Trời vẫn chưa điểm sáu giờ khi các tuyến trận cuối cùng được dàn dựng. Giờ đây, chỉ còn những ngọn cây ở vùng Wilderness đượm ánh vàng, còn bên dưới, trong khu rừng rậm rạp, các lữ đoàn đang đứng trong bóng râm. Phía trước là toán quân tiền tiêu của Rodes, và các lữ đoàn của Rodes tạo thành tuyến đầu tiên. Đội quân của Raleigh Colston tạo thành tuyến thứ hai, và binh lính của A. P. Hill là tuyến thứ ba. Một khẩu đội — gồm bốn đại bác Napoleon — đã được đẩy lên trước; những khẩu pháo khác đang tiến đến. Kỵ binh, với Lữ đoàn Stonewall yểm trợ, chiếm lấy con đường Plank, che giấu cuộc hành quân thực sự. Trên con đường cái quan cũ, Stonewall Jackson cưỡi ngựa sóng đôi cùng Rodes. Đúng sáu giờ, ông nhìn đồng hồ, bấm nắp lại và đút vào túi. "Anh đã sẵn sàng chưa, Tướng Rodes?"
"Thưa vòi, vâng ạ."
"Anh có thể tiến lên, thưa anh."
Cao vút trên vùng Wilderness đang sầm tối vang lên một tiếng kèn lệnh. Âm thanh vút bay, lơ lửng chốc lát, rồi xa gần, những âm vang màu xám chen chúc vang lên, tiếng kèn, tiếng kèn, đang gọi, đang gọi! Âm thanh lùi dần; tiếp theo là tiếng những thân người ào ạt lao qua vùng Wilderness; chỉ chốc lát sau đã nghe tiếng súng của toán tiền tiêu nổ lách tách. Từ phía trước vọng lại tiếng trống của phe Liên bang dồn dập, cuồng loạn — tiếng trống trận dồn dập, tiếng trống trận dồn dập! Bùm! Những cỗ pháo màu xám đã vào trận. Những người lính Alabama của Rodes vượt qua hàng rào vật cản, chạm tới công sự. Colston cách đó hai trăm thước ở tuyến thứ hai, và A. P. Hill ở tuyến thứ ba. Yaaai! Yaaaiiih! Yaaaaaiiihh! Vùng Wilderness vang dội.
Cách đó vài dặm về phía đông, ngôi nhà cổ rộng lớn ở Chancellorsville, tọa lạc trên một dải đất cao, phản chiếu ánh mặt trời từ những khung cửa sổ phía tây. Xung quanh nó là vùng Wilderness bạt ngàn, chìm trong bóng râm dưới bầu trời rực rỡ. Nó nằm trải dài tựa một mặt biển, chạm đến mọi chân trời. Trên hiên rộng của ngôi nhà, tận hưởng làn gió mát lúc chiều tà, "Fighting Joe" Hooker và một số sĩ quan của ông đang ngồi. Phía đông có tiếng súng nổ, như vẫn diễn ra suốt cả ngày, nhưng âm lượng cũng đã giảm bớt, nhịp điệu ngắt quãng. Vị tướng của phe Liên bang nghĩ rằng chủ lực của phe nổi dậy chắc hẳn đã chuẩn bị rút lui, noi theo bước tiến của cuộc hành quân tuyệt vọng nhằm thoát khỏi vùng Wilderness, để chuồn về phía nam hướng về Gordonsville. Quân đoàn 12 đang đối đầu với "chủ lực". Những loạt súng đạn qua lại ở phía đông ấy mang âm hưởng rải rác và chời đợi. Từ phía nam, sâu vào lòng vùng Wilderness vài dặm, vọng lại tiếng đại bác ì đùm, chậm rãi và không ngớt. Pleasanton và Sickles đang ở dưới đó, đâu đó bên kia lò gạch Catherine. Pleasanton và Sickles đang truy đuổi cánh quân nổi dậy — dù đó là lực lượng nào; có lẽ là Stonewall Jackson cùng một sư đoàn — đang tìm cách thoát khỏi vùng Wilderness. Dù thế nào đi nữa, lực lượng nổi dậy đã bị chia cắt. Khi ban mai ló dạng, chúng sẽ bị sức mạnh màu xám đập nát vụn từng mảnh! "Chúng ta có quân, và chúng ta có súng. Chúng ta có đội quân tuyệt vời nhất hành tinh!"
Mặt trời lặn xuống. Vùng Wilderness trải dài như mặt biển, giấu kín bao điều bí ẩn. Khối rừng rậm rạp chuyển từ sắc xanh lục sang màu tía. Nó lan tỏa đến tận bầu trời nhợt nhạt phía bắc, phía đông — nơi phản chiếu ánh sáng từ hướng đối diện, phía nam, và hướng tây huy hoàng. Hết đợt sóng này đến đợt sóng khác, mang sắc tím mượt mà như nhung, chìm dần vào màn sương dưới vòm trời. Người ta cảm nhận được một sự bao la không thể hiểu thấu. Một người trên hiên nhà Chancellor hắng giọng. "Nơi này mang lại cảm giác thật kỳ quái! Chắc là có vẻ thơ mộng đấy. Dù sao đi nữa, nó khiến ta có cảm giác chuyện gì cũng có thể xảy ra — chuyện càng kỳ lạ lại càng dễ xảy ra —"
Và một người khác đáp: "Tôi không thấy vậy. Đó chỉ là một vùng đồng bằng trập trùng rộng lớn với rừng cây mọc trên đó — chẳng có núi non hay sông nước —"
"Chà, tôi vẫn luôn nghĩ rằng nếu tôi là một biến cố lớn lao sắp xảy ra, tôi sẽ không chọn một nơi gập ghềnh, đẹp như tranh vẽ để diễn ra đâu! Tôi sẽ chọn một nơi thế này. Tôi—"
"Cái gì thế?"
Bùm, bùm! Bùm, bùm, bùm!
Hooker, ở đầu bên kia của hiên nhà, chồm dậy và bước sang. "Ngay hướng tây! — Súng của Howard? — Điều đó có nghĩa là gì —"
Bùm, bùm! Bùm, bùm, bùm! Bùm, bùm, bùm!
Fighting Joe Hooker chạy nhào xuống bậc thềm. "Mang ngựa của ta ra, mau lên! Đại tá, hãy xuống đường xem xét —"
“Lạy Chúa tôi! Bọn chúng tới kìa!”
Dọc theo con đường Plank, xuyên qua khu rừng, quay ngược về Chancellorsville, Quân đoàn 21 đang tháo chạy toán loạn. Binh lính và xe cứu thương, xe bò và gia súc, pháo thủ mất pháo, các đại đội lạc khỏi trung đoàn, các tiểu đội rời khỏi đại đội, những đơn vị hoảng loạn tháo chạy, các sĩ quan hét lớn vung gươm, kỵ binh, những người mang quân kỳ nhưng mất cờ, những kẻ khác mang lá cờ được cứu vớt trong tuyệt vọng, nhạc công, thương, những kẻ bám theo trại binh, xe chở đạn dược với những con ngựa điên cuồng lồng lộn, binh lính và binh lính và binh lính — lao xuống, quay về trung tâm Chancellorsville, gầm thét như cơn sóng màu xanh, bị xé toạc, cuộn trào thành bọt nước, bị quất roi và tan nát, vỡ vụn trước một bức tường đá — quay đầu dội ngược về trung tâm, cánh phải bị đánh tạt sườn đang gầm thét và sụp đổ! Dọc theo con đường Plank, từ trong khu rừng u tối của vùng Wilderness, từ làn đạn súng trường cuồn cuộn, phía sau là tiếng sấm sét của đại bác, một âm thanh bùng nổ, một âm thanh, một âm thanh quen thuộc! Yaaai! Yaaaaaiih! Yaaiii! Yaaaaiiihhhhh! Nó vang vọng, nó vang vọng từ phía đông Chancellorsville! Yaaih! Yaaaaiih! Yaaaaaaaiihh! Đám lính của McLaws và Anderson gào thét. "Khai hỏa!" Lee lệnh cho pháo binh của ông; và bảo McLaws, "Tiến lên đường cái quan và tấn công."
Vùng rừng núi Spottsylvania đã trút bỏ lớp áo choàng tĩnh lặng. Ả trở thành một nữ cuồng thần mạn-tê, say xỉn, hung hãn, gào thét, một nữ khổng lồ trong hành động, một nữ tì hoang dã uống máu, một bề tôi của thần chiến tranh Ares, một nữ chủ nhà Titan tay rộng rãi trải đất rộng cho các đạo binh và trận chiến, một nữ thần Valkyrie thu nhặt những xác chết, đặt chúng vào các hũng rừng giữa ngập tràn hoa huyết căn và hoa violet! Ả ca hát, Ả đung đưa, Ả cất tiếng khóc lớn hướng về các vì sao, và Ả trút cơn điên dại của chính mình lên đầu binh lính, rất công bằng, lên cả phe xám lẫn phe xanh.
Dọc theo con đường Plank, khi màn đêm buông xuống, chính sự trọn vẹn của chiến thắng phe xám lại mang theo những gian truân. Các lữ đoàn đã tiến quá xa, bị chia cắt khỏi các chỉ huy sư đoàn; các trung đoàn lạc lõng khỏi các lữ đoàn trưởng, những đại đội vật lộn trong chập choạng hoàng hôn xuyên qua các bụi rậm, tìm kiếm sợi chỉ mà trong lúc xung phong và hỗn loạn đã bị tuột mất. Họ lạc lối giữa chốn hoang vu; buộc phải có một khoảng lặng, một cuộc tìm kiếm tổ chức và đội hình, sự tụ họp lại, sự nén chặt của những mảnh đạn sấm sét; rồi, khi ấy nó sẽ lại được tung ra, giáng thẳng vào Chancellorsville!
Trăng đang lên. Ánh trăng phủ một màu bạc lên vùng Wilderness quanh tửu quán Dowdall's Tavern. Ánh trăng tạo ra một sắc xanh xao quanh nhóm sĩ quan tham mưu và sĩ quan chỉ huy chiến trường tụ tập bên lề đường. Ánh trăng lóe lên trên thanh gươm của Stonewall Jackson, và trên phần cầu vai đã sờn của chiếc mũ dã chiến cũ. Một nhúm kỵ binh đi ngang qua trên đường đến phà Ely's Ford. Jeb Stuart cưỡi ngựa đi đầu. Anh đang hát. "Old Joe Hooker, anh có chịu ra khỏi vùng Wilderness không?" anh hát. Một sĩ quan thuộc quyền Rodes tiến đến. "Thưa ngài, Tướng Rodes báo cáo rằng ông đã chiếm được một tuyến chiến hào của chúng. Ông ấy cách Chancellorsville chưa đầy một dặm."
"Tốt! Hãy bảo ông ấy rằng A. P. Hill sẽ yểm trợ. Trên đường đi, hãy nhắn với binh lính rằng ta muốn họ vào đội hình và giữ vững trật tự."
Viên sĩ quan rời đi. Một sĩ quan tùy của Colston xuất hiện, thở không ra hơi sau khi chật vật vượt qua các bụi rậm. "Thưa ngài, tin từ Tướng Colston. Ông ấy ở ngay phía sau Tướng Rodes. Có một hàng rào vật cản lớn. Binh lính đang tái lập đội hình bên kia nó. Chúng tôi không thấy quân Liên bang nào giữa ta và Chancellorsville."
"Tốt! Hãy bảo Tướng Colston hành động khẩn trương và đưa quân vào đội hình. Mấy khẩu pháo kia đang khai hỏa mà không có lệnh!"
Ba cỗ đại bác màu xám, được bố trí cách nhà Chancellor trong tầm bắn cung, thực sự đã khai hỏa, và rất dữ dội — nhắm vào hai mươi hai khẩu pháo trong các công sự trên sườn đồi Chancellorsville. Hai mươi hai khẩu pháo đáp trả bằng một tiếng gầm vang dội, lấn át cả tiếng pháo kích ở phía đông của McLaws và Anderson. Vùng Wilderness vang dội; khói bắt đầu bốc lên như khói của những buổi hiến tế kỳ lạ; tâm trạng của nơi chốn thay đổi thành sự cuồng loạn. Ả quay cuồng, Ả cất tiếng ca:
"Xanh hay xám,
Ta nào bận tâm!
Xanh và xám
Đều đến để chết đây!
Lũ loài người này
Đã vấy máu tươi.
Kẻ mang vũ khí ngã rany,
Kìa nhìn hắn nằm
Ngủ trong vòng tay ta!
Ngủ trên ngực ta!
Đứa con của Thời gian,
Một chú chim non rơi rụng.
Tổ ấm thành phế tích,
Cây bị bão quật gãy.
À ơi, à ơi! Ngủ đi, ngủ đi, ngủ đi, ngủ đi!"
Khói bay là đà về phía trăng, những tia lửa đạn đỏ rực soi rỏ các hàng thông và sồi. Jackson ra hiệu đầy uy quyền cho một sĩ quan tùy tùng. "Hãy đi bảo A. P. Hill thúc quân tiến lên."
Tiếng sấm của đại bác đột ngột ngưng bặt. Người ta nghe thấy tiếng bước chân dồn dập, các lữ đoàn của A. P. Hill đang tiến trên con đường cái quan. "Ai dẫn đầu vậy?" một giọng hỏi. "Lính bang Bắc Carolina của Lane," một giọng khác đáp. Tướng Lane đi tới, còn trẻ, là một cựu học viên trường V. M. I. Ông kìm cương chốc lát, giơ tay chào. "Hãy tiến thẳng lên, Lane! Tiến thẳng lên!" Jackson nói.
A. P. Hill, trong chiếc áo sơ mi chiến trận, xuất hiện, dàn tham mưu theo sau. "Mệnh lệnh cuối cùng của ngài, thưa tướng quân?"
"Thúc ép chúng, Hill! Chặn đường rút của chúng về các bến phà. Thúc ép chúng!"
A. P. Hill đi ngay. Từ phía đông, khi những khẩu pháo ở ngay trước mặt ông đã im tiếng, tiếng sấm của những khẩu pháo đi cùng Lee lại dội tới. Sự huyên náo quanh Chancellorsville — nơi Hooker đang vội vã bố trí lực lượng — trải dài sang cả đông lẫn tây, gặp gỡ và hòa quyện với sự hỗn loạn tương tự của các đội hình đang được thiết lập ở phía tây, của những tuyến trận được lập ra trong bóng tối giữa các lùm cây. Trăng đã lên cao nhưng chẳng ai để ý; vùng Wilderness đang cuồng nhiệt cất tiếng ca. Phía sau ông là Đại đội trưởng Wilbourne thuộc Binh đoàn Tín hiệu, hai sĩ quan tùy tùng và vài sĩ quan giao liên, Jackson cưỡi ngựa dọc theo con đường Plank.
Có một trung đoàn dàn ngang chắn ngang lối này xuyên qua vùng Wilderness, trên đường và trong rừng ở cả hai bên. Ở một số nơi trong vùng Wilderness, lớp cây bụi từng bốc cháy dữ dội vào ngày hôm sau và ngày hôm sau nữa giờ đây vẫn đang bén lửa, dẫu chập chờn và mập mờ, cũng mang lại một thứ ánh sáng nhất định. Nhờ đó, trung đoàn ấy đã được nhận diện. Trông họ như những bóng người cao gót và mờ ảo. "Đó là đơn vị nào vậy?" vị tướng hỏi.
"Thưa ngài, lính bang Bắc Carolina của Lane — trung đoàn số 18."
Khi ông đi ngang qua, trung đoàn bắt đầu hò reo. Ông lắc đầu. "Đừng, các đồng chí, chúng ta muốn sự yên tĩnh lúc này!"
Chỉ cách Chancellorsville vài trăm thước, ông kìm con ngựa Little Sorrel lại. Con ngựa đứng khựng lại, hai chân trước chụm xuống. Cả người lẫn ngựa, họ đứng đó lắng nghe. Lực lượng dự bị của Hooker đã lên tới nơi. Xung quanh ngôi nhà Chancellor, trên sườn đồi Chancellorsville, họ đang đắp công sự. Họ dùng lưỡi lê bới đất, dùng tay vun đất lên. Tiếng rìu nổ vang đanh. Họ đang đốn hạ những tán cây non mùa xuân; họ đang làm hàng rào vật cản. Mệnh lệnh vang lên. "Nhanh lên, nhanh lên — nhanh lên! Bọn chúng định đánh úp ta đấy. Nhanh lên — nhanh lên!" Một dây leo khô quấn quanh một thân cây mục, bị một tia lửa bay qua bắt trúng, bỗng nhiên bùng cháy dọc theo chiều dài của nó, đứng sừng sững như một cột lửa và soi rỏ sắc đỏ các khẩu pháo của kẻ thù. Stonewall Jackson ngồi trên lưng ngựa và nhìn ngắm. "Chặn đường rút của chúng về phà," ông nói. "Không bao giờ để chúng thoát khỏi Virginia." Ông giật mạnh tay lên không trung.
Quay đầu con ngựa Little Sorrel, ông cưỡi ngựa quay trở lại con đường Plank hướng về phía các phòng tuyến của mình. Ánh sáng từ bụi cây cháy đã lụi dần. Khói đạn pháo lơ lửng trong không trung, cùng với những lùm cây rậm rạp, khiến mọi thứ trở nên mờ ảo.
"Có quân chắn ngang đường phía trước," một sĩ quan tùy tùng nói.
"Đúng vậy. Lính bang Bắc Carolina của Lane đang đợi lệnh của họ."
Hơi chếch về phía đông và phía nam trong vùng Wilderness bỗng vang lên một loạt tiếng súng lách tách đột ngột, nhỏ dần, rồi to lên, rồi lại nhỏ dần, khi quân tiền tiêu của cả hai phe xanh và xám đã chạm trán nhau. Khắp trái tim to lớn, đen tối, chằng chịt và thổn thức của chốn này, một sự căng thẳng bùng phát thành hiện thực. Các tuyến quân xám lắng nghe khẩu lệnh Tiến lên! Khẩu súng trường tì trên vai, bàn chân run rẩy, ánh mắt nhìn thẳng cố xé tan màn đêm. Âm thanh không dứt; vậy mà tâm trí lại tìm thấy sự tĩnh lặng, một hồ nước phẳng lặng. Đó chính là khoảnh khắc trước khoảnh khắc.
Stonewall Jackson tiến về phía những người lính Bắc Carolina. Ông phi ngựa nhanh, lướt qua lớp vỏ bọc đen đúa của một ngôi nhà chìm khuất giữa những rặng thông. Đi cùng ông có bảy hoặc tám người. Tiếng móng ngựa nện rầm rập trên con đường Plank. Rừng rậm thâm u, tầm nhìn tối mù mịt. Bỗng nhiên từ trong lùm cây vang lên một phát súng, một khẩu súng bị cướ cò tình cờ. Một người lính xám nào đó trong hàng ngũ đang căng thẳng chờ đợi của Lane, ẩn mình trong khu rừng bên phải con đường, cất tiếng từ cốt lõi của một giấc mơ kinh hoàng: "Kỵ binh Yankee!"
"Bắn!" một sĩ quan của trung đoàn 18 Bắc Carolina hô lên.
Loạt đạn, đan chéo qua con đường, làm hất văng plusieurs người lính khỏi yên ngựa. Stonewall Jackson, các sĩ quan tùy tùng và Wilbourne quay ngoắt sang trái, thúc cắm phăngh, toan lao vào rừng. "Bắn!" toán lính Bắc Carolina dàn hàng bên trái đường ra lệnh, và họ khai hỏa.
Con ngựa Little Sorrel, trở nên điên cuồng, lao vào khu rừng. Một cành sồi đập trúng người kỵ sĩ, suýt hất văng ông khỏi yên. Bằng bàn tay phải đang đầm đìa máu và găm một viên đạn, ông túm lấy dây cương, xoay xở quay con vật đang oằn mình đau đớn trở lại mặt đường. Dường như có một âm thanh cuồng loạn, một sự hỗn độn của những tiếng la hét. Ai đó đã ra lệnh dừng bắn. "Lạy Chúa tôi, các anh em! Các anh đang bắn vào phe ta đấy!" Trên đường là các sĩ quan tùy tùng. Họ chộp lấy dây cương, chặn con ngựa lại. Wilbourne giơ hai tay lên. "Tướng quân, thưa tướng quân! Ngài không bị thương chứ? — Dừng lại đó! — Morrison — Leigh! —"
Họ đặt ông nằm xuống đất dưới những tán thông và châm lửa đốt đám cây bụi để lấy ánh sáng. Một người phi ngựa đi tìm bác sĩ McGuire, và một người khác dùng dao rọc giấy cắt bỏ tay áo bên trái — nơi có hai viên đạn vừa xuyên qua. Một người cưỡi ngựa phi như bay tới và lao mình khỏi yên. Đó là A. P. Hill. "Tướng quân, thưa tướng quân! Ngài không bị thương nặng chứ?"
"Có chứ, ta nghĩ là ta bị thương rồi," Stonewall Jackson nói. "Và vết thương này là do chính binh lính của ta gây ra."
Hill tháo đôi găng tay đã đẫm máu, và dùng khăn tay băng bó cánh tay đang dập nát với động mạch chủ đã đứt lìa. Một sĩ quan giao liên chạy tới. "Thưa ngài, thưa ngài! Một cánh quân của địch đang ở rất gần..."
Các sĩ quan tùy tùng nâng vị tướng bị thương dậy. "Không ai," Hill nói, "được phép cho binh lính biết ai đã bị thương." Vị tướng mở mắt. "Hãy nói với họ đơn giản rằng các anh có một sĩ quan bị thương. Tướng Hill, giờ anh là người chỉ huy. Hãy tiếp tục thúc quân tiến lên."
Với một cử thế đầy đau buồn, Hill bỏ đi, quay trở lại mặt trận. Những người khác nghỉ chân ở mép đường. Vào khoảnh khắc đó, các khẩu đội pháo của phe Liên bang khai hỏa, một cơn bão đạn pháo rít gió, một trận cuồng phong cốt để làm chậm lại đà xung phong màu xám đã được mong đợi từ lâu. Tầm bắn quá cao. Các sĩ quan tùy tùng và giao liên đặt vị lãnh đạo bị thương nằm xuống đất và dùng thân thể mình làm lá chắn. Cây cối bị cắt đứt, mặt đất bị cày xới; tiếng hú hét vang lên tựa như lũ ác quỷ được xổng chuồng. Khoảng thời gian tưởng chừng dài đằng đẵng hóa ra chỉ vỏn vẹn mười phút. Những cỗ đại bác xanh vĩ đại hơi chuyển hướng bắn. Cơn bão hú hét lùi xa khỏi nhóm người bên lề đường, và họ lại nhấc Jackson lên. Giờ đây ông đã đứng bằng đôi chân của mình; và vì nghe tiếng quân lính đang tiến đến, và vì không được để lộ chuyện ông bị thương, tất cả di chuyển vào bóng tối của đám cây bụi. Đoàn quân trên đường tiến tới — lữ đoàn của Pender. Pender, cưỡi ngựa đi đầu, nhìn thấy nhóm người và hỏi ai bị thương. "Một sĩ quan chỉ huy chiến trường," một người đáp, nhưng từ hướng nào đó lóe lên một luồng ánh sáng và nhờ đó Pender nhận ra. Ông nhảy phắt xuống ngựa. "Xin đừng nói gì về chuyện này, Tướng Pender," Jackson nói. "Hãy thúc quân tiến lên, thưa anh, hãy thúc quân tiến lên!"
"Thưa tướng quân, chúng đang dùng toàn bộ pháo binh. Đó là một hỏa lực cực kỳ chết chóc. Trong bóng tối, nó có thể làm rối loạn đội hình —"
Chiếc mũ dã chiến đã thất lạc. Đôi mắt xanh hiện lên đầy đặn và sâu thẳm. "Anh phải giữ vững trận địa, Tướng Pender. Anh phải cầm cự đến cùng, thưa anh."
"Tôi sẽ làm vậy, thưa tướng quân, tôi sẽ làm vậy," Pender nói.
Một chiếc cáng đã được tìm thấy và mang tới, và Stonewall Jackson được đặt lên đó. Đoàn người nhỏ bé di chuyển về phía tửu quán Dowdall's Tavern. Một viên đạn xuyên qua cánh tay của một người khiêng cáng, làm lỏng tay anh ta khỏi chiếc cáng. Nó chao đảo. Vị tướng ngã nặng xuống đất, làm tổn thương thêm cái chi đang bị thương, đập mạnh và làm bầm tím phần sườn của ông. Họ vực ông dậy, lúc này đã tái nhợt và im lặng, và cuối cùng họ cũng lách qua khu rừng để đến một bãi đất trống nhỏ, nơi họ tìm thấy một chiếc xe cứu thương. Lúc này, vị bác sĩ — một người mà ông hết mực yêu quý — cũng tới nơi và quỳ xuống bên cạnh ông. "Tôi hy vọng ngài không bị thương nặng chứ, thưa tướng quân?"
"Có chứ, thưa bác sĩ. Tôi bị thương nặng. Tôi sợ rằng mình sắp chết."
Trong xe cứu thương còn có cả tham mưu trưởng pháo binh của ông, Đại tá Crutchfield, người đang bị thương rất đau đớn. Crutchfield kéo vị bác sĩ cúi xuống phía mình. "Ông ấy không bị thương nặng lắm chứ?"
"Có. Bị thương nặng."
Crutchfield rên rỉ. "Ôi, lạy Chúa tôi!" Stonewall Jackson nghe thấy và ra lệnh dừng xe cứu thương lại. "Anh phải làm gì đó cho Đại tá Crutchfield, bác sĩ ạ. Đừng để anh ấy phải chịu đựng đau đớn."
A. P. Hill, khi đang phi ngựa quay lại mặt trận, đã bị thương bởi một mảnh đạn pháo. Boswell, kỹ sư trưởng — người được giao trách nhiệm dẫn đường trong đêm cho cuộc tiến công trên các con đường dẫn đến các bến phà — đã tử trận. Đó là một trận pháo kích định mệnh từ sườn đồi Chancellorsville, vừa chết chóc vừa đầy oan nghiệt! Nó vẫn tiếp diễn. Vùng Wilderness thực sự cất lên một khúc ca chiến trận hướng về vầng trăng, vầng trăng nhợt ngạc và phờ phạc như thể kiệt sức vì phải phủ bạc những chiến trường. Hill, nằm trên cáng ngay phía sau tuyến tiền tiêu của mình, phái người đi tìm Stuart. Stuart đang ở mãi tận phía Ely's Ford, phi ngựa xuyên đêm với chiếc mũ cắm lông vũ và chiếc áo khoác chiến trận. Những con ngựa đang thở dốc, mệnh lệnh triệu hồi, đã truyền đến tay anh.
"Tướng Jackson bị thương nặng! A. P. Hill bị thương nặng! Ta nắm quyền chỉ huy! Lạy Chúa, trời ơi! Mọi thứ thay đổi chỉ trong chớp mắt thế sao? Đổi hướng quay đầu! Tiến lên! Hành quân!"
Đêm hôm đó, không có cuộc xung phong nào của phe xám diễn ra. Nhưng bình minh ló dạng trong quang đãng và nhìn thấy các chiến tuyến màu xám đang chờ đợi. Bầu trời rực rỡ, vùng Wilderness nhấp nhô những con sóng ngọc bích, những chú chim cao cát hót vang. Lee và Quân đoàn 2 cách nhau vẫn hai dặm. Ở giữa là Chancellorsville, cùng với toàn bộ các công sự kiên cố, những cỗ đại bác xanh vĩ đại, và đạo quân gan dạ của Hooker.
Giờ là lúc diễn ra trận chiến của Jeb Stuart. Trong ánh bình minh, Quân đoàn 2, được chuyển hướng từ cánh phải bởi bàn tay của một bậc thầy, giáng đòn toàn lực vào trung tâm phe Liên bang, giáng đòn toàn lực vào Chancellorsville. Giữa buổi sáng tháng Năm trong trẻo, một cơn giông bão pháo binh bùng nổ. Nó gầm thét dữ dội, hết đợt nổ này đến đợt nổ khác, hết tiếng va chạm này đến tiếng va chạm khác! Những quả đạn pháo màu xám giáng xuống ngôi nhà Chancellor. Chúng làm nó bốc cháy. Ngôi nhà chìm trong biển lửa. Một mảnh đạn pháo bay tới đánh trúng và làm choáng váng "Fighting Joe" Hooker. Ông nằm bất tỉnh suốt nhiều giờ liền và Couch lên nắm quyền chỉ huy. Tiếng súng trường xám, tiếng súng trường xanh, cuồn cuộn, cuồn cuộn! Vùng Wilderness đang bốc cháy. Ở nhiều nơi, nó giống như một đồng cỏ thảo nguyên. Ngọn lửa liếm láp len lỏi qua các bụi rậm; những người bị thương chết cháy. Đạn dược bắt đầu cạn kiệt; Stuart ra lệnh phải giữ vững trận địa bằng lưỡi lê. Có một cuộc tấn công lớn nhắm vào cánh trái của ông. Ba tuyến của ông nhập thành một và đẩy lùi nó. Cánh phải của ông và cánh trái của Anderson giờ đã chạm vào nhau. Quân đội miền Bắc Virginia một lần nữa lại là một khối thống nhất.
Stuart vung lên đầu chiếc mũ gắn lông chim màu đen. Con ngựa tuyệt đẹp của anh nhún nhảy dọc theo các chiến tuyến màu xám — những chiến tuyến vô cùng kiên định, những chiến tuyến giờ đây đã biết rằng Stonewall Jackson bị thương nặng. Những chiến tuyến màu xám ấy quyết tâm ghi dấu ấn cho ngày hôm nay và cho vùng Wilderness này. "Tiến lên. Xung phong!" Jeb Stuart thét lên. "Hãy nhớ đến Jackson!" Anh vung chiếc mũ cắm lông vũ. Yaaai! Yaaaaaaaiihhh! Yaaaaaii! Yaaaiiiihhh! Đám lính màu xám gào thét và xung phong. Stuart đi đầu hàng quân, và vừa đi, anh vừa cất cao giọng ca vàng óng, vang lừng. "Old Joe Hooker, anh có chịu ra khỏi vùng Wilderness không?"
Đến mười giờ, sườn đồi Chancellor đã bị chiếm, những khẩu pháo xanh bị đánh cho câm lặng, Hooker bị đánh bật ngược về phía sông Rappahannock. Suy cho cùng, vùng Wilderness vẫn thuộc về Virginia. Ả cất lên khúc ca chiến thắng khải hoàn. Những bông hoa của Ả nở rộ, những chú chim hót ca, và rồi Tướng Lee tiến lên tuyến đầu. Ồ, Quân đội miền Bắc Virginia đã reo hò chào đón ông! "Các đồng chí, các đồng chí!" ông nói, "Các anh đã làm rất tốt, các anh đã làm rất tốt! Tướng Jackson đâu rồi?"
Người ta đã tâu lại cho ông biết. Chẳng mấy chốc, ông viết một bức thư ngắn và gửi nó tới trạm quân y gần tửu quán Dowdall's Tavern. "Thưa tướng quân: — Tôi không thể diễn tả hết sự tiếc nuối của mình. Giá như tôi có thể điều khiển được các sự kiện, vì lợi ích của đất nước, tôi đã chọn ngã xuống thay cho ngài. Tôi xin chúc mừng ngài về chiến thắng, vốn là nhờ vào tài nghệ và nghị lực của ngài. Trân trọng kính chào, người đầy tớ tuân lệnh của ngài, R. E. Lee."
Một sĩ quan tùy tùng đọc nó cho Stonewall Jackson nghe khi ông đang nằm, rất tĩnh lặng, trong sâu thẳm vùng Wilderness. Trong một phút, ông không nói gì, đoạn ông bảo: "Tướng Lee rất có lòng, nhưng ngài ấy nên dành lời ca ngợi đó cho Chúa."
Họ vẫn chiến đấu thêm bốn ngày nữa, ở vùng Wilderness, tại nhà thờ Salem, tại các bến phà của sông Rappahannock, rồi lại ở Fredericksburg. Sau đó họ nghỉ ngơi, Binh đoàn Potomac quay lại bờ bắc sông Rappahannock, còn Quân đội miền Bắc Virginia nắm giữ bờ nam và con đường dẫn tới Richmond — Richmond chẳng hề gần hơn đối với McDowell, chẳng gần hơn đối với McClellan, chẳng gần hơn đối với Pope, chẳng gần hơn đối với Burnside, chẳng gần hơn đối với Hooker, chẳng hề gần hơn sau hai năm chiến tranh! Trong và xung quanh vùng Wilderness, Hooker đã mất mười bảy nghìn người, mười ba khẩu pháo, mười lăm trăm vòng đạn pháo, hai mươi nghìn khẩu súng trường, ba trăm nghìn vòng đạn bộ binh. Quân đội miền Bắc Virginia mất mười hai nghìn người.
Vào ngày mùng năm tháng Năm, Stonewall Jackson được cẩn thận di chuyển từ vùng Wilderness đến Guiney's Station. Nơi đây có một dinh thự cổ rộng lớn — nhà Chandler — nằm giữa một thảm cỏ và những hàng cây; xung quanh là một hoặc hai tòa nhà nhỏ. Ngôi nhà lớn đã chật cứng, nghẹt thở đến tận cửa bởi những người lính bị thương, thế nên họ đặt Stonewall Jackson vào một căn lúp xúp thô sơ giữa những tán cây. Cánh tay trái đã bị cắt cụt tại trạm quân y dã chiến. Người ta nghĩ rằng ông đang bình phục tốt, dẫu đôi lúc ông vẫn phàn nàn về phần sườn từng bị va đập và bầm tím trong cú ngã khỏi cáng.
Vào lúc rạng sáng thứ Năm, ông cho gọi bác sĩ của mình đến. "Tôi đang phải chịu những cơn đau dữ dội," ông nói. "Hãy xem tôi bị làm sao vậy." Và chẳng mấy chốc, ông hỏi: "Đó có phải là viêm phổi không?"
Chiều hôm đó vợ ông đến. Ông được đánh thức để nói chuyện với bà, chào đón bà bằng tình yêu thương, rồi chìm vào một trạng thái giống như mê sảng. Thỉnh thoảng ông tỉnh lại từ trạng thái này, nhưng cũng có lúc ông hơi sảng. Ông ra lệnh bằng bóng dáng của giọng nói cũ. "Các anh phải cầm cự thêm chút nữa, các anh em; các anh phải cầm cự thêm chút nữa!... Tiến lên — tiến lên — tiến lên!... Nã đạn chùm vào chúng đi, Thiếu tá Pelham!"
Ngày thứ Sáu trôi qua, rồi đến thứ Bảy. Buổi chiều hôm ấy, ông đòi gặp vị tuyên úy của mình, ông Lacy. Sau đó, vào lúc chạng vạng, vợ ông hát cho ông nghe những bài thánh ca cổ mà ông yêu thích. "Hãy hát thiên vịnh thứ năm mươi mốt theo thể thơ đi em," ông bảo. Bà hát,—
"Xin tỏ lòng xót thương, Chúa ơi! Ôi Chúa ơi, xin hãy tha thứ—"
Đêm trôi qua và ngày Chủ nhật mùng mười ló dạng. Ông nằm yên lặng, bàn tay phải đặt trên ngực. Một người trong ban tham mưu ghé qua bên giường bệnh của ông chốc lát. "Hôm nay ai đang giảng đạo ở sở chỉ huy thế?" Ông được cho biết, và nói: "Tốt lắm! Ước gì tôi có thể ở đó."
Giọng vị sĩ quan nghẹn ngào. "Tướng quân, thưa tướng quân! Cả quân đội đang cầu nguyện cho ngài. Có một lời nhắn từ Tướng Lee."
"Được, được. Hãy đọc đi."
"Ngài ấy gửi lời thăm hỏi đến ngài. Ngài ấy bảo rằng ngài phải bình phục; rằng ngài đã mất đi cánh tay trái, nhưng ngài ấy sẵn sàng mất đi cánh tay phải của mình. Ngài ấy bảo hãy nhắn rằng ngài ấy đã cầu nguyện cho ngài đêm qua như chưa từng cầu nguyện cho chính mình. Ngài ấy lặp lại những gì đã viết trong thư rằng vì lợi ích của Virginia và miền Nam, ngài ấy ước gì mình được nằm ở đây thay cho vị trí của ngài —"
Người lính trên giường khẽ mỉm cười và lắc đầu. "Thà mười Jackson nằm đây còn hơn một Lee."
Thời tiết thật rực rỡ nắng vàng, trong lành và ngọt ngào với tất cả sắc hoa của tháng Năm, những hàng cây tươi tắn vẫy gọi, thảm cỏ dài gợn sóng, dòng nước xuôi dòng, bầu trời xanh ngắt, những chú ong bay lượn quanh các đóa hoa, tiếng chim hót vang vọng đến xé lòng, đất mẹ mới đẹp làm sao, bầu trời sà xuống, ánh nắng mặt trời thật nhân hậu, ấm áp và tràn trề sức sống!
Gần trưa, quỳ bên cạnh ông, vợ ông thông báo với Stonewall Jackson rằng ông sắp qua đời. Ông mỉm cười và đặt tay lên mái đầu đang cúi gục của bà. "Em sợ hãi rồi, đứa con của anh! Cái chết đâu có gần đến thế. Anh vẫn có thể khỏe lại mà."
Vị bác sĩ đến bên ông. "Bác sĩ, Anna bảo tôi hôm nay tôi sẽ chết. Có phải vậy không?"
“Ôi tướng quân, thưa tướng quân!... Đúng là như vậy.”
Ông nằm im lặng chốc lát, rồi nói: "Rất tốt, rất tốt! Mọi chuyện đều ổn cả."
Suốt cả ngày hôm đó, tâm trí ông lúc thì mờ mịt, lúc lại minh mẫn. Trong một khoảnh khắc tỉnh táo, ông nói rằng có điều gì đó ông đang cố nhớ lại. Tiếp theo là nửa giờ ngủ chập chờn và mơ màng, trong đó ông hai lần thốt lên một cái tên, "Deaderick." Có lúc ông nói "Pháo binh Ngựa" và có lúc "White Oak Swamp."
Những khoảnh khắc minh mẫn đan xen với những lúc mê sảng hoặc lịm đi giống như nhịp chìm nổi của một kình ngư kiệt sức, cuối cùng đã trở thành con mồi của một vùng biển vô tận. Thỉnh thoảng ông ngóc được đầu và vai nhô lên khỏi mặt biển. Trong khoảnh khắc như vậy, ông mở trừng đôi mắt xanh xám nhìn thẳng vào một sĩ quan tham mưu của mình. Toàn bộ ban tham mưu đang tụ tập trong niềm đau buồn quanh giường bệnh. "Khi Richard Cleave," ông nói, "đòi lập tòa án điều tra, hãy chấp thuận cho hắn. Hãy nói với Tướng Lee —" Biển lại kéo ông chìm xuống dưới.
Nó hầu như chẳng để ông quay lại thêm lần nào nữa; từng khoảnh khắc một, nó vắt kiệt sức lực của kình ngư mạnh mẽ. Ngày trôi dần về chiều. Ông nằm thẳng cẳng trên giường, hầu như im lặng, nhưng chốc chốc lại lẩm bẩm vẩn vơ. Vợ ông cúi gục người bên cạnh; trong góc phòng, ông lão Jim đang khóc nức nở. Ngoài cửa sổ, dường như có một sự tĩnh mịch tựa như cái chết.
"Đưa bộ binh lên tiền tuyến!" Stonewall Jackson ra lệnh. "Bảo A. P. Hill chuẩn bị chiến đấu!" Giọng ông chìm dần; một khoảng lặng kéo dài bao trùm; chỉ còn nghe tiếng ông lão khóc nghẹn trong góc phòng. Rồi, lần cuối cùng trong cõi nhân sinh này, vị danh tướng mở to đôi mắt. Chốc lát sau, ông cất tiếng, bằng một giọng vô cùng ngọt ngào và bình thản. "Chúng ta hãy cùng nhau băng qua sông, và nghỉ ngơi dưới bóng râm của những hàng cây." Ông đã vĩnh biệt cõi đời.
Tiếng chuông đổ hồi, tiếng chuông đổ hồi ở Richmond, ngân lên từ từng ngọn trong bảy ngọn đồi của thành phố! Âm thanh của những phát đại bác điểm phút thật u buồn, làm rung chuyển tâm can thành phố! Ồ, thủ đô này vốn quen thuộc với khúc nhạc "Hành khúc Tử thần trong vở Saul" hệt như một đứa trẻ quen thuộc với lời ru của mẹ! Hôm nay, khúc nhạc ấy mang chiều sâu và chiều cao, và thực sự là một khúc ca ai điếu. Hôm nay, nó khóc thương cho một vị Thủ lĩnh, khóc thương qua những con đường nơi hoa hồng và hoa mộc lan đang đua nở, khóc thương tựa như tiếng kèn ai oán khi vua Priam đưa linh cữu Hector trở về. Đám đông ngợp trời hai bên đường run rẩy dưới tiếng khóc than, dưới tiếng sấm trầm đục của trống trận. Chẳng thiếu một thứ nghi lễ hoành tráng nào của Chiến tranh, kẻ luôn cần những thứ xiêm y hào nhoáng để che đậy bản chất gớm ghiếc trần trụi của mình. Đại bác gầm vang, chuông đổ hồi, trống trận thâm trầm dồn dập, dồn dập! Các trung đoàn hành quân với súng đảo ngược, cờ úp. Có cả nghi thức tang lễ đầy vẻ trang trọng của chính quyền lẫn quân đội. Một cỗ xe tang màu đen lớn xuất hiện, được kéo bởi bốn con ngựa trắng. Trên đó đặt thi hài của Stonewall Jackson, phủ bên trên là lá cờ xanh thẫm mang huy hiệu của Virginia, cùng với lá cờ rợp sao của mười một bang Liên minh miền Nam. Ồ, những phát đại bác điểm phút mới đau xé ruột làm sao, cả tiếng chuông đang ngân vang, ngân vang, cùng âm nhạc trầm hùng, chậm rãi và bi tráng, và tiếng nức nở của người dân! Đó là một ngày không mây và ngập tràn đau thương. Theo sau xe tang là chú ngựa Little Sorrel.
Dưới những vòm cây đan xen, ngang qua những ngôi nhà xây bằng gạch đỏ ửng, những ngôi nhà trát vữa xám nhạt, qua những chiếc hiên cổ và lan can sắt uốn, qua giàn hoa tử đằng, hoa hồng leo và những đóa mộc lan trắng muốt như chiếc chén thánh, đoàn rước dài đưa tiễn Stonewall Jackson. Họ khiêng ông qua nhà thờ St. Paul, qua bức tượng Washington và những vị anh hùng đồng bồi trong nhóm của ông, qua Jefferson và Marshall, qua Henry và Mason, qua Lewis và Nelson. Họ đưa ông qua bãi cỏ xanh đến những bậc thềm của Tòa nhà Quốc hội, và tại đó cỗ xe tang dừng lại. Sáu vị tướng nâng cỗ quan tài, Longstreet đi phía trước. Tiếng chuông đổ và khúc Hành khúc Tử thần vang lên, và tất cả mọi người trên những sườn đồi xanh rờn của chốn lịch sử ấy đều cởi mũ và rơi lệ. Cỗ quan tài, được khiêng cao, tiến lên phía trước và lọt vào giữa những cột trụ kiểu Doric trắng muốt. Nó bước vào Tòa nhà Quốc hội và tiến vào Sảnh Hạ viện. Tại đây, nó được đặt an nghỉ trước Ghế của Chủ tịch.
Suốt cả ngày hôm đó, linh cữu Stonewall Jackson được quàn để người dân đến viếng. Hai mươi nghìn con người, từ Tổng thống của Liên minh cho đến người lính bị thương khốn khổ nhất có thể lết tới đây, đã đi ngang qua đài tưởng niệm, ngắm nhìn gương mặt thanh thản, thân thể được phủ kín bởi lá cờ, nằm giữa những đóa hoa loa kèn trước Ghế của Chủ tịch, trong Sảnh Đại biểu Virginia, tại Tòa nhà Quốc hội của Liên minh. Suốt cả ngày, chuông đổ hồi, suốt cả ngày, đại bác điểm phút vẫn vang lên.
Một người lính thuộc Lữ đoàn Stonewall, dừng lại một khoảnh khắc trước vị thủ lĩnh đã khuất, thoạt đầu cúi người, rồi ngẩng đầu lên. Anh là một trinh sát, một người lính tóc vàng, cao lớn và vạm vỡ, với gương mặt điềm đạm, trầm tư và đôi mắt xanh như màu nước biển. Giờ đây, anh ngước nhìn mái vòm như thể anh đang nhìn thấy bầu trời. Anh cất giọng kiềm chế và quả quyết. "Những gì Stonewall Jackson luôn nói chỉ đơn giản thế này thôi: 'Tiến lên!'" Anh bước đi.
Chẳng mấy chốc, một người lính trơn của sư đoàn A. P. Hill bước tới trong hàng người, một thanh niên trẻ tuổi trông tựa như một vận động viên tuấn tú bước ra từ bức phù điêu, một vận động viên đồng thời cũng là một triết gia. "Chào ngài, vĩ nhân của dĩ vãng!" anh nói. "Nếu hôm nay ngài có tề tựu cùng Caesar, hãy nhắn với ông ấy rằng chúng ta vẫn đang tiếp tục chiến tranh." Anh ta cũng bước đi.
Những người khác đi qua, và rồi một pháo thủ xuất hiện, một xạ thủ của Binh đoàn Pháo binh Kỵ binh. Với đôi mắt xám, vầng trán rộng, anh đứng lại chốc lát và đăm đăm nhìn vị tướng đã khuất nằm giữa những đóa hoa loa kèn. "Hooker vẫn còn ở trên sông Rappahannock," anh nói. "Chúng ta phải bắt chúng băng qua sông Potomac, và chính chúng ta phải xâm chiếm Pennsylvania."





