trong những khoảng rừng quang đãng trên núi. Đoàn quân đang rời xa Thung lũng, và một bầu không khí im lặng bao trùm lấy họ. Stonewall Jackson cưỡi ngựa đi đầu trên con đường mòn trên núi, giữa những tia nắng vàng cuối ngày. Trên đỉnh đèo, đoàn quân dừng lại nghỉ ngơi chốc lát. Khung cảnh trôi qua trong một sự tĩnh lặng kỳ lạ. Binh lính quay đầu ngắm nhìn. "Thung lũng Virginia ơi! Thung lũng Virginia ơi! Liệu có ai trong chúng ta không còn được gặp lại ngươi nữa chăng?"
Dãy Alleghenies ẩn hiện mờ ảo dưới dòng ánh sáng ngập tràn. Mặt trời rọi những tia sáng rực rỡ màu tía và hồng. Giữa các dãy núi, khung cảnh bao la chìm trong bóng tối, dẫu cho chỗ này hay chỗ kia, trên đỉnh đồi cao, một mỏm núi nào đó vẫn được đội vương miện bằng vàng. Quân đoàn 2, với hai mươi lăm ngàn con người, đứng trên đỉnh Blue Ridge cao ngất, cứ thế đăm đăm nhìn mãi. "Rồi sẽ có những người trong chúng ta không thể gặp lại ngươi nữa. Có những người trong chúng ta không thể gặp lại ngươi nữa đâu, hỡi Thung lũng Virginia yêu dấu!" Toàn quân tiến bước! Toàn quân tiến bước!