Các binh đoàn, hành quân lúc rạng sáng hướng về sông Chickahominy, qua một con đường và xuyên qua những khu rừng mang nhiều dấu tích của cuộc rút lui trong màu áo xanh, đã tìm thấy Cầu Nho (Grapevine Bridge) chỉ còn là một đống đổ nát, những thanh tà vẹt bị chặt đứt, khung và cấu trúc nhịp giữa bị ném xuống nước. Fitz John Porter và Quân đoàn 5 đã qua sông, ở đâu đó giữa dòng sông và Trạm Savage, chỉ để lại trong khu rừng rậm phía trên dòng suối một nhóm lính bắn tỉa cùng một pháo đội. Khi những người mở đường phe xám tiến lên làm nhiệm vụ, lực lượng này liền khai hỏa. Cây cầu buộc phải được xây dựng lại, và phe xám bắt đầu thi công, nhưng vấp phải không ít chậm trễ và khó khăn. D. H. Hill, dẫn đầu đội tiên phong của Jackson, đã đưa lên hai pháo đội và nã pháo sang bờ bên kia. Pháo binh và lính súng trường phe xanh di chuyển sang vị trí khác và tiếp tục, cứ cách những khoảng ngắn, nã đạn vào nhóm thợ xây cầu. Hôm đó là chủ nhật ngày 29; trời nóng đến ngột ngạt ở khu nhà McGehee, trên đồi Turkey, trong những khu rừng rậm rạp giữa mùa hè, và trong những vùng lầy ngập muỗi cùng đầm lầy nơi con sông Chickahominy uốn lượn chảy qua. Dòng sông tẻ ra nhiều nhánh như Briareus; những con lạch ngắn ngủn, tù đọng, dễ tràn bờ và len lỏi qua những bộ rễ sần sùi của cây sồi cổ thụ và cây bách để vào những bụi sim đầm lầy. Đất đai quanh vùng này đen ngòm và ẩm ướt, xa hơn về phía sau thì nhẹ và cát pha. Những binh sĩ đến từ Thung lũng đưa ra những so sánh chẳng mấy êm tai chút nào. Hầu như ai nấy đều thích núi non, những vùng đồng bằng thoai thoải vững chắc, những dòng sông trong vành với đáy bằng đá, những con đường lành lặn, và một thảm thực vật khác biệt. Dù sao đi nữa, tâm trạng họ chẳng vui vẻ gì cho cam.
Ewell đang ở Trạm Dispatch, cách đó bảy dặm về phía hạ lưu, làm nhiệm vụ bảo vệ Cầu Bottom và phá hủy tuyến Đường sắt York River. Stuart ở ngay trước mặt ông, quét sạch xuống Nhà Trắng (White House), đốt cháy các nhà ga và kho tàng của McClellan, khiến con đường rút lui ấy trở nên vô cùng khó khăn đối với một đội quân đang mang vác nặng nhọc. Nhưng McClellan đã dứt khoát từ bỏ mọi ý định quay trở lại Yorktown. Đầu mũi đội hình của ông ta đã nhắm thẳng về phía sông James, về phía Bến Harrison (Harrison's Landing) và các chiến thuyền. Phía trước họ là hai mươi lăm dặm đường đầy gian khổ. Ông ta có trong tay khoảng một trăm ngàn quân. Ông ta có tới năm nghìn xe ngựa kéo, các đoàn pháo binh hạng nặng, những kho dự trữ khổng lồ, một đám đông ô hợp những kẻ bám theo quân đội, cùng một lượng lớn những người đau ốm và thương binh với nỗi buồn thảm khổng lồ. Ông ta rời bỏ các trại binh, thi lao vào đốt cháy các kho tiếp liệu, rồi lao mình vào khu rừng rậm rạp, tĩnh lặng và oi bức. Sáng chủ nhật ngày 29 này, các chiến hào trước thành Richmond, những công trình kỹ thuật được thiết kế tinh xảo và công phu, đã bị bỏ hoang theo ghi nhận của các trinh sát thuộc phe Magruder và Huger; chẳng còn lại gì ngoài những tử thi và vài chục người ốm đau, thương binh bị bỏ lại vì quá yếu không thể di chuyển. Sau đó, những cột khói bốc lên từ nhiều khu vực khác trong rừng đã tố cáo những trại lính hoặc kho tàng khác đang bị thi hành lệnh đốt phá. Tiếp theo đó là những tin tức khiến cho điểm đến của ông ta trở nên chắc chắn. Ông ta đang đánh thốc xuống đầm lầy White Oak. Tại đó, cánh quân bại trận bên hữu ngạn từ sông Chickahominy kéo đến sẽ hội quân với ông ta, và toàn bộ lực lượng hùng hậu này sẽ tiến về phía sông James. Lee ban hành các mệnh lệnh. Magruder cùng Huger tiến đánh theo con đường Williamsburg. A. P. Hill và Longstreet, rời khỏi chiến trường ngày 27, vượt sông Chickahominy qua Cầu Mới (New Bridge), đi vòng ra phía sau Magruder và chiếm lấy con đường Darbytown. Một sĩ quan liên lạc được phái đi tìm Ewell, ra lệnh cho ông này hội quân trở lại với Jackson. Người sau được chỉ thị phải vượt sông Chickahominy với toàn bộ lực lượng qua Cầu Nho, và hăng hái truy đuổi. Ông nắm trong tay con đường thẳng nhất và ngắn nhất; ngay trước mặt ông là quân đoàn từng bị đánh bại tại Gaines's Mill. Cùng với D. H. Hill, Whiting và Lawton, ông hiện có trong tay mười bốn lữ đoàn—tính ra khoảng hai mươi ngàn quân.
Những giờ phút trôi qua trong ánh nắng lười biếng ở bờ bắc sông Chickahominy. Các binh sĩ vẫn túc trực dưới vũ khí, nhưng cây cầu vẫn chưa hoàn thành. Khói và tiếng vang từ các pháo đội đối địch, tiếng súng trường nổ lách tách ở bờ nam, chỉ liên quan đến những kẻ đang trực tiếp giao chiến và đội thợ đang kiên trì làm việc. Những tiếng pháo thưa thớt thuần túy, thứ trò tiêu khiển của lính bắn tỉa, giờ đây chẳng còn chút gì gọi là mới lạ nữa. Khi chiến dịch mang quy mô nhỏ nhặt, và một người không rơi vào tình thế nguy hiểm tột cùng, họ chẳng thể nào tỏ ra quá mức hứng thú được. Các binh sĩ ngáp dài; vài người ngủ thiếp đi; những kẻ khác thì bứt rứt, bực bội. "Sao chúng ta không bơi qua cái máng lợn quái quỷ này cho rồi? Chúng sẽ tẩu thoát mất! Tạ ơn Chúa, tôi không sinh ra ở vùng Tidewater Virginia! Ôi, tôi thèm được nhìn thấy sông Shenandoah làm sao!"
Trung đoàn 65 Virginia chiếm giữ một dải đất cát nhô cao được phủ kín bởi những bụi cây phỉ. Đại đội A nắm giữ phần rìa của nó, hướng tầm mắt ra xa về phía những thân cây cao chót vót mọc thẳng đứng từ mép đầm lầy ven sông. Những bụi cây phỉ chẳng mang lại bao nhiêu bóng râm và lại chắn mất gió trời, bầu trời phía trên xanh ngắt một màu, những con chim ó lượn lờ bên trên. Súng hỏa mai được chất thành đống, binh lính nằm dài thả lỏng. Một người lính trơn, khi ở nhà từng là một giám thị Trường Chúa Nhật, đang đọc Kinh Thánh; một người khác, vốn là luật sư, dùng một ngọn cỏ chọc ghẹo một con cóc nhảy; một người nữa, là thợ rèn, đang băng bó lại cái mắt cá chân bị thương của một nam sinh. Vài người ngủ say, ngáy khò khò dưới bóng râm ít ỏi; một số người đem nhật ký ra so sánh hoặc kể lại cho nhau nghe, dẫu chẳng đầu không cuối, những trải nghiệm chiến trận của mình. "Ừ, rồi Robinson đi trinh sát, và anh ấy đến sát chiến tuyến của Garland, và, chà! anh ấy bảo nó ngắn thế là cùng! Rồi Garland cưỡi ngựa dọc theo chiến tuyến ấy, và anh ấy bảo, anh ấy nói rằng: 'Này các chàng trai, các cậu không có nhiều, nhưng các cậu là một nhúm người kiêu hùng.'" Một số người lắng nghe tiếng súng đì đùm từ các pháo đội đang đấu pháo; hai hoặc ba người mất đi những người bạn thân thiết hoặc họ hàng thì thẫn thờ lui ra một góc. Sự đồng cảm chân thành của tất cả mọi người dành cho họ đã bộc lộ rõ ràng. Những bụi cây phỉ râm mát nhất lặng lẽ thuộc về họ; có một ý định rõ ràng là phải đảm bảo họ nhận được những phần ăn ngon nhất khi tới giờ cơm; một khoản tiền quyên góp bằng thuốc lá đã được thu gom và âm thầm đẩy sang chỗ họ. Một số người săm soi ba lô và túi xách, những tấm vải dầu tốt, dây nịt, chăn cuộn, bình tông, hộp đạn và những viên đạn được nhặt nhạnh trên đường. Những kẻ khác thì nghiêm túc cúi người tìm kiếm những vị khách không mời mà tới dọc theo các đường chỉ áo sơ mi và quần; những người khác nữa thì đơn giản là nằm ngửa nhìn lên bầu trời. Billy Maydew là một trong số đó, và Steve Dagg đang dốc ngược nội dung trong chiếc ba lô của mình ra.
Nó được nhồi đầy ắp, nhưng toàn những thứ mà Steve chẳng hề muốn. "Ôi Chúa ơi! tranh ảnh và gối cắm kim rồi cả Sách Thánh có cờ Hợp chủng quốc trong đó nữa—Dù sao đi chăng nữa thì tao chẳng bao giờ gặp may cả!—trong cái cuộc chiến này hay ở cả Thunder Run đi nữa!"
Dave Maydew lăn người lại. "Steve bảo Thunder Run không ưa nó—Chà! chuyện gì sẽ xảy ra nếu Steve đâm ra nói thật cơ chứ?"
Trung sĩ Coffin rời mắt khỏi cảnh một quả đạn pháo đang phát nổ trên không trung phía trên điểm giao cắt Cầu Nho. "Nếu ai nhặt được giấy viết thư mà không dùng đến—"
Một loạt tiếng nói vang lên. "Tiếc ghê chúng tôi chẳng có cái nào!"—"Tôi có đây—đẹp lắm! Nhưng tôi cũng có một cô người yêu rồi cơ."—"Xin lỗi trung sĩ, nhưng nó không phải màu xanh nhạt, thoang thoảng hương hoa lưu ly đâu."—"Cứ tưởng tượng mình đang viết thư cho cô ấy đi—nghĩ to thành tiếng ấy! Đợi đã, tôi sẽ cho anh xem cách. Chloe dấu yêu—Đừng giận chứ! Cậu ấy sắp hết giận rồi và điều đó hợp với cậu ấy đến kỳ lạ—Chloe dấu yêu—Cậu xía vào đây làm gì thế, Billy Maydew? 'Đừng trêu cô ấy chứ!'—Con trai tôi đấy, nó thích được trêu chọc. Mọi kẻ đang yêu đều thích được trêu. Chloe dấu yêu. Bây giờ là sáng chủ nhật. Những con thiên nga đang hót vang tên em và nửa tá pháo Parrott phiền phức kia cũng vậy. Những luồng gió nhẹ thì thầm về em, và cả ngọn gió simoom nóng bỏng thổi từ Chickahominy mang theo một số lượng muỗi quá mức cho phép cũng thế. Anh nhìn thấy dáng vẻ uyển chuyển uốn lượn của em trong những làn khói bốc lên từ pháo đội của Reilly, và cả trong cú lượn nhào của những con kền kền đen bay trên vô số xác ngựa chết trong rừng. Chloe dấu yêu, chúng ta đang mắc kẹt trên một cái gò kiến mà ở đây người ta gọi là ngọn đồi, và quái quỷ gì khiến chúng ta không chịu bơi qua sông thì còn khôn lường hơn cả những gì anh có thể nói với em lúc này. Có tin đồn rằng Già Jack đang đi lễ nhà thờ ở vùng lân cận, nhưng chúng ta bị bỏ lại bên ngoài để ngợi ca Chúa, Đấng từ Ngài muôn phước ơn tuôn tràn. Chloe dấu yêu, đại đội này với tôi không đến nỗi khó ưa như trước nữa. Chiến tranh đang dạy cho nó khối thứ chết tiệt, tính ôn hòa, những cách cư xử đẹp đẽ và đủ thứ khác—Nó đang dạy đấy chứ! Ai bảo là không nào?—Chloe dấu yêu, nếu em có thể thấy chúng tôi gầy gò, xơ xác và sạm nắng đến thế nào, rách rưới ra sao và đầy rận rỗi nữa—Tất nhiên rồi, tất nhiên rồi thưa trung sĩ, ngài thì không đâu! Chỉ có gã lính tàng tàng ở hàng quân cuối mới thế thôi, và ngay cả hắn ta cũng chối phắt là không cơ mà—Chloe dấu yêu, nếu anh có thể bay lên như một trong những con quạ chết tiệt dưới kia, lướt qua những vùng đất bằng phẳng chết tiệt này và đáp xuống chân em ở cái xứ sở của Chúa bên kia núi, thì hôm nay em cũng chẳng thèm cùng anh đi nhà thờ đâu. Em sẽếch mũi xinh xắn của mình lên, và nhận lấy cánh tay của một gã công thần trốn lính nào đó—Cảnh giác đấy! Có chuyện gì thế hả? 'Giọt nước tràn ly rồi đấy! Không được phép vu khống cô ấy!'—Anh có vu khống cô ấy đâu. Anh cũng chẳng tin là cô ấy sẽ làm thế. Cần gì phải tỏ ra ủ rũ thế hỡi các cậu! Anh rút lại lời nói đó. Chúng ta đều biết, xin Chúa ban phước cho từng bóng hồng một, rằng họ không bao giờ làm thế! Họ cũng chẳng thèm đếm xỉa gì đến một kẻ trốn lính ngồi hầm trú ẩn hơn là chúng ta đâu!—Anh chẳng thể rút lại lời nói một cách lịch sự hơn thế được nữa đâu nhé!—Chloe dấu yêu, Đại đội đã trở nên niềm nở hơn, nhưng cho đến nay nó chẳng đánh giá cao lắm vai trò của mình trong chiến dịch này. Trước đây trong các màn kịch câm và kịch nghệ nghiệp dư, nó luôn nắm giữ vai chính, còn trong vở kịch Richmond chết tiệt này thì nó chẳng khác nào một cái bóng di động cả! Chloe dấu yêu, chúng ta muốn có ai đó đến khuấy động mọi thứ lên. Chúng ta đòi hỏi vị trí trung tâm của sân khấu—"
Trời trên ngọn đồi cát nhỏ nóng bức đến nỗi có rất nhiều lính tản mác đi xuống khu rừng để tìm đến những dòng suối đan chéo nhau. Những người lính ở gần Steve đều quay mặt về phía kẻ đang diễn thuyết với nàng Chloe, kẻ đang ngồi trên một ụ cát, bắt chéo chân giống như một vị ký lục phương Đông. Mathew Coffin, ngồi gần đó, tỏ ra nửa thích thú, nửa hờn dỗi trước những lời trêu chọc. Kể từ sau trận Port Republic, anh đã trở thành một hạ sĩ được yêu mến hơn. Billy Maydew, lại nằm ngửa ra, đăm đăm nhìn bầu trời xanh. Steve lén lấy một cái ca thiếc rồi lặng lẽ chuồn đi qua những lùm cây phỉ.
Anh tìm thấy một dòng suối nhỏ đục ngầu tách ra từ con sông và giải tỏa cơn khát, rồi sau đó quay người lại, ngắm nhìn qua những tán cây khối đất gồ ghề mà mình vừa rời bỏ cùng đám lính trong đại đội đang ở trên đó. Phía bên kia là những đại đội khác, cả trung đoàn, cả lữ đoàn. Ngoài kia trời nóng nực và chói chang, còn ở trong này là lớp đất mùn đen sẫm, mát mẻ và sền sệt bùn lầy, có cả bóng râm và nước. Steve vốn sinh ra đã mang tính hưởng lạc, và anh nấn ná lại nơi đây. Anh không có ý định tản mác đi lang thang, bởi vì anh sợ vùng đất này và bây giờ lại sợ cả viên đại tá của mình; anh chỉ nấn ná và đi lang thang một chút dưới những thân cây cao ngất trời và giữa lớp bụi rậm dày đặc. Trong lúc làm việc đó, anh chẳng mấy chốc đã tiến đến sát mép sông Chickahominy, vượt qua vùng đất lún và len lỏi giữa những bộ rễ cây bách. Anh ngồi xuống, vòng tay ôm lấy đầu gối mình và ngắm nhìn nó. Nó không quá rộng, nhưng trông tĩnh lặng hơn cả bầu trời, và có vẻ sâu không thấy đáy. Các bờ sông thấp đến mức chỉ một trận mưa nhỏ cũng khiến nước tràn bờ. Bây giờ nó lan man chảy qua đây, chỗ này chỗ khác, giữa những rễ cây. Chẳng có từ nào như "nham hiểm" tồn tại trong vốn từ vựng của Steve cả. Anh chỉ lẩm bẩm: "Gawd! Tao có chết cũng không thèm chọn sống ở cái chỗ này!" Vùng đất bên kia dòng suối thu hút sự chú ý của anh. Nhìn từ bờ này, nó có vẻ toàn là rừng rậm, nhưng ở nơi mà sự tồn tại từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác của Steve đang bị đe dọa thì anh cũng có thể đọc hiểu các biển báo rành mạch chẳng kém ai. Một số vệt màu vàng mờ ảo đang dịch chuyển về phía nam mà anh phỏng đoán là những đám mây bụi. Có những con đường ở bên dưới, với quân đội và các đoàn xe ngựa đang di chuyển. Anh đếm được bốn cột khói có độ dày mỏng khác nhau. Cột khói dày hơn biểu thị cho một cụm tòa nhà, có lẽ là nơi chứa kho tàng, còn cột mỏng hơn là một trang trại, nhà kho hoặc nhà máy xay nào đó. Từ những dấu hiệu khác, anh đoán rằng ở bên kia có những khoảng đất trống, và quân phe xanh đang đốt các đống cỏ khô, hàng rào cũng như các công trình kiến trúc. Cả âm thanh nữa—ở đây, trên mép của vùng nước chết này, mọi thứ có vẻ tĩnh lặng đến chết người, thế mà vẫn có âm thanh—đương nhiên là tiếng pháo từ những pháo đội ở phía hạ lưu nơi họ đang xây cầu, nhưng đồng thời còn có một tiếng rì rầm đục ngầu, thấp thoáng và thê thiết phát ra từ bên kia,—từ khu rừng rậm rạp, những con đường đã mất tích, và những đầm lầy nơi những khẩu pháo đang bị kéo lê; từ những bãi trống, những cánh đồng ngô và lúa mì, những kho tàng và trại lính cùng nhà cửa của người dân đang bị thiêu rụi—âm thanh của một quân đoàn thù địch trỗi lên từ vùng đất mà hai tháng trước chúng vừa đặt chân đến. Tất cả hòa quyện vào nhau; chỉ còn lại một âm thanh vo ve phát ra từ khu rừng ở bên kia sông Chickahominy.
Steve đứng dậy, ngáp dài và lại bắt đầu lang thang. Mỗi sào đất của vùng này từng nằm trong quyền kiểm soát của đội đoàn đang vo ve kia. Đủ loại vật phẩm đáng giá đang được nhặt nhạnh. Các mệnh lệnh rất nghiêm ngặt. Vũ khí, thậm chí cả vũ khí bị hư hỏng, đạn dược, thậm chí cả đạn dược đã hỏng một nửa, nòng súng, que thông nòng, lưỡi lê, hộp đạn, dây nịt—tất cả những thứ này phải được nộp lại cho sĩ quan quân khí chiến trường. Miền Nam vét sạch chiến trường từng ounce chì hay sắt, từng thứ vũ khí hoặc linh kiện vũ khí, từng sản phẩm chiến tranh được chế tạo. Khi đã xong việc này, binh lính mới được phép chiếm dụng hoặc tự mình phân phối quân trang, thực phẩm hoặc các vật dụng khác. Steve, lúc này đang lang thang với đôi mắt dán xuống đất, chẳng thấy gì cả. Lớp đất đen ẩm ướt, những cái rễ sần sùi, những khúc quanh uốn lúc ảm đạm của dòng suối mang lại một vẻ cô quạnh khủng khiếp. "Chúa ơi! Ngay cả chuột nước cũng chẳng thèm bén mảng đến đây!" Steve nghĩ bụng, và trên đường quay trở lại ngọn đồi, anh bước vào một lùm cây thấp với những chiếc lá xanh bóng. Tại đây, anh suýt vấp phải xác một người lính mặc quân phục xanh. Anh ta nằm sấp mặt, hai tay dang rộng, bàn tay bấu chặt vào một khóm cỏ sậy. Khẩu súng trường nằm bên cạnh, túi xách—tất cả đều nguyên vẹn. "Lính canh gác," Steve lẩm bẩm. "Ôi Chúa ơi, chiến tranh mới vinh quang làm sao chứ?"
Dù không phải là kẻ thiếu trí tưởng tượng, anh chẳng có chút thích thú nào trong việc chạm vào xác chết, nhưng có mấy thứ ở người lính này mà anh đang thèm muốn. Anh thấy đôi giày không vừa chân nên đành bỏ lại. Khẩu súng trường của anh đang nằm tít đằng kia, chất đống cùng với những khẩu khác trên sườn đồi nóng nực, và anh chẳng có ý định rước thêm phiền phức với khẩu súng này làm gì. Nếu sĩ quan quân khí muốn nó, hãy tự thân vận động mà ra đây mà lấy! Anh đổi hộp đạn, lấy tấm vải dầu được cuộn tròn của người kia, rồi ngó vào bên trong cái túi xách.
Đứng thẳng người lên, anh liếc nhìn xung quanh bằng những chuyển động nhanh nhẹn, lén lút và giống như loài sóc của cái đầu. Bóng râm mát mẻ, sự tĩnh lặng, cùng một nét cô quạnh rợn ngợp. Cầm theo chiếc túi xách, anh rời khỏi lùm cây và quay trở lại bờ sông Chickahominy. Tại đây, anh ngồi xuống giữa những chiếc rễ bách và lôi ra khỏi chiếc túi xách món đồ quý hơn vàng ngọc. Nó khiến khuôn mặt gầy gò, hóp lại của anh nở một nụ cười toe toét, khi nhìn thấy và ngửi thấy mùi hương của nó, một cái chai lùn màu đen. Anh đưa nó lên ánh sáng; nó còn đầy ba phần tư. Nút chai bung ra dễ dàng; anh đưa nó lên môi và tu ừng ực. "Gawd! Cuối cùng thì cũng chẳng cô đơn đến thế đâu chứ!"
Mặt trời lên đến thiên đỉnh. Đội thợ làm việc hết sức có thể trên Cầu Nho. Pháo đội phe xanh và lính bắn tỉa phe xanh vẫn ngoan cố cản trở, trong khi pháo đội phe xám tiếp tục can thiệp vào phe xanh. Trong những khu rừng và trên những ngọn đồi thấp phía sau sông Chickahominy, các lữ đoàn phe xám của Stonewall Jackson đang nghỉ ngơi, đầy sốt ruột tự hỏi, đăm đăm nhìn dòng sông, nhìn những cột khói từ các vụ hỏa hoạn ở phía bên kia cùng những vệt bụi đang di chuyển về phía nam. Dưới bờ đầm lầy, ngồi xổm giữa những rễ bách, Steve uống thêm ngụm nữa, rồi lại ngụm nữa,—thực tế là đã uống cạn cái chai lùn màu đen. Thứ chất lỏng đó bơm vào người anh một lòng dũng cảm tột độ và ban cho anh sự lưu loát tuyệt vời trong tư duy. Anh trở nên hùng biện với những cái rễ cây bách về cung cách tiến hành chiến tranh. "Gawd! Nếu bọn họ chịu nghe tôi thì tôi đã t—tôi đã bảo họ phải làm thế nào rồi!—Tôi sẽ x—xây một cầu cho cả cái quân đoàn thối tha này qua! Nếu nó gãy thì tôi sẽ x—xây cái khác. Hừ! Bọn họ chẳng th—thèm đánh giá cao một con người khi họ trông thấy anh ta. Gawd! Bọn họ chậm như rùa bò, và ở đây chẳng có nổi một mống nào có gì để uống cả! Nó nằm tuốt ở bên kia kìa." Anh khóc thút thít một chút. "Ôi Chúa ơi, xin hãy bắt bọn họ nhanh chân lên, để con có thể sang sông." Anh đưa cái chai lên môi và ngửa hẳn đầu ra sau, nhưng chẳng còn một giọt nào sót lại để mà nhỏ giọt ra ngoài. Anh phẫn uất ném mạnh cái chai văng xa xuống mặt nước. "Nếu tao nghĩ bên kia còn một đứa giống như mày nữa..." Lòng dũng cảm của anh tiếp tục dâng trào khi anh càng lúc càng rời xa thực tại của chính mình. Anh đứng dậy và cảm thấy mình như một người khổng lồ; dang rộng cánh tay và ngắm nghía cơ bắp của mình, đá một cục đất đen xuống dòng sông và tận hưởng cái vung chân của mình. Rồi anh mỉm cười, một nụ cười nhăn nhở như loài yêu tinh làm nhăn nhúm cả má đến tận mang tai; rồi anh cởi chiếc áo khoác màu xám của mình ra, để mặc nó rơi xuống những chiếc rễ bách; sau đó anh lội xuống sông Chickahominy và bắt đầu bơi sang bờ bên kia. Dòng nước sâu nhưng không chảy xiết; anh tuy gầy gò xương xẩu nhưng lại có sức mạnh, và ở bờ bên kia có một kẻ thổi sáo Pied Piper đang tấu lên những thứ ngọt ngào mang hương vị loài thú. Vài lần tay chân khồng còn nghe lời và có nguy cơ chết đuối, nhưng mỗi lần như vậy bản năng lại trỗi dậy, vớt vát lại tình thế, và anh lại tiếp tục bơi. Cuối cùng bản năng cũng kéo được anh lên bờ nam, và anh nằm thở hồng hộc giữa những rễ cây, có phần tỉnh táo hơn sau khi ngâm nước, nhưng nhìn chung vẫn là một người khổng lồ đầy dũng khí. Anh đã chiến thắng. "Hừ! Ta qua được rồi! Tạm—tạm biệt nhé, lũ ngốc nghếch cứ ngồi lì trên sườn đồi!"
Anh rời khỏi sông Chickahominy và di chuyển xuyên qua những khu rừng. Anh đi hoàn toàn ngẫu nhiên và với một dáng đi kỳ lạ, đôi mắt dán xuống mặt đất để tìm kiếm một chiếc ba lô khác. Nhưng ngay quanh đây chẳng có thứ gì giống như thế; đó là một khu rừng thông và tuyết tùng trang nghiêm, chưa bị chiến tranh giày vò quá mức. Steve rùng mình, tìm thấy một khoảng trống nhỏ nơi ánh nắng chiếu rọi vào, đặt mình ngay giữa sự ấm áp đó, rồi ngã lăn quay trên thảm lá thông và chìm vào giấc ngủ. Anh ngủ chừng một tiếng hoặc hơn thế, rồi bị đánh thức bởi một nhóm sĩ quan đang cưỡi ngựa đi qua khu rừng. Họ dừng lại. Steve ngồi dậy và chớp chớp mắt. Người đi đầu, một nhân vật có khuôn mặt đỏ phừng phừng, ria mép rậm rạp, mang dáng vẻ quân nhân tuyệt mỹ, mặc bộ quân phục màu xám rất đẹp và đeo cấp hiệu thiếu tướng, cất tiếng hỏi anh. "Anh đang làm cái quái gì ở đây thế, thir? Đang tản mát a?—Trả lời ta xem nào!"
Steve chào tay. "Tôi không phải loại lính tản mác đâu thưa ngài. Kẻ nào dám bảo tôi tản mác là một kẻ nói dối—ngoại trừ ngài đại tá, và ngài ấy hiểu lầm thôi. Tôi là người của Stonewall."
“Stonewall hả! Jackthon đã qua sông chưa?”
“Bọn họ đang xây cầu. Tôi không biết họ đã qua chưa. Tôi bơi sang đây.”
“Sao anh lại thwim làm gì? Áo khoác của anh đâu? Trung đoàn nào?—‘65th Virginia?’—Ừm, 65th Virginia, tao thấy anh giống một kẻ đào ngũ hơn đấy—”
Steve bắt đầu rên rỉ. "Chúa ơi, thưa tướng quân, tôi không phải kẻ đào ngũ đâu. Nếu ngài chịu kiên nhẫn lắng nghe, tôi có thể giải thích—”
“Hết thời gian rồi, thir. Anh leo lên ngồi sau một trong các sĩ quan liên lạc của tôi, và nếu Jackthon đã sang sông, tôi sẽ trả anh về cho trung đoàn của mình. Đưa nó đi, O'Brien.”
“Tướng Magruder, thưa ngài, tôi không thể bắt nó chạy trước mặt tôi giống như mấy con chó nước bình thường được sao? Nó vừa ướt lại vừa bẩn, thưa ngài.”
“Được thôi, được thôi, O'Brien. Đi nào, Gwiffith. Đường Nine-Mile và Trạm Thavage!”
Các sĩ quan tiếp tục phi ngựa đi. Viên sĩ quan liên lạc nhìn gã Steve bất hạnh với vẻ đầy bất mãn. "Tiêu chí tiến bước, cái giống vừa bẩn thỉu, vừa đào ngũ, lại vừa mềm yếu nhũn nhược mà mày đang mang! Chạy mau!"
Vượt qua khu rừng thông, cả hai bước vào một khu vực đã bị giày xéo tơi bời. Trông thật ảm đạm không sao tả xiết dưới cái nắng gay gắt là những đống thức ăn đang âm ỉ cháy, những chiếc xe ngựa bị phá hủy, cuốc xẻng vứt bỏ lung tung, trang thiết bị quân sự tan hoang, nồi niêu xoong chảo vỡ nát, chăn mền, gối đệm, áo khoác ngoài bị xé rách và giày xéo trong bùn lầy, hoặc chất đống lại với một ngọn lửa đỏ quạnh đang chậm chạp bò qua lớp vật chất đó. Các hộp đựng thuốc men đã bị chặt vỡ bởi một nhát rìu, những lọ thuốc vỡ vụn, và các chất lỏng hòa vào tạo thành một vũng bùn đen ngòm. Những thứ vũ khí tàn tạ lóe lên dưới ánh mặt trời giữa những luống đất của một cánh đồng ngô đã bị tàn phá; những bao thuốc súng, những hộp đạn, những rương đạn pháo lớn nằm nửa chìm nửa nổi trong một con lạch ngoằn ngoèo. Ngay bìa cánh đồng là một khẩu pháo bị đóng đinh khóa nòng và lật úp. Ở đây cũng có những thây ngựa chết, và cả những loài chim đen chúa điềm gở nữa. Lại còn có cả một chiến hào, một chiến hào dài vừa mới được lấp, với hai hoặc ba tấm bia mộ nhỏ ghi vài dòng chú thích. "Lạy Đức Mẹ Đồng Trinh!" Viên sĩ quan liên lạc thốt lên, "nếu ta là một con ngựa, một đứa trẻ, hay một người phụ nữ, ta sẽ căm ghét chiến tranh bằng một mối thù thánh thần!"
Steve rên rỉ bên thanh gươm của anh ta. "Nghe này ngài ơi, tôi không thể theo kịp được! Chân tôi đau kinh khủng. Chúa chứng giám cho tôi đấy! Tôi không đào ngũ. Đào ngũ sang phía nào chứ? Bọn họ đi hết rồi. Tôi muốn tắm nên đã bơi qua sông. Trung đoàn sẽ qua đây ngay thôi và tôi sẽ hội quân lại. Xin thề đấy, tôi sẽ làm thế!"
“Mày cút xéo khỏi cái bãi chiến trường ngổn ngang này mau,” viên sĩ quan liên lạc ra lệnh. “Tao đang nghĩ lát nữa sẽ thả mày xuống đây, nhưng chắc không phải ngay chỗ này đâu! Bước chân lẹ lên nào!”
Cả hai tiếp tục đi dưới cái nắng chiều chói chang, và trong một khu rừng thưa thớt, họ bắt gặp một bệnh viện dã chiến bị bỏ hoang. Đó là một nơi ghê rợn. Viên sĩ quan liên lạc huýt sáo đầy đăm chiêu, trong khi một kẻ hay suy diễn như Steve lại cảm thấy một cảm giác trống rỗng đột ngột ở vùng bụng, kèm theo sự chóng mặt lạnh lẽo và mồ hôi vã ra trên mu bàn tay. Tâm trí viên sĩ quan liên lạc, đang nỗ lực tìm kiếm một thứ kích thích nào đó, liền bấu víu lấy sự tức giận như một phương án hiệu quả nhất gần đó. "Mẹ kiếp," anh ta gào lên, "đồ chó má đào ngũ và bẩn thỉu kia! Ta sẽ bỏ mày lại ngay chỗ này, bên cạnh những cái xác không mảnh vải che thân cùng những đống tay chân cụt đấy! Buông cái dây cương của ta ra nếu không ta sẽ dùng báng súng phang vào mặt mày đấy! Ughrrrrr!—Xéo mau, Peggy!"
Cả ngựa lẫn người lao đi trong một đám mây lá thông và đất khô cằn. Steve thốt lên một tiếng hú dài rồi cũng chạy theo, chạy bất chấp cái chân đau vốn chẳng phải là chuyện tưởng tượng. Anh chạy theo viên sĩ quan liên lạc đang khuất dần, và khi hiện ra trước một khoảnh rộng lớn những bụi mâm xôi trắng phau hướng ra một con đường không rộng lắm nhưng vô cùng bụi bặm rồi khựng lại thở hồng hộc, thì mọi chuyện đã được định đoạt vĩnh viễn rằng anh không thể quay lại đống bãi chiến trường ngổn ngang của sự cướp bóc hay vị trí ban đầu bên sông Chickahominy nữa, bởi vì làm như thế đồng nghĩa với việc phải đi ngang qua bệnh viện dã chiến bị bỏ hoang một lần nữa. Anh quay mặt đi khỏi dòng sông và hơi chếch về phía đông, rồi tiếp tục lê lết bước đi. Một tấm biển chỉ đường cho anh biết dải băng bụi bặm đó chính là đường Nine-Mile. Chẳng mấy chốc, giữa những bụi mâm xôi, anh bắt gặp một pháo thủ phe xám đang ngồi quấn một dải vải xung quanh vết thương ở chân. Giao lưu với anh ta, viên pháo thủ cung cấp thêm thông tin. "Magruder đang di chuyển theo hướng này. Tôi đi trước với pháo đội của mình,—lữ đoàn của Griffith,—và mấy tên lính bắn tỉa chết tiệt đang ngồi với lũ kền kền trên cây đã nã đạn vào chúng tôi! Kết quả là tôi đành phải cà thọt lê lết ở cuối cuộc diễu hành đây!—Mày bị làm sao thế?"
“Đại úy,” Steve nói, “yêu cầu một tình nguyện viên bơi qua sông (chúng tôi ở bờ bên kia) và tìm hiểu về các dòng chảy. Tôi đã bơi qua, và Chúa ơi! đúng lúc đó một pháo đội Yankee khai hỏa nên tôi không thể quay lại được! Chắc một lát nữa trung đoàn sẽ qua đây thôi.”
Cả hai ngồi xuống giữa những bụi mâm xôi. Con đường lộ ra trước mắt, và trên đó là một cột bụi khổng lồ đang tiến lại gần. "Đầu mũi đội hình của chúng ta," viên pháo thủ nói. "Bốn con đường và bốn lực lượng truy đuổi, và nếu tất cả chúng ta có thể đánh thốc vào Mac cùng một lúc thì sẽ có một trận chiến lấn át cả ngày thứ Sáu, và nếu hắn ta thực sự trốn được ra đến mấy chiếc chiến thuyền thì cũng trong tình trạng tả tơi. Magruder đang tiến về phía Trạm Savage, và nếu Jackson đã vượt qua sông Chickahominy thì chúng ta có thể tóm gọn Fitz John Porter đấy—nhỉ?"
“Có thể lắm chứ,” Steve đồng tình. “Tôi sẽ nằm bẹp xuống một chút, bởi vì nắng nòi và việc bị ướt sũng khiến đầu tôi đau như búa bổ. Toàn là những đạo quân cừ khôi.”
Các trung đoàn phe xám lần lượt đi qua, với bước chân dài uyển chuyển cùng tiếng trang bị va vào nhau lanh lảng. Một thiếu tướng, cưỡi ngựa đi đầu đội hình, mang phong thái của một vị quan chấp chính La Mã, với cái đầu tròn, khỏe khoắn và cứng như đá cuội mà ông đã cởi nón phơi trần trước làn gió đang thổi lộng lên, mái tóc đen cắt ngắn, bộ râu đen ngắn ngủn, chiếc mũi cao, đôi mắt bạo dạn và đôi gò má đỏ ửng. "Đó là Thiếu tướng Lafayette McLaws," viên sĩ quan pháo binh nhiệt tình chú thích. "Kia là Tướng Kershaw đi cùng ông ấy. Đó là lữ đoàn của Kershaw. Nhìn kìa, hình cây cọ trên các lá cờ kìa."
Lữ đoàn của Kershaw đi qua. Phía sau là một đám mây bụi cao và dày đặc khác. "Cobb, Toombs, Barksdale, Kemper và Semmes," viên pháo thủ nói. "Hay chúng ta phóng ngựa theo nhỉ? Tôi sẽ bẻ một nhánh cây từ mấy cái cây thiên đường nhỏ kia. Dù sao thì chúng ta cũng có thể đến xem kịch vui đấy. Đường sắt York River nằm ngay đằng kia kìa."
Họ tiếp tục đi, đầu tiên đến những lùm cây sú vẹt, rồi sau đó, để mặc con đường lại cho quân đội, họ băng qua một cánh đồng ngô bị tàn phá. Thân cây, lá, râu ngô, và cả những dây hoa bìm bìm màu xanh nhạt nhỏ đan xen vào nhau, tất cả đều đã bị quật ngã. Bánh pháo, móng ngựa, đôi chân của binh lính đã xóa sạch mọi công sức của người gieo hạt. Hàng rào gỗ xung quanh đều đang bốc cháy. Trong một luống cày, cả hai tìm thấy một chiếc ba lô, và trong đó có bánh quy cùng thịt bò khô. "Lạy dì Eliza của tôi! Tôi đói quá rồi!" viên pháo thủ thốt lên. "Biết được cảm giác của người Israel khi họ nhặt man-na trên mặt đất là thế nào rồi đấy!" Rời khỏi cánh đồng ngô, họ bước vào một dải rừng xơ xác. Bất ngờ, tiếng súng vang lên ở phía trước. Steve giật nảy mình như một con sóc. "Gần chúng ta quá đấy!"
“Kìa đường ray xe lửa!” người kia nói. “Trạm Fair Oaks đấy. Bọn chúng từng có chiến hào ở đó, nhưng lính trinh sát bảo rằng bọn chúng đã rút đi sáng nay rồi. Nếu bọn chúng dựng tuyến phòng thủ, chắc chắn sẽ là ở Trạm Savage. Tiếng súng hỏa mai nổ lách tách ở tuyến dưới kìa! Đi mau! Tôi đi nhanh lắm đấy!”
Anh ta dùng gậy chống để di chuyển. Họ đi vào một cánh đồng xơ xác khác, hẹp và dốc thoai thoải về phía đoạn đường sắt cùng những tàn tích bốc khói của một nhà ga bằng gỗ. Xung quanh là vô số công sự phòng thủ, tất cả đều đã bị bỏ hoang. Phía bên kia nhà ga, ở cả hai bên đường, quân phe xám đang tập kết. Tiếng súng giao tranh phía trước lúc này vẫn còn tản mác. "Chỉ là lính tiền tiêu đang qua loa vài câu giao tế thôi!" viên pháo thủ nói. "Ôi chao! Bọn chúng đang làm gì trên đường ray xe lửa thế kia? Ồ, tôi nghĩ thế đấy!"
Bắt ngang qua đường ray, ngay phía dưới họ, đã bị quân đội rút lui dựng lên một chiến lũy vô cùng kiên cố. Những chiếc xe ngựa vỡ nát, cây cối bị đốn hạ, những khúc gỗ và một khối lượng lớn đất đá chắn ngang trông như một vụ lở đất. Ngay trên và xung quanh nó, một đại đội phe xám được giao nhiệm vụ dọn đường đang làm việc hết công suất. Từ rìa một khu rừng cách đó không xa dọc theo đường ray, phát ra một loạt tiếng kêu sốt ruột. "Nhanh lên các chàng trai! nhanh lên! nhanh lên! Chúng tôi muốn qua—muốn qua—”
“Một khẩu pháo xe lửa đặt trên một toa phẳng…”
Vi pháo thủ bắt đầu reo hò. “Đó là Trung úy Barry và khẩu pháo xe lửa! Pháo vây hãm được đưa lên toa xe. Có mái che bằng sắt bên trên, nòng pháo chìa ra ngoài—đầu máy ở phía sau—”
“Lũ Yankee tháo chạy thật nhanh
Nhưng khẩu lựu pháo ba mươi hai pao này đây
Khiến chúng phải khựng lại, khiến chúng phải thọt giò
Khẩu pháo xe lửa đặt trên toa phẳng này đây.”
“Nhanh chân lên nào! Nhanh lên! Nhanh lên! Hơi nước lên rồi kìa! Than đắt lắm đấy! Không thể cứ đứng đây đốt kim cương thế này suốt cả ngày đâu!”
“Đi nào!” viên pháo thủ nói. “Tôi có thể ngồi xuống và đào bới. Chúng ta phải dọn sạch cái thứ đó cho nhanh thôi.” Một quả đạn pháo từ một pháo đội phe xanh ẩn náu bỗng phát nổ ngay trên đầu đội thi công. Steve chần chừ lùi lại. “Chúa ơi, anh bạn, chúng ta chẳng làm được tích sự gì đâu! Cả hai chúng ta đều là những gã thọt chân. Nếu chúng ta lùi lại một chút vào trong rừng thì có thể xem kịch rõ lắm. Thế còn hơn là chiến đấu—khi mà anh đã kiệt sức như chúng ta rồi—”
Viên pháo thủ nhìn anh ta. “Không, chẳng hơn chiến đấu tẹo nào đâu. Tôi đã ngờ vực anh từ nãy đến giờ rồi, và tôi bắt đầu hết thích cái hội mà tôi đang dính vào. Dù sao đi nữa, tôi cũng chẳng thèm bỏ cuộc đâu. Giờ thì anh lết bước lên trước đi. Vì là pháo binh nên tôi cũng chẳng có súng tẹo nào giống anh cả, nhưng tôi có một cây gậy, và tay tôi chẳng có vấn đề gì sất. Nó đã quen với việc cầm cọ lau nòng pháo rồi. Tiến lên! Chạy mau!”
Bên kia nhà ga đổ nát, ở rìa một cánh đồng hoang, Magruder cùng McLaws đang chờ đợi sự trở lại của một sĩ quan tham mưu mà ông đã phái đến Cầu Nho cách đó ba dặm. Quả đạn pháo vừa phát nổ trên đầu nhóm người đang dọn đường ray chỉ là quả đầu tiên trong số rất nhiều quả tiếp theo. Được che khuất bởi những khu rừng rậm rạp, những khẩu pháo của hậu quân Liên bang đã khai hỏa vào các lữ đoàn phe xám. Kershaw và Griffith, nằm ở phía bên phải con đường, là những đơn vị chịu thiệt hại nặng nề nhất. Stephen D. Lee điều pháo đội của Carlton tiến lên, và những khẩu pháo của Kemper cũng đến tiếp viện. Họ chiếm lĩnh vị trí ở phía trước trung tâm và bắt đầu đáp trả pháo của phe xanh. Một sĩ quan liên lạc từ đội tiền tiêu được tung ra hướng về khu rừng rậm báo cáo về. "Kẻ địch có lực lượng mạnh đang tiến lên, thưa ngài. Quân đoàn của Sumner và Franklin, các trinh sát báo cáo vậy."
“Được rồi!” Magruder nói. “Giờ thì nếu Jackson đã qua sông, chúng ta sẽ nghiền nát bọn chúng như nghiền hạt dẻ.”
Viên sĩ quan tham mưu trở về. “Thế nào rồi, thir, thế nào rồi, thir? Tướng Jackson đã qua sông chưa? Ông ấy sẽ đánh vào hậu phương của chúng trong lúc ta tấn công trực diện ở đây chứ?—Bryan, trông anh có vẻ nghiêm nghị đến khó tả đấy! Có chuyện gì thế?”
“Cây cầu sẽ không thể hoàn thành trong hai giờ tới đâu, thưa ngài. Hai hoặc ba đại đội bộ binh đã vượt sông bằng mọi cách có thể, nhưng tôi cho rằng phải đến sáng toàn bộ lực lượng mới qua hết được.”
“Khốn kiếp! Thôi được—”
“Tôi đã bỏ ngựa lại và tự mình bơi qua, thưa ngài, và đã diện kiến Tướng Jackson—”
“Rồi sao, rồi sao, rồi sao—”
“Ông ấy nói rằng, thưa ngài! 'Hãy chuyển lời cho Tướng Magruder rằng tôi còn những nhiệm vụ quan trọng khác phải hoàn thành'—”
Một sự im lặng chết chóc bao trùm. Sau đó McLaws cất lời với phong thái trực diện đậm chất La Mã. "Theo quan điểm của tôi thì có tới hai Jackson. Gã Jackson đã đến đây đã bỏ quên gã kia ở Thung lũng rồi."
Một quả đạn pháo lớn bay tới với tiếng rít chói tai và phát nổ, một mảnh đạn đã cướp đi sinh mạng của Tướng Griffith ngay tại đầu lữ đoàn Mississippi. Những người lính Mississippi cất lên một tiếng thét giận dữ. Pháo đội của Carleton gầm thét thách thức. Magruder hít một hơi thật dài. "Thưa các quý ông; triết lý hãy đến mà cứu viện đi! Nếu chúng ta không thể tóm gọn toàn bộ hậu quân, chúng ta sẽ bắt những gì có thể. Toàn quân tiến lên và đánh bật chúng!"
Quay trở lại đường ray xe lửa, dưới những chiếc bóng dài của buổi chiều muộn, đội thi công đã dọn sạch lớp đất đá và khúc gỗ cuối cùng rồi lùi lại với vẻ mặt rạng rỡ. "Lên đây nào, khẩu pháo xe lửa cổ lỗ sĩ kia, và câm cái miệng báng bổ của mày lại đi! Tao nghĩ đầu máy xe lửa cũng phải đỏ mặt vì mày mất!"
Khẩu pháo xe lửa phì phò tiến lên, các pháo thủ tạo dáng một cách đầy nghệ thuật ở những chỗ có thể bấu víu chân tay. Có một khoảng lặng ngắn ngủi, được lấp đầy bởi những lời thề thốt đầy yêu thương và những lời chê bai qua lại. Viên pháo thủ bị thương bấu lấy toa phẳng. "Cho tôi đi cùng với, được chứ, và thả tôi xuống ngay pháo đội của tôi nhé! Của Kemper ấy, anh biết mà. Tôi đi được chứ, trung úy?"
“Được chứ, được chứ, leo lên đi!”
“Còn bạn tôi đây có đi được không? Cậu ấy là lính bộ binh, nhưng có hảo ý. Cậu ấy đã tình nguyện bơi qua sông Chickahominy, và giờ muốn quay lại để báo cáo với Stonewall Jackson. Suỵt! Đừng chối cãi nữa chứ. Cậu khiêm tốn quá đấy. Cậu ấy đi cùng được chứ, trung úy?”
“Được chứ, được chứ. Leo lên đi! Được rồi, Brown! Cho chạy đi!”
Các lữ đoàn Kershaw, Griffith và Semmes, tiến lên theo đội hình xuyên qua vùng ánh sáng và bóng râm, rừng rậm và bãi trống, chẳng mấy chốc đã chạm trán với quân địch. Tiếp theo đó là một cuộc giao tranh truy đuổi, quân Liên bang từ từ rút lui. Khắp mọi nơi, xuyên qua rừng và bãi trống, các công trình chiến hào của McClellan lần lượt hiện ra. Phấn đấu sau các chiến hào này, phe xanh chống trả quyết liệt, nhưng cuối cùng từ chiến tuyến này sang chiến tuyến khác, phe xám đã ép họ phải lùi bước. Một đoạn cắt sâu xuất hiện, bắc qua đó là một cây cầu đường sắt; tiếp theo là rừng rậm, đồng ruộng, một nhà ga xe lửa đổ nát thứ hai, bên cạnh là những toa tàu đang bốc cháy chứa đầy hàng hóa quân nhu; vượt qua những thứ đó là một trang trại, một vườn đào và một cánh đồng bị cắt ngang bởi những hàng lều dã chiến dài dằng dặc. Trước ngôi nhà trang trại xuất hiện một chiến tuyến giao chiến mạnh mẽ của phe Liên bang, và từ mỗi gò đất nhỏ, những khẩu pháo xanh lại rực lửa. Kershaw tấn công dữ dội; hai chiến tuyến lao vào nhau va chạm chát chúa. Lữ đoàn của Semmes tham chiến ở cánh phải, với sự yểm trợ của pháo đội Kemper. Lữ đoàn của Griffith—giờ là của Barksdale—lao vào giao chiến với một tiếng thét gầm vang trời, những người lính Mississippi quyết tâm trả thù cho Griffith. Không gian ngập tràn khói thuốc, tiếng pháo gầm thét và tiếng súng hỏa mai lách tách đinh tai nhức óc. Vào buổi chiều muộn, một trận chiến đẫm máu đã diễn ra giữa các lực lượng không lớn lắm và có thực lực tương đương nhau.
Đầu máy xe lửa đẩy khẩu pháo xe lửa luân phiên phì phò khói và thét lên xuyên qua vùng rừng rậm tối tăm cùng bãi trống ngập tràn ánh hoàng hôn. Một sĩ quan liên lạc xuất hiện, vẫy chiếc mũ ra hiệu. "Tướng Magruder đang ở ngay chỗ cây cầu bắc qua đoạn cắt kìa! Ông ấy bảo: 'Tiến lên!' Bảo: 'Vượt cầu và đưa pháo vào trận địa ở cánh đồng phía bên kia đi,' Bảo: 'Nhanh chân lên!'"
Khẩu pháo vây hãm và đầu máy xe lửa hối hả lao đi. Với một tiếng lách tách và gầm rú điên cuồng, toàn bộ kíp chiến đấu đều la hét oai oái, khói đen mịt mù khắp nơi, và tiếng còi ré lên như một loại đạn pháo mới lạ, tất cả lao ra khỏi khu rừng để tiến lên cầu đường sắt. Ngay lập tức, từ các pháo đội phe xanh bùng lên một làn đạn chớp nhoáng, vô cùng khủng khiếp. Đạn phác và đạn cối ném trúng đầu máy xe lửa, mái che bằng sắt trên khẩu pháo vây hãm, chiếc toa phẳng, và chính cây cầu. Từ trên toa xe và cây cầu, những mảnh gỗ vỡ tung tóe bị hất vung vãi trong không trung. Một người lính thiệt mạng, hai người khác bị thương, nhưng đầu máy xe lửa và khẩu pháo vẫn gầm rú vượt qua. Họ lướt qua Magruder đang đứng trên bờ. "Chúng tôi đây rồi, thưa tướng quân, chúng tôi đây rồi! Yaaih! Yaaaih!"
“Biết là tụi bay rồi. Đừng có dừng lại ở đây! Di chuyển xuống đường ray một chút đi. Mấy khẩu lựu pháo Richmond khác đang tới kìa.”
Những khẩu lựu pháo khác, gồm bốn khẩu, mỗi khẩu sáu ngựa kéo, tất cả đều trong tư thế phi nước đại, sĩ quan đi đầu, binh lính theo sau trong một cuộc chạy điên cuồng, roi da quất phần phật, các cỗ xe hét lớn, tất cả gầm rú sấm sét lao lên cầu và vượt qua. Những quả đạn pháo xanh bay tơi bời như những con quỷ dữ Harpy, thét gào, lao nhào, gieo rắc sự tàn phá. Một tia sáng đỏ từ mặt trời đang lặn tắm mình trên đoàn tàu hoang dại ấy. Trong một tiếng gầm vang dội, toàn bộ đoàn xe đã vượt qua cây cầu và lao từ đường ray xuống cánh đồng bằng phẳng. Tiến lên vào vị trí chiến đấu, chếch sang trái, hành quân!
McLaws ở cánh phải, đang bị áp đảo nặng nề, liền phái người cầu viện Magruder. Trung đoàn Mississippi 13 và 21 đáp lời. Kershaw, được yểm trợ bởi Semmes và Kemper, tiến lên dưới làn mưa đạn sắt thép qua trại lính và công trung bỏ hoang, ra lệnh cho Trung đoàn Nam Carolina 2, 3 và 7 xung. Họ tuân lệnh, với một tiếng thét cao vút, lanh lảnh, băng qua khu rừng trong ánh hoàng hôn để ra đến các cánh đồng, đi qua trang trại và vườn đào, nơi họ và các chiến tuyến xanh đang giao tranh ngoan cường. Ở cả hai phía, pháo binh ào ạt tham chiến.
Hoàng hôn kéo dài phai dần, các vì sao bắt đầu ló dạng. Tiếng súng thưa dần, lụi tàn thành những tiếng gầm gừ cục cằn thỉnh thoảng vang lên, rồi chìm vào sự im lặng. Ở cả hai chiến tuyến, thương vong đều rất nặng nề; trận chiến vẫn bất phân thắng bại. Phe xám nghỉ ngơi trên chiến trường; phe xanh chẳng mấy chốc lại tiếp tục nối dài con đường rút lui về phía đầm lầy White Oak. Họ để lại trong tay phe xám những tử thi của mình, vài trăm tù nhân, và hai nghìn rưỡi thương binh nằm trong bệnh viện. Trong đêm nóng nực và oi bức, tối tăm với điềm báo về một cơn giông bão, xuyên qua một vùng đất tàn tạ, dưới ánh sáng của chính những kho quân nhu đang bốc cháy của họ, đoàn quân xanh chậm chạp uốn lượn di chuyển theo con đường độc đạo hướng về đầm lầy White Oak và cây cầu duy nhất của nó. Các lữ đoàn phe xám thắp lên những ngọn lửa trại nhỏ, thu gom thương binh, cả xám lẫn xanh, đào chiến hào chôn cất người chết, tìm kiếm thức ăn ở những nơi có thể và chịu đói ở những nơi chẳng có gì, điểm danh và lắng nghe sự im lặng sau rất nhiều cái tên, rồi nằm xuống trên cánh đồng và trong khu rừng dưới những đám mây đang tụ họp.
Vào khoảng thời gian giữa hoàng hôn và ngôi sao đầu tiên ló dạng, Steve Dagg bàng hoàng nhận ra mình đang ẩn nấp trong một hàng bụi đu đủ nép dọc theo một khe núi nông. Lớp đất sét bám đầy trên áo sơ mi và quần khiến anh có vẻ như đã lăn từ bờ dốc của khẩu pháo xe lửa xuống vùng đất bằng phẳng phía dưới. Việc anh đang hụt hơi, thở hổn hển từng nhịp nặng nhọc và đau đớn có thể cho thấy anh đã chạy nhanh như thỏ vượt qua cánh đồng. Anh chẳng thể nhớ nổi; dẫu sao thì anh cũng đang ở đây, thoát khỏi một góc địa ngục, chỉ đang rìa ngoài của nó mà thôi. Nằm sát xuống mặt đất, giữa những thân cây đu đủ nhẵn nhụi, những chiếc lá to bản tạo ra một khoảng không gian đêm tối cho riêng anh, Steve cảm thấy buồn nôn đến phát ốm. "Ôi Chúa ơi! Sao tao lại dại dột tòng quân vào đây cơ chứ, khi mà tao chẳng thể tòng quân rút ra được?" Phía sau lưng, anh nghe thấy tiếng pháo gầm rú, tiếng đạn minie rít lên. Một quả đạn pháo lạc bay qua đầu anh, cắm sâu vào lớp đất dưới đáy khe núi rồi phát nổ. Đất đá lả tả rơi xuống những chiếc lá đu đủ. Steve cuộn tròn người lại như một con nhím. "Ôi Chúa ơi! Tao chẳng có lấy một người bạn nào trên đời này. Sao tao không ở lại Thunder Run và cưới Lucinda Heard cơ chứ?"
Trời tối hẳn, tiếng súng cũng ngớt dần. Trong sự tĩnh lặng, cơn buồn nôn của anh dịu đi và lớp mồ hôi lạnh trên người cũng đã khô lại. Anh nằm im lìm một lúc, rồi vạch những khóm bụi đu đủ ra và bòm ra ngoài. Anh ngoái lại nhìn chiến trường phía sau. "Tao không đi theo cái hướng đó để rồi chạm mặt gã pháo thủ ấy một lần nữa đâu—mày hãy đày ải hắn xuống địa ngục đời đời kiếp kiếp đi!" Anh nhìn qua khe núi về phía tây, nhưng một viễn cảnh lại hiện lên trong đầu anh về bệnh viện trong rừng, và về việc những cái xác không đầu cùng chân tay đứt lìa có thể cựa quậy vào ban đêm. Anh rùng mình và lại thấy buồn nôn. Về phía nam ư? Có một thứ ánh sáng chói lọi phủ lên toàn bộ đường chân trời đó cùng với âm thanh của những vụ nổ từ đằng xa. Bọn Yankee đang càn quét qua những khu rừng theo hướng đó, và bọn chúng có thể kết liễu anh ngay tại chỗ mà chẳng cần đợi anh phải giải thích. Một đạo quân phe xám cũng đang ở ngoài đó—Lee, Longstreet và A. P. Hill. Anh sợ phe xám chẳng kém gì phe xanh; sau vụ khẩu pháo xe lửa, anh đâm ra sợ cả cái bóng của chính mình. Cuối cùng, anh quay đầu hướng về phía bắc, trở lại sông Chickahominy.
Đêm tối mịt mờ và oi bức, chẳng mấy chốc lại càng tối hơn do những khối mây đen cuồn cuộn dâng lên nhanh chóng từ đường chân trời che khuất đi các vì sao. Chúng treo thấp lửng lơ, đè nặng trĩu, bao trùm bên dưới là bầu không khí ngột ngạt mang theo mùi lưu huỳnh. Những tia chớp bắt đầu lóe lên, tiếng sấm gầm gừ. "Hừ!" Steve rên rỉ thút thít. "Lại sắp bị ướt mưa nữa rồi đây! Đúng thế thật. Mọi thứ đều chống lại mình."
Anh lại bắt gặp vùng mép đầm lầy của sông Chickahominy. Nó rộng lớn, bị đan cài bởi những dòng nước tĩnh lặng, bị ngăn cách và vây quanh bởi những bụi cây đầm lầy thấp lè tè, được cắm chốt bởi những thân cây khổng lồ sừng sững và trang nghiêm. Steve, len lỏi giữa những chiếc rễ cây nhô ra, nghe thấy tiếng kêu của một con cú mèo ở đằng xa. Nó kêu lên từng hồi, nhưng rồi tiếng sấm lại gầm vang hơn át đi tiếng kêu húc của nó. Anh tiến đến sát dải nước đen ngòm của dòng sông. "Gawd, mình thực sự muốn qua sông, hay muốn ở lại đây cơ chứ? Ước gì mình chết quách đi cho rồi—không, mình không muốn thế đâu!" Anh đối mặt với những tia chớp. "Gawd, chuyện đó chỉ là một sự nhầm lẫn thôi—xin đừng để tâm đến nó nhé.—Yaaah!" Anh vừa đặt chân lên một khúc gỗ, thứ bỗng lún xuống dưới trọng lượng cơ thể và chìm sâu vào làn nước. Với một tiếng thét hò hét giống hệt tiếng cú, anh giật lùi lại và thu mình run rẩy giữa những chiếc rễ của một cây sồi già. Anh quyết định sẽ ở lại đây cho đến khi trời rạng sáng.
Cơn giông bão kéo đến gần hơn, với những tia chớp dài ngoằn ngoèo cùng tiếng sấm nổ đinh tai nhức óc vang dội khắp đầm lầy. Một tia chớp dữ dội, kéo dài trong một giây hoặc hơn, đã soi rõ dải sông, và cách chỗ ẩn nấp của Steve vài trăm thước về phía thượng nguồn là một phần của cây cầu đường sắt cao. Tần trơ trụi kéo dài qua giữa dòng sông rồi dừng lại, toàn bộ phần hướng về phía bờ phía bắc đã bị thiêu trụi hoàn toàn. Nó sừng sững chống lại bầu trời và dòng nước đang bừng sáng hệt như bộ xương của một loài quái vật thời tiền sử, rồi biến mất vào bóng tối như chốn âm ti Styx. Tiếng sấm gầm lên ngay lập tức, một tiếng nổ xé rách màng nhĩ theo sau là những âm thanh vang vọng kéo dài. Khi những âm thanh đó dịu đi, trong khoảnh khắc tĩnh lặng trước khi tia chớp và tiếng nổ tiếp theo giáng xuống, Steve bỗng nhận thức được một âm thanh khác, thoạt đầu đục ngầu và từ xa, rồi sau đó tiến lại gần hơn và gầm rú vang dội. "Tàu chạy trên đường ray dưới kia kìa! Cái quái gì thế này—Nó không thể qua cầu được đâu!" Anh đứng phắt dậy, bám lấy một thân cây non và rướn cổ nhìn ngược lên dòng sông. Một tia chớp lớn lại soi rõ cây cầu một lần nữa. "Chắc vẫn còn bọn Yankee quanh quẩn ở đây—tốp hậu quân cuối cùng mà chúng ta vừa chiến đấu. Bọn chúng đang làm gì với đoàn tàu thế nhỉ? Chắc bọn chúng tự tay đốt cầu rồi! Gawd!"
Một tia chớp màu cam rực rỡ đến điên cuồng thắp sáng dòng nước, khu rừng và bầu trời, cùng một nửa cây cầu trơ trụi đang cắm đầu dừng phắt lại ở giữa sông Chickahominy. Tiếng sấm nổ vang trời rồi cuồn cuộn lan đi, sau đó từ âm thanh đó lại trồi lên một tiếng động khác—tiếng rầm rập của một đoàn tàu đang lao đi. Một thứ gì đó khổng lồ và tối thum thủm gầm rú phóng từ những bờ rừng rậm rạp ra thẳng cây cầu. Nó phì ra khói đen lẫn với những tia lửa; phía sau nó là những toa tàu, và chúng đang bốc cháy. Toàn bộ đoàn tàu lao thẳng vào cây cầu gãy. Nó chao đảo dưới trọng lượng; nhưng trước khi kịp đổ sụp xuống, và trước khi đầu máy xe lửa đang gầm rú kịp lao đến khoảng trống, ngọn lửa từ các toa tàu đã bén vào các kho đạn dược khổng lồ được đưa đến sự hủy diệt này bởi đoàn tàu rút lui. Giữa đêm tối, trên dòng sông Chickahominy, một vụ nổ xé toạc và kinh hoàng đã diễn ra.... Steve, hoàn hồn trở lại, quỳ sụp gối xuống lớp bùn đen đặc. Chớp lóe lên, và anh đăm đăm nhìn với khuôn mặt co rúm lại. Cây cầu cũng đã biến mất. Chỉ còn lại làn nước sủi bọt cuồn cuộn, chứa đầy những mảnh gỗ ván và những cành cây gãy nát. Trời đang đổ mưa, một trận mưa trút xuống với tiếng xèo xèo lớn, và gió gào thét dưới tiếng sấm rền vang. Steve quay đầu bỏ chạy trong vô định; anh chẳng biết mình đang đi đâu, nhưng anh mang trong đầu một sự xác tín rằng con sông đang dâng nước lên và sẽ đuổi theo anh. Cách mặt nước chừng một trăm thước, trong khu rừng giữa đêm đen, khi anh vội vã chạy qua lớp đất mà những giọt mưa đang nhanh chóng biến thành vũng lầy, anh vấp phải một chướng ngại vật nào đó rồi ngã nhào. Đưa hai tay ra đỡ, lòng bàn tay anh úp phẳng phiu lên khuôn mặt của một tử thi. Anh đứng dậy và thét lên một tiếng rợn người rồi bỏ chạy, lúc này hướng về phía nam, đi về phía đầm lầy White Oak.