Ba đạo quân có chung mục tiêu là Strasburg nằm trong Thung lũng Virginia, cách Winchester mười tám dặm về phía hạ lưu. Một đạo tiến từ phía tây bắc dưới quyền Frémont, với quân số mười vạn. Một đạo khác từ phía đông nam, gồm Sư đoàn của Shields từ lực lượng của McDowell tại Fredericksburg, mang theo mười lăm quân. Hai đạo này mặc áo khoác xanh, hành quân dưới lá cờ sọc sao. Đạo thứ ba mặc sắc xám, giương cao cờ hiệu ngôi sao và vạch ngang, với mười sáu ngàn tay súng do một viên tướng cưỡi ngựa ô dẫn dắt, xuất phát từ Harper's Ferry. Frémont, tay săn thổ dân kỳ cựu, hành quân nhanh chóng; Shields, sinh ra trên đất Ireland và là cựu chiến binh cuộc chiến Mexico, cũng tiến quân chớp nhoáng; nhưng người đàn ông mặc áo xám trên con chiến mã ô ấy đã điều động bộ binh với tốc độ nhanh tựa kỵ binh.
Xung quanh ba đạo quân đang hội tụ ấy, những khối quân xanh khác đang đóng quân hoặc tiến bước, lảng vảng và canh chừng thời cơ để ra đòn. Saxton tại Harper's Ferry nắm giữ bảy ngàn người; Banks tại Williamsport có chừng ấy. Ord, người chỉ huy sư đoàn thứ hai của McDowell, đang ở Manassas Gap cùng chín ngàn binh sĩ. King, thuộc sư đoàn thứ ba, có mười ngàn người gần Catlett's Station. Tại Ashby's Gap là Geary với hai ngàn quân; tại Thoroughfare có Bayard với ngàn. Cơn bão chiến tranh chực chờ buông xuống.
Cách đó hơn một trăm dặm về phía đông nam, ẩn mình giữa những tán cây trên bảy ngọn đồi là Richmond, và ở các cửa ngõ phía đông, trên vùng đầm lầy Chickahominy, một trăm bốn mươi ngàn binh lính áo xanh đang tụ tập dưới quyền McClellan. Mang làn da rám nắng, dáng vẻ nhà binh và tinh thần hiệp sĩ, một vị tướng tài ba dẫu có phần quá thận trọng, ông ta vẫn chần chừ và cuối cùng đành hoãn trận đánh lại. Ông ta chờ đợi McDowell - người, khi tuân theo mệnh lệnh từ Washington, đã rẽ ngang để đối đầu và nghiền nát một vị giáo sư triết học tự nhiên từng có năng khiếu di chuyển nhanh như sao băng, gây bối rối như ngọn lửa ma trào, và bắn trúng hồng tâm thời cuộc tựa viên đạn bạc hay mũi tên của William Tell. Nằm giữa Richmond và những hàng quân xanh dày đặc cùng đoàn xe vây hãm là những hàng quân xám mỏng manh hơn — sáu mươi lăm ngàn con người dưới lá cờ sọc sao. Họ cũng theo dõi bước đi rẽ ngang của McDowell, theo dõi Shields, Ord, King và Frémont từ phương tây, những kẻ bám sát dấu chân người đàn ông đội chiếc mũ lưỡi trai cũ kỹ với thanh gươm giắt dưới nách! Toàn thể Virginia đang theo dõi trong hồi hộp nín thở.
Bên ngoài Virginia, trước thành trì Corinth ở Tennessee và tại Cumberland Gap, các Đạo quân miền Tây, miền Mississippi, miền Ohio — một trăm mười ngàn lính áo xanh, tám mươi ngàn lính áo xám, dưới sự chỉ huy của Halleck và Beauregard — đều ngóng chờ tin tức từ Virginia. "Richmond thất thủ rồi ư?" — "Chưa. McClellan rất thận trọng. Lee và Johnston đang chặn giữa ông ta và thành phố. Ông ta sẽ không tấn công cho đến khi được McDowell tăng viện." — "McDowell đang ở đâu?" — "Hắn đang tiến về phía nam từ Fredericksburg. Tiền đồn của hắn suýt chạm trán tiền đồn của McClellan. Nhưng nay hắn đã được điều qua dãy Blue Ridge vào Thung lũng để chấm dứt các hoạt động của Stonewall Jackson. Xong việc, hắn sẽ quay lại nhập với McClellan. Cả hai sẽ kẹp lấy Lee và Jackson — theo Kế hoạch Mân xà — và bẻ gãy mọi khúc xương trong cơ thể họ. Richmond sẽ sụp đổ và chiến tranh kết thúc."
Tennessee và miền bắc Alabama cũng nín thở dõi theo. Ở Arkansas, bên bờ sông White có mười hai ngàn quân áo xanh, và đối đầu với họ là sáu ngàn người, gồm cả người da trắng lẫn thổ dân, mặc sắc xám. Tít tắp đằng xa, nơi mép ngoài của cuộc chiến, họ cũng hướng về phương đông và tự hỏi tình hình ở Virginia ra sao. Dù xám hay xanh, từ Missouri, Louisiana, New Mexico cho đến Arizona — tại những ga tàu hỏa hay trạm điện báo cô quạnh, tại các bến sông, bất cứ nơi nào trong khoảng nghỉ giữa các trận giao tranh mà người ta có thể nhận báo chí hay đọc tin nhắn — những người lính áo xanh lẫn áo xám đều khẩn khoản gặng hỏi: "Có tin gì từ Richmond chưa?" — "Còn Stonewall Jackson? Thung lũng Virginia thì sao?" — "Thung lũng Virginia á! Tôi biết chứ! Từng thấy một lần. Đúng là miền đất của Chúa."
Tại New Orleans, trên những con đê, giữa những con phố hừng hực hơi nóng, dưới các ban công cổ kính và cạnh những khu vườn có tường bao, sáu ngàn lính áo xanh dưới quyền Butler đang canh chừng, và một thành phố bị chiếm đóng với ánh mắt đượm buồn cũng đang dõi theo. Từ hạ lưu sông Mississippi, từ làn nước xanh thẳm vịnh Mexico, từ những con sóng lớn ngoài Đại Tây Dương, tàu thuyền đều hướng mắt vào đất liền. Tất cả các hạm đội phong tỏa, từ những chiến hạm dòng cũ kỹ, tàu hộ tống chạy bằng chân vịt, tàu tuần dương, tàu buôn vũ trang cho đến những chiếc thiết giáp hạm và thuyền cối kỳ lạ chuyên làm nhiệm vụ bịt kín Liên minh miền Nam, tất cả đều ngóng chờ sự sụp đổ của Richmond. Cạnh đó còn có những chiếc tàu rà mìn gắn mũi thép, tàu hai đầu, đang ẩn mình dưới những thảm rêu Tây Ban Nha, lắc lư bên các bãi sậy trên những con sông miền nam lững lờ trôi. Và những con tàu khác, lực lượng hải quân quá đỗi nhỏ bé, những chiếc tàu rải rác, tan vỡ, đầy tuyệt vọng nhưng vô cùng can trường đang giương cao lá cờ sọc sao, cũng lắng tai nghe tiếng kêu gào lớn cuối cùng trong đêm đen. Các đoàn tàu vượt phong tỏa lắng nghe — những chiếc Gladiator, Cecil, Teodora, Ella Warley — liều lĩnh lao đi bạt mạng giữa Nassau ở quần đảo Bahamas và những bến cảng nhỏ ẩn khuất dọc theo đường bờ biển rộng lớn, những lạch nước của Georgia, Florida, Carolina. Hiểm nguy luôn bay cùng chúng qua làn nước mặn cuồn cuộn, nhưng một khi Richmond thất thủ, tai họa chắc chắn sẽ ập xuống thực sự. Khi ấy, thật xót xa cho mọi thứ hàng hóa bên dưới — súng trường Enfield, thuốc súng đại bác, đạn dược, diêm tiêu, thép thanh, axit nitric, da thuộc, vải vóc, muối, dược phẩm, dụng cụ phẫu thuật! Các trạm quan sát của họ canh chừng cẩn mật trước thảm họa đang lấp ló xuất hiện dưới hình hài một hàng chiến hạm xanh được giải nhiệm tuần tra. Hãy để Richmond thất thủ, và Liên minh miền Nam, chiến tranh và sự chiếm đóng, tự do lẫn sinh mạng, tất cả có thể biến mất chỉ trong một đêm, bị thổi bay khỏi cõi đời bởi những cỗ pháo vây hãm của McClellan!
Bên kia đại dương, các cường quốc đang chăm chú dõi theo. Bất cứ ngày nào cũng có thể mang đến một bưu kiện chứa tin tức — Richmond đã thất thủ, thất thủ, thất thủ, Liên minh miền Nam bị khuất phục, đang xin hòa bình — hay Richmond chưa thất thủ, một bước ngoặt may mắn nào đó đến với miền Nam, Đảng Chủ hòa ở miền bắc đang chiếm ưu thế, Liên minh miền Nam được thiết lập, nhành ô liu hòa bình được cắm giữa hai quốc gia! Dù thế nào đi nữa, thế nào cũng được! miễn là chấm dứt chiến tranh và làm cho những cỗ máy kéo sợi bông hoạt động trở lại!
Nóng ruột và sốt sắng hơn cả chính là Washington bên bờ sông Potomac. "Tin mới nhất đâu?" — "Hắn chắc chắn sẽ sụp đổ hôm nay thôi. Thật là vô lý. Đó chỉ là một thành phố nhỏ..." — "Từ Thung lũng á? Jackson đã quay đầu về phía nam từ Harper's Ferry. Shields và Frémont sẽ gặp nhau tại Strasburg từ lâu trước khi lũ phiến quân kịp đặt chân tới đó. Họ sẽ cùng nhau bắt Jackson phải trả giá — nghiền nát bức tường đá ấy thành tro bụi!"
Đạo quân Thung lũng đã nhận được lệnh xuất phát từ Strasburg vào đêm ngày ba mươi. Chủ lực lập tức di chuyển, quay về hướng Winchester, nơi họ thu gom những lính tụt tạt, tù binh cùng đoàn xe chở chiến lợi phẩm. Winder cùng Lữ đoàn Stonewall, ở lại để thực hiện đòn nghi binh cuối cùng tại Harper's Ferry, mãi tận sau đó mới bắt đầu hành trình về phía nam. Dẫn đầu cột quân chủ lực là Trung đoàn 21 Virginia, hộ tống tù binh cùng kho chiến lợi phẩm. Có tới hai nghìn ba trăm tù binh, những người lính áo xanh đang lê bước nặng nề với vẻ mặt sầm sì. Stonewall Jackson đã ra lệnh trưng dụng tất cả các loại xe ngựa quanh vùng Winchester. Giờ đây chúng xếp thành một hàng dài, đủ mọi chủng loại xe: loại có mui trắng, loại không mui, xe thân vững chãi, xe cổ lỗ sĩ, xe kẽo kẹt trong mọi tình trạng tồi tệ trừ lớp sơn mới hay bộ cương mới. Cả xe cút kít, xe tải nhỏ của tụi buôn bán dạo cũng được huy động; có cả những chiếc xe gánh xiếc mắc kẹt với các hoa văn chạm trổ dát vàng. Xe cộ chở người cũng không hề thiếu. Những cỗ xe ngựa gia đình cổ kính, gầm cao và rộng thênh thang như chiếc hòm thánh tích, không phải chở phụ nữ hay trẻ em, những tiểu thư hay công tử, mà chất đầy các bao thuốc súng và hòm đạn. Những chiếc xe thư cũ kỹ thì chở chăn, vải dầu, gươm, giày; xe ngựa nhíp nhẹ chứa súng trường Enfield; xe ngựa của bác sĩ thì đựng các hộp thuốc được buộc dây cẩn thận. Tất cả những thứ đó hòa vào đoàn xe hậu vận tải chính của quân đội; những cỗ xe lớn mang ký hiệu C.S.A. mà Chúa mới biết là bên trong vẫn còn chỗ chứa hàng hóa. Những chiến lợi phẩm thu được trong các ngày qua đã lấp đầy các khoảng trống; thật đáng mừng làm sao khi có được ba mươi lăm nghìn pao thịt xông khói, rất nhiều thùng bột mì, bánh quy cứng, đường, đồ hộp, cà phê, trà và những món cao lương mỹ vị dành riêng cho người bệnh. Đáng mừng hơn nữa là số đạn dược thu được. Các sĩ quan quân nhu nhìn chúng với ánh mắt trìu mến, cùng với chín ngàn khẩu súng trường cá nhân mới cóng tuyệt đẹp và những cỗ pháo Parrott của tù binh. Có tới hai trăm cỗ xe tuyệt đẹp mang nhãn hiệu U.S.A.; các y bác sĩ cũng tự chúc mừng nhau vì có thêm những chiếc xe cứu thương mới. Ngựa và la vừa đổi chủ có thể hơi bồn chồn lúc đầu; nhưng chúng nhanh chóng quen với bàn phím của những bàn tay từng trải và ngoan ngoãn hướng mũi tiến lên Thung lũng. Một đàn gia súc vừa rống vừa được lùa vào hàng ngũ.
Dài tới bảy dặm, đoàn xe và lực lượng hộ tống bắt đầu rời Winchester trong ánh sáng ban mai, tạo nên một cuộc hành tiến rầm rộ, vang dội tiếng rống, tiếng hát, tiếng trêu đùa và đầy quyết tâm tiến lên theo con đường cái quan Thung lũng. Ewell nối bước theo sau cùng các lữ đoàn trưởng của mình — Taylor, Trimble, Elzey, Scott và Quân đoàn Maryland. Tiếp theo trong đội hình là Đạo đoàn Thung lũng cũ — ngoại trừ Lữ đoàn Stonewall vẫn còn ở phía sau đang rảo bước gấp trên con đường từ Harper's Ferry. Tiến lên phía trước với khoảng cách xa là bức màn kỵ binh của Stonewall Jackson, đội kỵ binh Thung lũng dưới quyền Ashby, một đám đông dẻo dai, di chuyển nhanh, tinh mắt và liều lĩnh, một làn mây che khuất hiệu quả để thực hiện những cuộc cơ động phức tạp, một kẻ thu gom thông tin nhanh nhạy như hạt sương từ mọi ngả đường, cánh đồng, góc rừng, và là một bà mẹ sinh ra những tia chớp tuyệt vời. Ashby và binh lính của ông đều đang cay đắng vì một lời quở trách gần đây được ban hành trong Sệnh chung. Họ cảm thấy điều đó thật buốt giá. Người lính miền Nam đặt danh dự cá nhân lên vị trí tối cao, và một vết nhơ giáng xuống đó thực sự là điều không thể dung thứ. Giờ đây, ký ức về lời khiển trách ấy trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy họ cố gắng. Kỵ binh quyết tâm lập chiến công và đang khao khát được giáp mặt Frémont.
Ban ngày trời lất phất mưa rào đan xen với những tia nắng chói chang chiếu qua những làn mưa mùa hè xiên khoác. Dọc theo con đường lớn, dưới ánh nắng cũng như bóng râm, phụ nữ, trẻ em, người da màu, và tất cả những người đàn ông mà chiếc lưới vét của chiến tranh bỏ lại, đều ra đứng ở những cánh đồng lúa chín, bên bức tường ven đường, trước cổng nhà, và trên các con phố trong làng. Họ khóc vì kiêu hãnh và hạnh phúc, họ cười vang và ôm chầm lấy nhau. Họ tuôn trào những lời ca ngợi, những lời chúc phúc; họ tiên đoán về những điềm lành. Các thiếu nữ đã kết những bó hoa và vòng hoa tươi thắm. Không ít vị sĩ quan được ái mộ cưỡi ngựa với những chùm hoa cài ngay bên khuyên yên. Những người phụ nữ khác thì lục tung kho chứa của gia đình, nay mang ra khoản đãi những món ăn tinh tế trên khay — những người phụ nữ Thung lũng thật rộng lượng, dũng cảm và thẳng thắn, khi mà đàn ông đã ra trận, ngựa đã đi chiến dịch, xe cộ bị trưng dụng vì nhu cầu, hoa màu đứng trước nguy cơ không ai gặt hái và đồng ruộng bỏ hoang, quần áo thì rách rưới, lương thực khó bề kiếm chừng, trong khi trên vai và trong tâm can họ còn phải gánh vác trẻ nhỏ, người già, gia nhân, người bệnh cùng những thương binh! Họ mang tới thức ăn, lời chúc phước, hoa tươi, "mọi thứ cho quân đội! Họ là những người đang gánh vác sứ mệnh." Cờ xí tung bay trong làn gió ẩm ướt, uy nghiêm trong bóng râm, rực rỡ khi ánh dương bừng sáng. Những ban nhạc nhỏ tuổi tấu lên khúc nhạc:
Ở miền đất Dixie nơi tôi chào đời
Vào một buổi sáng sớm giá lạnh đầu mùa!
Hãy nhìn đi, nhìn đi, nhìn đi, miền đất Dixie!
Với bước chân dài, đều đặn và uyển chuyển, nhịp hành quân của kỵ binh đi bộ, đạo quân chủ lực tiến lên con đường cái quan Thung lũng, ánh lên sắc hoa violet trong bóng râm và sắc vàng dưới nắng. Những khoảng nghỉ mười phút sau mỗi giờ hành quân được rút ngắn xuống còn năm phút. Trong một lần nghỉ chân như thế, Jackson đi dọc theo hàng quân. Binh lính tung hô ông. "Hôm nay đi ba mươi dặm nhé. Các anh phải đi cho đủ ba mươi dặm đấy, các chàng trai." Ông cưỡi ngựa đi qua, phi thẳng lên phía trước đoàn xe vận tải khổng lồ và pha tạp. Binh lính cười vang, rất hài lòng về bản thân và về vị tướng của họ. "Lão Jack lại đi kiểm tra xem đám chanh của lão có đủ cả không đấy mà! Nếu chúng ta không đưa được mấy chiếc xe chở chanh ấy về đến Staunton an toàn thì có mà loạn to! Thôi đi bớt đi! Đừng hòng mong lão gọi đó là loạn!"
Gã đồ tể có một chú chó nhỏ,
Và tên nó là Bingo.
B-i-n-g-o-go-! B-i-n-g-o-go-!
Và tên nó là Bingo!
"Vào hàng! Ồ Chúa ơi, chúng tôi vừa mới được nghỉ cơ mà!"
Đoàn xe vận tải cùng đại quân tiến lên, cắm trại đêm hôm ấy ở trong và xung quanh Strasburg — một Strasburg đầy hân hoan, chào đón, thao thức suốt đêm hè. Winder cùng Lữ đoàn Stonewall đóng quân dã chiến tại Newtown, cách đó mười dặm về phía bắc. Ông đã thực hiện một cuộc hành quân kỳ diệu. Binh lính vừa chạm đất là chìm vào giấc ngủ sâu như chết. Giảng nghỉ chẳng kéo dài bao lâu; từ một đến hai giờ sáng, tiếng kèn cất lên và các trung đoàn lại tiếp tục chuyển động. Một thông dịch viên vừa từ chỗ Jackson đến truyền lệnh: "Tướng Winder, ngài hãy thúc quân tiến lên."
Trong im lặng, với sải chân dài, đều đặn và uyển chuyển, lực lượng Stonewall tiến ngược lên Thung lũng. Phía trước họ, con đường cái quan hiện ra trắng xóa, nhấp nhô và đầy vẻ huyền bí dưới bầu trời đầy sao — con đường cái quan tuyệt vời của Thung lũng, tuyến đường đã trở nên thân thuộc với quân đội như chính lòng bàn tay họ. Đạo quân Thung lũng đã thổi hồn vào con đường cái quan ấy. Họ gọi nó là "cô ấy". Họ trách cô ta vì bùn lầy và bụi bặm, vì những đoạn đường trơ trụi không bóng râm, không nguồn nước, vì thói quen tạo ra những rãnh sâu và vết mòn, vì sự trợ giúp mà thỉnh thoảng cô ta mang lại cho quân địch, vì những con dốc mà cô ta dựng lên, vì sự phiền toái từ những bức tường đá ven đường mỗi khi binh lính phải triển khai đội hình, vì đám cỏ dại, cây tầm ma, ké đầu ngựa và gai góc mà cô ta có tài trang trí hai bên lề, và vì cả chiều dài vô tận của nó. "Đi trên con đường già cõi này có khi đến tận Vương quốc Thiên đàng mới tới nơi!" — họ than thở về cái nóng oi ả của mặt trời, cái lạnh buốt của sương giá, hay sức mạnh của những cơn gió lốc. Nhưng trong những tâm trạng dịu dàng hơn, họ lại âu yếm gọi tên cô. "Ước gì được nhìn thấy con đường cái quan cũ kỹ ấy thêm một lần nữa!" — "Chẳng có con đường nào trên thế giới này sánh được với đường cái quan Thung lũng, và chưa bao giờ có! Cô ta chưa bao giờ cư xử tồi tệ như cái lối đường mòn cho bò đi, hẹp như lưỡi lê, ngoằn ngoèo say xỉn, tận thế chẳng còn ngày mai, từ ván lát bùn lầy bước ra này cả!"
Không chỉ có con đường đó. Toàn bộ thiên nhiên dường như khoác lên những diện mạo mới đối với người lính miền Nam; ngày qua ngày, tính cách cá nhân của chúng càng trở nên sâu sắc hơn. Vốn dĩ đa phần họ là nông dân nên chẳng xa lạ gì với chốn đồng áng trại trường. Họ sành sỏi thời tiết, am hiểu thổ nhưỡng, biết tên các loài cây, biết định hướng, và còn có cả kiến thức thực chiến về nạn sâu bệnh, hạn hán, mưa đá, sương giá, gió lốc, lũ lụt, cũng như việc thừa hay thiếu ánh nắng mặt trời. Có lẽ họ từng nghĩ mình đã biết tất cả những gì cần biết. Khi tình nguyện tòng quân, họ đâu ngờ rằng mình phải học thêm bất kỳ cuốn cẩm nang nào khác ngoài cẩm nang sử dụng binh khí. Thế nhưng, sự thật diễn ra đúng như quy luật muôn thuở: những gì họ mong đợi hóa ra chỉ là chiếc mặt nạ che đậy cho những điều họ hoàn toàn không ngờ tới. Họ phải học những cuốn cẩm nang khác, trong đó có cẩm nang của đất, không khí, lửa và nước. Nhận thức của họ về bốn yếu tố ấy đã trải qua những thay đổi lớn. Trước hết, họ nhận ra rằng chúng đều là những chiến binh, là những thành phần tham gia tích cực vào cuộc chiến mà thoạt đầu họ tưởng chỉ diễn ra giữa những đội quân mặc sắc phục xanh và xám. Rõ ràng là không có gì thụ động, không có gì trung lập cả. Gây hoang mang hơn nữa là chẳng có thứ gì giữ được một niềm tin kiên định. Mặt trời, mặt trăng, bóng tối và ánh sáng, nóng và lạnh, tuyết, mưa, bùn lầy, bụi bặm, núi non, rừng rậm, đồi gò, thung lũng, suối ngầm, cầu cống, đường sá, tường nhà, đống cỏ khô, sương mai, sương mù, bão tố, tất cả mọi thứ! — chúng chiến đấu hết cho phe này rồi lại sang phe khác. Đôi khi chúng đổi phe với tốc độ chóng mặt, đôi khi lại như đang chiến đấu cho cả hai phe cùng một lúc; thái độ duy nhất mà chúng không bao giờ bày tỏ chính là sự dửng dưng trước thời cuộc đang diễn ra. Hơn thế nữa, chúng có tác động sống còn hoặc ủng hộ, hoặc chống lại từng người lính cụ thể; lúc thì làm bạn, lúc lại hóa thù, khi thì ve vãn, vuốt ve, ban phát quà tặng, khi lại phỗng tay trên, đào hố bẫy rập, gây ra đổ nát điêu tàn. Chúng mạnh mẽ hơn con người, mạnh mẽ và thất thường đến mức không sao lường trước được. Đôi khi người lính yêu mến những thế lực ấy; đôi khi họ lại nguyền rủa chúng. Chỉ có sự thờ ơ là hoàn toàn biến mất. Giữa họ và thiên nhiên tồn tại một mối liên kết đồng cảm, tích cực, có ý thức và đan cài vào nhau không thể tách rời.
Đêm nay, con đường cái quan mát mẻ và cứng cáp. Mây lững lờ trôi trên cao nhưng không dày đặc; những dải sao lấp lánh rọi qua các khoảng trống. Hai bên đường là những cánh đồng lúa mì, cỏ ba lá, ngô, bị chia cắt và đan xen bởi những khu rừng tối tăm mờ mịt. Dãy Massanutton sừng sững hiện ra phía trước. Gió thổi lồng lộng. Hòa lẫn với tiếng bước chân hành quân, tiếng leng keng của trang bị, tiếng móng ngựa nện xuống những hòn đá dăm, cùng âm thanh nặng nề của những khẩu đại pháo ở phía sau, nó lấp đầy màn đêm tựa như tiếng gầm của một ngọn thác ở đằng xa. Binh lính cứ thế lặng lẽ bước đi; thỉnh thoảng vang lên một mệnh lệnh ngắn gọn, chẳng có gì hơn. Đạo quân chủ lực đang ở phía trước họ tại Strasburg; họ phải bắt kịp cho bằng được. Về phía tây, đâu đó gần ngay trong đêm tối, rất có thể Frémont đang mai phục. Còn ở một nơi nào đó trong bóng tối phía bên đông là Shields. Cuộc hội quân của chúng vẫn chưa thành, và Stonewall Jackson cùng đạo quân của ông đang lách qua giữa hai thòn cối xay vốn lẽ ra phải khép lại để nghiền nát họ.
Những vì sao bắt đầu nhạt dần, phương đông hửng đỏ. Biên giới đất trời mờ ảo chuyển màu. Tiếng gà gáy vọng lại từ một trang trại xa xôi. Lực lượng Stonewall tiếp tục sải bước, với Trung đoàn 65 đi đầu dưới sự dẫn dắt của đại tá Richard Cleave. Binh lính rất thích nhìn thấy ông ở vị trí đó; họ yêu quý và tuân lệnh ông hết mực, và đổi lại, ông cũng sẵn sàng hy sinh vì binh sĩ của mình. Chắc chắn rằng ông chịu trách nhiệm lớn đối với khí chất và phong độ của toàn trung đoàn. Ban đầu chất liệu của trung đoàn đã rất tốt, nhưng một phần hình khối vững chắc ấy có được là nhờ người đàn ông đang cưỡi con chiến mã Dundee dẫn đầu đoàn quân. Trung đoàn 65 đang tạo dựng được uy tín, và điều đó diễn ra trong một lữ đoàn mà những chiến công từng vang dội khắp xứ sở như tiếng chuông lớn ngân vang hào sảng. "Hạnh kiểm tốt của Trung đoàn 65..." — "Trung đoàn 65 luôn đáng tin cậy..." — "Trung đoàn 65 với lòng dũng cảm quen thuộc..." — "Trung đoàn 65 có kỷ luật, thông minh và can trường..." — "Sự anh dũng của Trung đoàn 65..."
Ánh sáng mạnh dần; họ đã tiếp cận các trạm tiền đồn. Đó là quân của Lữ đoàn Taylor, đang mai phục trong những khu rừng ở hai bên đường cái quan. Lực lượng Stonewall lướt qua họ, những dáng người tĩnh lặng hiện lên trước ánh bình minh. Phía trước là Strasburg, những ngọn tháp nhà thờ nhọn hoắt ánh lên vẻ mảnh mai màu bạc trong bầu buổi sớm. Lát sau, khi mặt trời nhô vành móng ngựa đỏ rực lên trên những ngọn đồi, lữ đoàn xếp súng thành giàn trong một thảm cỏ xanh mướt. Nằm giữa họ và thị trấn là lực lượng của Taliaferro. Elzey và Campbell án ngữ các cánh đồng phía đông. Tướng Jackson cùng bộ tham mưu chiếm giữ một gò đất ngay phía trên con đường.
Lực lượng Stonewall bắt đầu chuẩn bị bữa sáng — những chiếc ca thiếc lớn đựng cà phê đang sôi sục! có đường! thịt tươi! khẩu phần bột mì gấp đôi! Họ nướng thịt trên những mũi gậy nhọn, dùng chảo rán để làm bánh mì bột; họ nhe răng cười với những viên đường trước khi thả vào ca, rồi rên rỉ thỏa mãn vì hương vị cà phê tuyệt hảo. Trộn lẫn với những mùi hương ngây ngất ấy là niềm tự hào vì đã hành quân giỏi, chiến đấu kiên cường và xứng đáng với chiến công. Dọc theo con đường cái quan, nơi Taylor giữ hậu cứ, một loạt tiếng súng trường bỗng vang lên giòn giã. Lực lượng Stonewall lật đật đứng vùng dậy. "Cái gì thế nhỉ? Chết tiệt thật! Điệu nhảy Virginia Reel bắt đầu rồi kìa!" Một sĩ quan vội vã chạy qua. "Ngồi xuống đi các chàng trai. Chỉ là một điệu minuet thôi — cuộc trinh sát của Frémont và Dick Taylor ấy mà. Không có gì đâu. Mấy gã người Louisiana đó nhảyỏi siêu lắm đấy!" Một thông tin viên rời khỏi gò đất trên đường cái quan mang đến thêm tin tức. "Có đụng độ ở phía sau, gần đường Capon. Chỉ là cú thăm dò của Frémont thôi — đại quân của hắn cách đây ba dãm trong rừng. Lão Dick đang ở cùng Tướng Taylor. Không cần sự giúp đỡ của các cậu đâu — dẫu sao cũng cảm ơn nhé! Frémont sẽ không dám tấn công tổng lực đâu. Lão Jack bảo thế đấy — đang ngồi trên một gốc cây hikory đọc sách Các Vua kìa!"
"Được rồi," Lực lượng Stonewall đáp. "Chúng ta đâu phải loại thích xía vào chuyện người khác khi không được mời! Chúng ta khiêm tốn chẳng kém gì dũng cảm đâu. Nghe kìa! Lũ áo xanh đang dùng đạn minie đấy."
Dọc theo con đường cái quan, suốt một giờ đồng hồ trong buổi sáng đẫm sương, Lữ đoàn Louisiana và cánh quân tiên phong của Frémont đấu súng qua lại lẫn nhau. Rừng rậm ở khu vực này rất dày. Thỉnh thoảng bóng quân xanh lại lộ diện; thỉnh thoảng Ewell lại điều động một trung đoàn đánh bật chúng về lại chỗ ẩn nấp. "Lão Dick" rất muốn truy kích, nhưng ngài đang vâng mệnh lệnh. Ngài bồn chồn cưỡi con ngựa Rifle đi qua đi lại. "Lão Jackson bảo tôi không được tiến xa khỏi con đường cái quan! Tôi muốn đuổi theo bọn chúng. Tôi muốn săn đuổi chúng tận sông Rio Grande! Tôi chán ngấy cái trò gảy đàn này lắm rồi! Nghe tiếng súng kìa, Tướng Taylor! Có rất nhiều tên trong khu rừng đó! Làm thiếu tướng để làm gì nếu cứ phải bám chặt lấy con đường cái quan chứ? Nếu lão Jackson ở đây, thể nào lão cũng thét lên 'Tiến lên!' Sao lão không có ở đây cơ chứ? Cược gì với cậu cũng được, chắc bây giờ lão đang mút chanh và tổ chức lễ cầu nguyện buổi sáng rồi! — Ồ, tù binh của các anh được đưa về kìa! Nào, mấy anh áo xanh kia, đấy là sư đoàn nào trong rừng thế? Hả? — Cái gì cơ?" "Von Bayern bin ich nach diesem Lande gekommen." "Am Rhein habe ich gehört dass viel bezahlt wird für..." "Đem chúng đi đi! Semmes, cậu đi báo cho Tướng Jackson biết là cả châu Âu đang ở đây xem nào.— Ý cậu là bảo tôi đi á? Tất nhiên là tôi không định bảo cậu đi rồi, cái đồ đần độn to xác này! Tôi luôn có thể tìm ra Caesar giữa đám đông. Khi tìm thấy ngài ấy, tôi tuân lệnh chứ không đi sai phái truyền tin. ——! —— ——! Chúng tung lính bắn tỉa ra rồi kìa. Phái Wheat sang bên đó đi, Tướng Taylor — bảo hắn rung cho rụng hết lũ hạt dẻ trong mấy cái cây đó xuống!"
Khoảng giữa trưa, toàn quân hành tiến. Suốt cả buổi chiều dài đằng đẵng, họ di chuyển theo tiếng súng râm ran dọc theo đường cái quan Thung lũng. Những cuộc giao tranh diễn ra vô cùng tấp nập — các đợt xung phong của kỵ binh Frémont bị quân xám đẩy lui, một cuộc tháo chạy chớp nhoáng của đám kỵ binh dưới quyền Munford, bị đuổi ngược lên đường cái quan rồi dạt vào đội hình bộ binh hậu vệ, để rồi nhanh chóng tái lập đội hình và trả đũa sòng phẳng. Thung lũng lung linh dưới ánh nắng tháng Sáu, tuyệt nhiên không có lấy sự tĩnh lặng của ngày Chủ nhật. Từ trang trại, ngôi làng, cối xay gió, lò rèn, quán trọ cho tới tiệm tạp hóa ngã tư, tất cả đều nín thở theo dõi — Stonewall Jackson đang tiến lên trên đường cái quan, dùng một tay đẩy lùi Frémont trong lúc vượt qua mặt Shields.
Hoàng hôn buông xuống, để lại một vầng hào quang rực rỡ sắc màu phía sau dãy Đại Bắc Sơn. Đạo quân dừng chân cắm trại qua đêm. Lữ đoàn Louisiana vẫn đóng vai trò là lực lượng hậu vệ. Triển khai trên khu đất cao ở hai bên đường cái quan, họ không đốt lửa và nghỉ ngơi ngay bên vũ khí sẵn sàng chiến đấu. Nằm liền kề về phía nam là quân của Winder. Đêm sáng trăng, quang đãng, con đường cái quan hiện lên như một dải đá vôi nhợt nhạt uốn lượn giữa những ngọn đồi mờ ảo. Hết giờ này qua giờ khác, tiếng móng ngựa lộc cộc vang lên, những tốp kỵ binh, báo cáo, thông tín viên, sĩ quan tham mưu tấp nập qua lại. Người ta cũng có cảm giác Stonewall Jackson đang ở đâu đó trên con đường cái quan, luôn cảnh giác với đôi mắt xám xanh xuyên thủng màn đêm. Khoảng một giờ sáng, tiếng súng bỗng rộ lên ở phía bắc. Hóa ra đó chỉ là một cuộc đụng độ tiền đồn. Ít lâu sau, những phát súng vang lên ở cự ly gần khi Frémont hạ lệnh cho một đội kỵ binh trinh sát. Quân xám lập tức nghênh chiến bằng những tiếng gươm khua lanh lảnh rồi đánh bật chúng trở lại. Tiểu đoàn của Wheat được lệnh điều động ra bắc và nhanh chóng sải bước xuôi theo con đường cái quan. Đám kỵ binh áo xanh lại kéo đến đông đảo, lập tức quân Louisiana dàn hàng, hàng thứ nhất quỳ gối nổ súng, hàng thứ hai bắn tiếp, rồi đứng dậy tiến lên, quỳ xuống, nổ súng và đánh tan tơi tả đám đông ấy. Từ một sườn đồi ở phía tây, một khẩu đại pháo của Liên bang bỗng gầm lên. Nó định quét sạch con đường cái quan, nhưng lại chỉnh nòng quá cao. Những quả đạn pháo bay vút qua đầu, phát nổ rền vang trên bầu trời cao. Tiếng đại pháo ngưng bặt đột ngột như lúc nó bắt đầu. Ngày mới bắt đầu hé rạng với sắc tím hoa cà và sắc vàng thủy tiên.
Thời gian trôi qua mang theo cái nóng hầm hập và sự khô khốc đến ngạt thở. Đám mây bụi lại cuồn cuộn dâng cao trên đầu đoàn tiền phong cùng đoàn xe vận tải khổng lồ, phủ lên cả chủ lực lẫn hậu quân. Nguồn nước vô cùng khan hiếm, binh lính mệt mỏi rã rời; ai nấy đều chịu đựng thống khổ. Dù đau khổ hay thoải mái, dù đớn đau hay hoan hỉ, ngày hôm nay tuyệt đối không có chỗ để nghỉ ngơi. Frémont, sử dụng những con đường song song, vẫn bám sát sườn phải của họ; hắn ta phải bị đẩy lùi về phía núi khi họ tiến lên trên đường cái quan Thung lũng. Suốt cả buổi sáng, kỵ binh áo xanh liên tục uy hiếp lực lượng Stonewall; ở phía bắc, một đám mây bụi dày đặc di chuyển về phía nam báo hiệu sự xuất hiện của một lực lượng lớn hơn. Tới giữa trưa, Winder đã triển khai đội hình ở cả hai bên đường cái quan với bốn khẩu pháo vào vị trí sẵn sàng. Quân Louisiana phái người nhắn về hỏi xem có cần giúp đỡ không. "Không — chúng tôi tự xoay sở được." Chỉ một phút sau, Jackson xuất hiện. Bất cứ nơi nào tình hình trở nên căng thẳng đột ngột, người ta lại thấy ông xuất hiện như một phép màu. Ông nhìn mấy khẩu đại pháo rồi giật nhẹ tay lên không trung. "Tướng Winder, tôi không muốn có một trận giao tranh ở đây lúc này. Ngài hãy rút lui lữ đoàn của mình, từng trung đoàn một. Tướng Ashby đã ở đây. Ông ấy sẽ đảm nhận việc đoạn hậu."
Ashby xuất hiện ngay lúc đó cùng một đội kỵ binh tiến ra từ khu rừng phía đông. Ông kìm con chiến mã ô lại, giơ tay chào và báo cáo: "Tôi đã đốt các cây cầu Conrad Store, White House và Columbia rồi, thưa tướng quân. Nếu Shields muốn sang sông, hắn buộc phải bơi qua sông Shenandoah. Nước đang dâng rất cao. Tôi cũng đã cho bố trí lực lượng canh gác nghiêm ngặt tại Massanutton Gap."
"Tốt lắm! Tốt lắm! Tướng Winder, ngài hãy theo sát Tướng Taylor. Hãy nói với binh lính rằng tôi muốn họ khẩn trương tiến lên. Tướng Ashby, cuộc hành quân từ nay cứ tiến hành mà không sợ bị quấy rầy."
Ngày mùng hai tháng Sáu cứ thế chìm dần vào hoàng hôn trong cái nóng, bụi bặm, cơn khát và nhịp hành quân khẩn trương không khoan nhượng. Vào lúc chiều muộn, những đám mây giông kéo đến chất chồng quái dị, gió thét gào và một trận mưa lớn trút xuống. Mưa quật ngã lúa mì và gõ lốp bốp như những viên đạn của loài yêu tinh lên lá cây trong rừng. Băng qua làn đạn mưa xối xả ấy, đạo quân tiến xuống nhánh phía tây của sông Shenandoah. Các toán công binh dựng một cây cầu bằng xe ngựa, và từng lữ đoàn một, toàn quân vượt sông. Đứng cao trên bờ sông giữa tiếng gió gào thét và mưa tạt rào rào, Jackson trên lưng con ngựa Little Sorrel lặng lẽ quan sát cuộc chuyển quân. Đến chạng vạng, tất cả đã sang sông hoàn tất và cây cầu được dỡ bỏ.
Ở bờ bên kia, Ashby giờ đây đảm nhiệm nhiệm vụ canh gác giữa Frémont và đại quân áo xanh. Về phần Shields, ông ta đang ở sườn bên kia của dãy Massanuttons, trước mắt là một dòng thác lũ không cầu bắc qua và một đèo núi có phòng thủ chặt chẽ. Trước khi trở nên nguy hiểm, ông ta buộc phải di chuyển về phía nam và vòng qua dãy Massanuttons. Thay vì hội quân được với nhau, khoảng cách giữa Shields và Frémont lại bị nới rộng ra. Đạo quân Thung lũng đã vượt qua vòng vây hiểm nghèo, và qua đó đẩy hai bức tường của địch rời xa nhau. Binh lính, khi leo lên từ bờ sông Shenandoah và chào vị tướng của họ đang đứng đó giữa gió mưa, đều cảm thấy giọng nói đáp lời của ông dịu dàng hơn thường lệ. Ông hầu như luôn nói chuyện với binh sĩ bằng giọng điệu ôn tồn, nhưng đêm nay, ở đó còn phảng phất cả sự ân cần của một người cha. Và dẫu ông vẫn giật tay lên không trung, động tác ấy lại vô cùng điềm tĩnh, như một lời chào lặng lẽ gửi đến một vị chỉ huy quan sát nào đó đang ở tít trên cao.
Lát sau, trong màn đêm tĩnh mịch sâu thẳm, đạo quân cắm trại dã chiến gần New Market. Sở chỉ huy được thiết lập trong một cối xay gió cũ. Tại đây, một thông tin viên người ướt sũng nước mưa đã tháo lớp vải bọc ra để lấy mấy tờ giấy điện báo màu nâu nhạt của Liên minh miền Nam và trao tận tay vị tướng quân.
Sáng hôm sau, trong buổi điểm danh, mỗi vị đại trung đoàn trưởng đều nói chuyện với trung đoàn của mình. "Hỡi các binh sĩ! Một trận chiến lớn vừa diễn ra trước cửa ngõ Richmond — tại một nơi gọi là Seven Pines. Hôm kia, Tướng Johnston đã bất ngờ tấn công Tướng McClellan. Trận chiến kéo dài suốt cả ngày với cục diện lúc thắng lúc thua. Đến hoàng hôn, khi trận giao tranh ác liệt nhất, Tướng Johnston đã bị một quả đạn pháo hất văng khỏi yên ngựa. Ông ấy bị thương rất nặng; toàn thể đất nước đang cầu nguyện rằng vết thương ấy không nguy hiểm đến tính mạng. Tướng Lee hiện đang nắm quyền chỉ huy các Đạo quân Virginia. Trận chiến được nối lại vào sáng hôm qua và kéo dài cho đến tận muộn ngày. Cả hai phía đều tuyên bố giành chiến thắng. Thương vong của chúng ta có lẽ vào khoảng năm ngàn người; và chúng ta cho rằng tổn thất của địch cũng lớn tương đương. Tướng McClellan đã rút lui về doanh trại của ông ta bên bờ sông Chickahominy. Richmond chưa hề thất thủ. — Vị tướng chỉ huy Đạo quân Thung lũng xin chúc mừng các binh sĩ về vai trò mà họ đã thể hiện trong các chiến dịch trước cửa ngõ thủ đô của chúng ta. Đúng bảy giờ sáng nay, các tuyên úy của từng trung đoàn sẽ tiến hành cử hành các nghi lễ tôn giáo."