Rạng đông hé rạng trong trẻo và lạnh lẽo, những gợn sóng biển xám xịt buồn bã chầm chậm, chầm chậm chuyển thành những đồng cỏ thanh khiết, lạnh lẽo của loài hoa violet, rồi sắc tím ấy lại càng chậm rãi nhường chỗ cho khu vườn Adonis ngập hoa hồng và thủy tiên. Những khu rừng chìm trong sương sớm và bóng tối, đầy vẻ uy nghiêm, với bản chất là những chòm rừng rậm rạp và sâu thẳm, dưới thứ ánh sáng huyền ảo, thuộc về vương quốc của thời khắc ngón tay đặt hờ trên môi. Ánh bình minh khiến chúng tưởng chừng như tĩnh lặng, nhưng kỳ thực chúng không hề tĩnh lặng. Cả chúng, những cánh đồng già cỗi, những vùng đầm lầy, những bờ nước uể oải hoang dã và chằng chịt, những con đường nhỏ hẹp khuất lấp, những đỉnh đồi thấp phủ đầy thông, cho đến toàn bộ vùng đất thấp rộng lớn, um tùm và ảm đạm đều thấm đẫm tiếng thở của hai vạn quân. Giữa vẻ đẹp huy hoàng lạnh giá của buổi bình minh, một trăm tám mươi nghìn con người đang đối đầu nhau với quyết tâm tiêu diệt lẫn nhau.
Mộtρ đoàn quân mặc áo xám, đang hành quân về phía Cold Harbour, buộc phải dừng lại trong một vành đai rừng cao và rậm hơn bình thường. Cây sồi và cây sung dâu, cây thông và cây du, cây dẻ gai, cây tần bì, cây bạch dương và cây óc chó, tất cả đều vươn cao ngất trời hướng về những đồng cỏ tím. Một lớp sương mờ ảo quấn quanh ngọn chúng, và những bụi cây thấp mọc sát nhau, mềm mại ép sát vào những thân cây cổ thụ. Bên trong hang động rừng sâu ấy thật ẩm ướt và tĩnh mịch, mờ ảo và trang nghiêm. Những phút trôi qua. Những người lính ngồi xuống trên nền đất đen ẩm ướt. Các sĩ quan được hỏi chỉ biết rằng Fitz John Porter đang rút lui khỏi Beaver Dam Creek, có lẽ là về tuyến công sự tiếp theo của ông ta, và rằng, có lẽ, chúng ta đang bám theo. "Jackson đã nhập ngũ chưa?" — "Không thể nói cho anh biết được. Nếu chưa, chà, thế nào chúng ta cũng đánh bại chúng cho bằng được!"
Đoàn quân này đã trải qua một trận chiến ác liệt vào chiều tối hôm trước và đã mệt mỏi rã rời, rất cần được nghỉ ngơi. Một vài người lính nằm xuống, lấy tay gối đầu, thiu thiu ngủ, thiu thiu ngủ giữa những bụi cây thấp, dưới ánh sương mờ, bên dưới những ngọn cây cao nơi lũ chim đang ríu rít. Trong khi đó, một khinh khí cầu của phe Liên bang bay vút lên bầu trời màu thạch anh, đã phát hiện ra rằng dải rừng này đang đông nghịt những người lính áo xám, và liền ra hiệu cho Fitz John Porter, người đang vững vàng rút lui về tuyến thứ hai tại Gaines's Mill. Ông ta bố trí vài khẩu pháo và ra lệnh pháo kích khu rừng.
Dưới ánh sáng tía, những loạt đại bác bắt đầu gầm lên. Những người lính mặc áo xám phải hứng chịu trận cuồng phong ấy; họ đang ở trong rừng và lệnh rời đi vẫn chưa được ban. Họ đón nhận điều đó theo nhiều cách khác nhau, kẻ thì sầm mặt hậm hực, người thì tỏ vẻ khinh miếu, một số co giật đầu và thân thể với vẻ mặt đầy căng thẳng, nhiều người lại giữ cái nhìn hài hước khô khan cùng vẻ mặt tò mò. Người lính Liên minh đang nhanh chóng phát triển một đặc điểm gắn bó với họ cho đến tận cuối cùng. Họ đùa giỡn với cái chết và thản nhiên chìa tay đón lấy đau khổ. Một số ít người có trí tưởng tượng phong phú và có khiếu thẩm mỹ thì đờ đẫn chìm đắm trong việc ngắm nhìn khu rừng đang hứng chịu bão táp và cách hành xử của nó.
Cuộc pháo kích dữ dội vô cùng, và dù không nhiều binh lính áo xám chịu tổn thương, những thân cây áo xám thì có. Những cành lớn cành nhỏ bị bẻ gãy lìa. Trong ánh sáng mờ ảo, chúng ào ào rơi xuống. Chúng bị cuốn nghiêng ngả, càn quét qua những lùm cây và bụi rậm, hoặc bị một quả đạn pháo phát nổ xé toạc từng nhánh cành, chúng rơi xuống như một trận mưa mảnh vụn, hoặc bị chặt đứt lìa khỏi thân, chúng ầm ầm đổ sụp từ tầng lá này sang tầng lá khác cho đến khi chạm tới mặt đất rừng. Bên dưới chúng là những tiếng hô cảnh báo vang lên, là bóng dáng những phàm nhân mặc áo xám tản ra tứ phía. Những cây non bị cắt ngang thân. Cuộc đời chốn rừng râm của chúng đã chấm dứt; chúng lao rầm rập xuống cùng những chùm dây leo rủ rồng, nghiền nát thảm bụi rậm gồm cây nguyệt quế và cây phỉ. Những quả đạn pháo khác ném trúng những thân thông màu nâu đỏ đầy nhựa, phóng thích ra những làn sương mù nguy hiểm gồm vỏ cây và mảnh vỗ. Tựa như bị cuốn vào cơn lốc xoáy, bầu không khí ngập tràn những cành lá bị xé rách và bay tung tóe, cùng tiếng đổ rầm đục ngầu và cảnh lá rừng phi chiến đấu rơi lả tả. Ánh sáng chẳng còn trong trẻo nữa; nơi này cũng đục ngầu như mọi nơi khác. Những cánh đồng hoa violet và những khu vườn hồng thắm đã bị xóa nhòa, và giữa tiếng gào thét của đạn pháo, người ta chẳng thể nào nghe thấy tiếng chim hót dẫu chúng có ở đó đi chăng nữa. Mà chúng nào có ở đó; chúng đều đã bay cao bay xa. Trong rừng thật tối tăm, tối tăm và đầy ắp âm thanh cùng những bóng người di chuyển mang theo đầy rẫy hiểm nguy. Cơn lốc xoáy càn quét qua, những ngọn cây gãy vụn. "Nghiêm!" Những người lính áo xám khấp khởi mừng thầm khi nghe từ ấy. "Tiến lên! Hành quân!" Họ vô cùng phấn khởi khi nghe lệnh và được rời khỏi khu rừng.
Họ tiến ra những cánh đồng cũ, mọc đầy cỏ lác và cây sassafras, rải rác đây đó là những khóm thông lùn. Dường như những cỗ đại bác đã mất dấu họ; ít ra là trong chốc lát, tiếng súng đã ngừng. Phía đông giờ đây đã ửng hồng, bầu không khí ở đây vô cùng trong lành, mát mẻ và tĩnh lặng, từng chiếc lá cỏ chổi đều đọng lại một hàng giọt sương kim cương. Mặt đất bị cày xới tơi bời. "Pháo binh đã đi qua đây," những người lính nói. "Cả của chúng ta nữa. Nhận ra vết bánh xe rồi. Ồ! Cậu mang theo cái gì thế, Carter?"
"Có kẻ đánh rơi cuốn album ảnh."
Người đi trước, người đi sau và người ở bên cạnh đều nhìn vào. "Một trong những loại có thể gấp lại ấy mà! Bọn trẻ xinh xắn thật! Một, hai, ba, bốn, và mẹ chúng. — Cầm giữ hộ hắn nhé, Henry. Tớ nghĩ pháo đội Crenshaw, hoặc của Braxton, hoặc King William, hay Dixie đã đi qua hướng này đây."
Phía bên kia cánh đồng nhiễm độc là những khu rừng khác, dốc xuống một trong vô số con lách uể oải của vùng đất này. Có một cây cầu — yếu ớt và long lở, nhưng dẫu sao vẫn là cầu. Cuối cùng cũng qua được cầu, binh lính trèo lên một bờ đất trơn trượt, luồn lách dưới một bụi cây và dây leo hoang dã dợn ngợp, rồi bất ngờ hiện ra trước mắt một tuyến chiến lũy nằm cách đó ba trăm thước. Có lệnh dừng lại; toán quân trinh sát được phái lên trước. Họ quay về mà không một phát cò nào bị bóp. "Đã bỏ hoang, thưa ngài. Họ đã rút lui, mang theo cả đại bác. Nhưng có một bãi cỏ nằm giữa chúng ta và chiến lũy, thưa ngài, cái nơi mà... mà... mà..."
Đoàn quân bắt đầu di chuyển băng qua bãi cỏ — không phải một bãi cỏ rộng, mà là một khoảng đất xanh mướt, ngập nước do chiến lũy hướng tầm bắn tới. Dường như những người lính áo xám đã thực hiện một cuộc xung phong tại đây vào buổi chiều hôm trước. Những hàng cây viền quanh khoảng đất hình bầu dục nhỏ và méo mó, những con chim lớn đậu trên cành cây, và đoàn quân với sự xuất hiện của họ đã khiến lũ chim bay vụt lên, tất cả cùng nhìn xuống một bãi cỏ dày đặc những thây người nằm ngổn ngang chẳng khác gì hoa cúc dại. Chúng nằm chồng chất lên nhau, dày đặc, có lẽ phải đến hai trăm rưởi người, ngực hoặc thái dương bị đạn minie xuyên thủng, hay toàn thân bị xé rách một cách kinh hoàng bởi đạn ria và đạn chùm. Những người bị thương đã được đưa đi. Chỉ còn lại những người đã chết ở nơi này, được canh chừng bởi những chú chim lớn, những ngọn cây và ánh bình minh. Họ nằm một cách kỳ dị, người cuộn tròn như quả bóng, kẻ dạng chân dạng tay hình đại bàng, người gác tay lên mắt, người lại ở tư thế của một giấc ngủ say bình yên. Ở một bên là vùng đất sình lún, và trên mép vũng bùn ấy, một người đàn ông lún sâu tới đùi vẫn giữ tư thế đứng thẳng. Những người sống tưởng rằng anh ta hãy còn sống. Hơn một người đã rời khỏi hàng ngũ tiến về phía anh ta, nhưng rồi họ nhận ra một nửa phần đầu của anh ta đã bị thổi bay.
Họ rời khỏi bãi cỏ và đi vào con đường ven theo một khu rừng lớn khác. Mặt trời mọc lên, uống cạn những dải sương mù vẩn vơ và làm khô giọt sương trên thảm cỏ lác. Hứa hẹn một ngày oi ả, dữ dội và chói chang. Lại một lần nữa dừng chân. "Lại chuyện gì nữa thế này?" Những người lính hỏi. "Lạy Chúa! Tôi muốn hành quân tiếp — vào thẳng chỗ nào đang có chuyện xảy ra!" Tin đồn được truyền ngược lại. "Khu rừng phía trước chúng ta đầy rẫy thứ gì đó. Vẫn chưa biết đó là kền kền hay lính Yankee. Dù sao thì cũng chuẩn bị khai hỏa đi." Đã sẵn sàng tất cả, những người lính chờ đợi cho đến khi tin tức ấy lại truyền đến. "Đích thị là người rồi. Trong rừng toàn là lưỡi lê lóe sáng. Tốt hơn là nên đưa súng trường lên tư thế sẵn sàng."
Đoàn quân tiếp tục tiến bước, nhưng đầy thận trọng, mang theo cảm giác mạnh mẽ rằng chính họ, lần lượt, cũng đang bị theo dõi — với những khẩu súng trường giương sẵn. Rồi bất ngờ sự nhận diện ùa về. "Áo xám — áo xám! — Nhì kìa lá cờ! Họ là người của chúng ta! Nhìn kìa —" Tin đồn vỡ òa thành những tiếng hò reo vui mừng khôn tả. "Đó là đội tiên phong của quân đoàn Jackson! Là những chàng trai miền Valley! Muôn năm! Muôn... na... ăm! Stonewall! Stonewall Jackson! Yaaaih! Yaaaaaihhhh! — 'Chào các cậu! Dạo này các cậu làm ăn khá lắm đấy nhỉ ở cái vùng Valley thân thương ấy!' — 'Chào các cậu! Nếu không cẩn thận là tên các cậu sẽ lên báo đấy nhé!' — 'Chào các cậu! Đến để giúp chúng tớ diệt muỗi phỏng? Các cậu không sẵn có chút ký-ninh nào trong tay chứ?' — 'Chào các cậu! Chào Kernstown, McDowell, Front Royal, Winchester, Harper's Ferry, Cross Keys, Port Republic! Yaaaih! Yaaaaaihh!' — 'Chào mấy tên Cohees khốn kiếp! Các cậu có phải là kỵ binh hành quân bằng chân không đấy? — Trung đoàn Virginia thứ 65, Lữ đoàn Stonewall? Rất vui được gặp các cậu, trung đoàn 65! Chào mừng các cậu đến với vùng đất này. Sao mà đến muộn thế? Hôm qua chúng tớ cứ ngóng trông các cậu mỏi cả cổ. Ồ, quái quỷ thật! Cây súng tốt nhất cũng có lúc lép đạn trong đời chứ. Ai là đại trưởng của các cậu thế? Richard Cleave? Ồ, đúng rồi, tớ nhớ ra rồi! Đã đọc tên anh ta trong các báo cáo. Bọn tớ cũng có một vị chỉ huy cừ khôi lắm đấy, — thực sự tự hào về ông ấy. Chà, bọn tớ thực sự rất vui được gặp các cậu bằng xương bằng thịt! — Ồ, chúng ta sắp dừng lại rồi. Các cậu cũng dừng lại cơ à? — Đúng là một bữa tiệc tình thân chân chính, thề có chúa! Có thuốc lá không?"
Một người lính rách rưới đặc biệt, sau khi được sự cho phép của sĩ quan chỉ huy, đã tiến đến gốc cây sung dâu nơi vị đại tá của chính anh ta và vị đại tá của trung đoàn 65 đang trao đổi những lời thăm hỏi xã giao. Vị đại tá đi đầu liếc nhìn về phía anh. "Ồ, Cary! Ồ, đúng rồi, hai cậu là họ hàng — ta nhớ ra rồi. Chà, đại tá, tôi đang chờ lệnh, cũng như các anh vậy. Tôi dám chắc mười mươi là chúng ta chuẩn bị bước vào một trận đao binh khủng khiếp đây. Tôi thực sự nể trọng Fitz John Porter. McClellan cũng đã huấn luyện đội quân này đến mức nó chẳng còn giống đám đông ô hợp ở Manassas nữa, khác nào sâu hóa bướm! Giờ đây nó là một cỗ máy chiến đấu cực kỳ hoàn hảo. Fitz John đang nắm giữ người bạn cũ Sykes cùng lực lượng Chính quy của chúng ta. Điều đó không còn mang ý nghĩa như hồi ở Manassas nữa đâu — phải không? Giờ đây chính bản thân chúng ta cũng là lính chính quy rồi. — Ừ, Cold Harbour tao đoán thế, hoặc có lẽ lùi lại một chút về hướng này — Gaines's Mill. Đó là tuyến thứ hai của chúng. Chiến lũy tuyệt diệu thật! Mac là một bậc thầy về công sự! — Giờ ta sẽ biến đây để cậu và Cary trò chuyện."
Hai người anh em họ ngồi xuống thảm cỏ dưới gốc cây sung dâu. Trong chốc lát, họ lặng lẽ ngước nhìn nhau. Edward Cary trông còn tuấn tú hơn trước, và có vẻ hạnh phúc, dẫu cho một chiếc giày của anh chẳng khác nào chiếc dép xăng-đan, cổ áo thì không có lấy một chiếc, còn tay áo thì cần phải vá víu. Anh gầy guộc, mắt sáng rực và rám nắng, thuần thục vung khẩu súng trường một cách lười nhác, và anh nhìn người anh họ của mình bằng sự tôn trọng lẫn thiện cảm chân thành. "Richard, tớ đã nghe chuyện về Will. Tớ biết cậu đối xử với thằng bé như cha đẻ vậy. Tớ rất tiếc."
"Tớ biết cậu rất tiếc, Edward. Xin cậu, tớ không muốn nhắc đến chuyện đó. Khi đất nước đổ máu, người ta phải gác lại nỗi đau riêng tư."
Anh ngồi dưới bóng râm của tán cây, gầy gò, rám nắng và mắt sáng ngời như người anh họ, dẫu không rách rưới. Con ngựa Dundee đang gặm cỏ ngay gần đó, và rải rác ở rìa rừng, dưới những tán cây sơn thù du nhỏ, những người lính của anh nằm la liệt như những quả sồi, đang kết thân với trung đoàn "Tuckahoe". "Cha cậu và Fauquier —?"
"Cả hai đều đang ở đâu đó trong Vùng Đất Vô Chủ này. Thật là một chốn hoang vu ngập tràn lách và rừng râm làm sao! Đêm qua tớ ngủ trong một đầm lầy, và lúc điểm canh buổi sáng, một con rắn lục moccasin tuyệt đẹp nằm trên khúc gỗ và nhìn tớ. Tớ nghĩ cả cha và Fauquier đều không tham gia trận chiến chiều hôm qua đâu. Pender và Ripley phải gánh chịu phần nặng nề nhất. Judith đang ở Richmond."
"Ừ. Tớ nhận được thư của em ấy trước khi chúng ta rời vùng Valley."
"Tớ rất mừng, Richard, đó lại chính là cậu. Tất cả chúng ta dường như đều bơ vơ lạc lõng một cách kỳ lạ — Em ấy là một người phụ nữ cao quý. Khi nhìn em ấy, tớ luôn cảm thấy được trấn an về ý nghĩa và đích đến của nhân loại."
"Tớ biết chứ — tớ yêu em ấy vô cùng, vô cùng. Nếu tớ sống sót qua trận chiến này, tớ sẽ cố gắng đến thăm em ấy —"
Ở đâu đó bên phía cánh trái, một phát đại bác đơn độc vang lên. Những người lính áo xám quay đầu lại. "Một tín hiệu ở đâu đó! Chúng ta tản mát khắp cõi đời này. Băng qua đây rồi lại băng qua kia, cứ nửa tiếng là lạc đường! Nó giống như cái mê cung mà chúng ta từng đọc qua — cái vùng đất thấp vô đáy, không núi non, chằng chịt lách, đầy đầm lầy, sốt rét và khốn kiếp này —"
Hai người dưới gốc cây sung dâu mỉm cười. "'Trở về những ngọn núi của chúng ta', phải không?" Edward nói. Cleave đăm đăm nhìn khu rừng với vẻ hơi cau mày. "Sáng nay chúng ta," anh nói, "không có tâm trạng tốt cho lắm. Ngày hôm qua là một ngày mà mọi thứ đều diễn ra chẳng suôn sẻ."
"Đó là một sự thất vọng đến phát nôn," Edward thừa nhận. "Chúng ta đã lắng nghe rồi lại lắng nghe. Cậu biết đấy, ông ta có một danh tiếng lẫy lừng — Jackson. Được tiên tri và định sẵn là phải có mặt ở điểm then chốt vào thời điểm quyết định! Được hậu thuẫn bởi cả Calvin lẫn Thượng đế! Thế nên chúng ta ngóng trông một ngôi sao chổi lao xuống giáng vào Fitz John Porter, để rồi thay vào đó chúng ta lại được chiêu đãi một trận nhật thực. Thật là một cuộc tàn sát kinh hoàng. Sau đó tớ đã nhìn thấy Tướng Lee — thật hào hiệp, bình thản và vĩ đại! Đâu thực sự là lý do vậy?"
Cleave cựa quậy bồn chồn. "Tôi không thể nói được. Có lẽ tôi có thể mạo muội đoán mò một câu, nhưng bàn chuyện đoán mò chẳng ích gì. Hôm nay tôi hy vọng sẽ có sự đổi thay."
"Cậu coi ông ấy là một vị tướng vĩ đại chứ?"
"Một người vô cùng vĩ đại. Nhưng ông ấy cũng xuất thân từ trần thế — cũng phải trải qua thăng trầm như tất cả chúng ta. Đối với ông ấy, cũng như đối với cậu và tôi, đều có gót chân chưa được nhúng nước và ngày xui xẻo."
Các sĩ quan của trung đoàn áo xám đầu tiên bắt đầu chuyển động. Vào hàng — Vào hàng — Vào hàng! Edward đứng dậy. "Chà, rồi chúng ta sẽ thấy điều cần thấy. Tạm biệt nhé, Richard!" Hai người bắt tay nhau thật nồng nhiệt; Cary chạy về vị trí của mình trong hàng ngũ; trung đoàn "Tuckahoe", được trung đoàn 65 cổ vũ, tách khỏi con đường rừng để rẽ vào lối mòn dẫn băng qua một vùng cỏ chổi rộng lớn. Họ di chuyển thật nhanh. Sương đã khô, sương mù đã tan, mặt trời đang thiêu đốt bằng tất cả sức mạnh. Suốt đêm qua, lực lượng Liên bang đang rút lui cũng đã đi qua con đường này. Nó bị cày nát bởi những bánh xe pháo, ngổn ngang những xe vận tải bị bỏ rơi, xe cứu thương, trang bị đủ mọi loại. Có rất nhiều xác ngựa. Chúng nằm vắt ngang đường, hoặc nằm hai bên lề trên những cánh đồng cỏ lác đìu hiu. Từ trên mấy cành cây khô, đàn kền kền đang dõi theo. Một con ngựa, nằm tít ra xa giữa bãi cỏ vàng rực, ngẩng đầu lên và cất tiếng cất lên tiếng hí thảm thiết.
Đoàn quân tiến vào vùng lân cận Gaines's Mill. Qua từng lớp cửa lưới đan bằng cành cây và dây leo mây, họ đi xuống một con lách khác đang ngủ vùi trong bóng râm, bất chấp mọi cách băng qua nó, rồi lại ngoi lên khu rừng ở phía bên kia. Trước mặt họ, xuyên qua những tán cây, ẩn hiện một khoảng không gian rộng lớn đến vài trăm mẫu. Đây đó nó nhô lên thành những gò đất, và trên đó được bố trí những cỗ pháo xám. Phía bên kia khoảng trống hiện ra một khúc sông uốn lượn hình móng ngựa, viền quanh bởi thảm thực vật đầm lầy, một vùng rừng rậm hoang sơ và chằng chịt; xa hơn thế nữa là một sườn dốc đứng, gần như một vách đá, vươn lên một cao nguyên rộng lớn. Toàn bộ sườn dốc đều ngập tràn những chiến lũy tuyệt mỹ, gồm ba lớp chồng lên nhau, trong khi ở chân dốc giữa đồi và lách, ẩn mình trong khu rừng u tịch, là một hàng rào chướng ngại vật vĩ đại được dựng lên từ các khúc gỗ và cây bị đốn hạ. Phía sau chiến lũy và trên cao nguyên là vị trí của Fitz John Porter, được tăng cường thêm lực lượng của Slocum trong đêm qua, và giờ đây đang chỉ huy ba mươi lăm nghìn binh sĩ kỷ luật và gan góc. Hai mươi hai cỗ pháo đang gầm gừ hướng xuống vùng đồng bằng bên dưới. Tiếng trống của phe Liên bang đang dồn dập đánh — đánh — đánh. Những người lính áo xám nằm rạp xuống trong rừng và chờ lệnh. Họ cảm nhận rõ hơn là nhìn thấy, rằng những đoàn quân khác đang vây quanh họ tứ phía — A. P. Hill — Longstreet — đang ẩn mình trong những cánh rừng rộng lớn, dàn trải trong đám bụi rậm ven lách và đầm lầy, tập trung ẩn náu dưới sự che chở của vài gò đất thấp.
Họ chờ đợi rất lâu. Mặt trời thiêu đốt ngày càng cao. Rồi một cỗ pháo xám, ngay trước dải rừng này, đã khai hỏa bằng một khẩu lựu pháo. Quả đạn cất tiếng reo ca trên chặng đường của nó, phát nổ ngay trước một trong ba tầng chiến lũy. Cao nguyên đáp trả bằng một khẩu pháo một trăm pa-ao. Đầu đạn lao về phía cỗ pháo, bay vượt qua nó và phát nổ phía trên khu rừng. Nó trông to lớn tựa như một cái tổ ong; nó lao đến với âm thanh khủng khiếp, và khi nó phát nổ, bầu không khí dường như chao đảo. Những người lính đang nằm trên mặt đất bên dưới giật thót đầu lại, vung tay che mắt, phát ra tiếng tạt lưỡi kêu lách tách khô khốc vào hàm răng. Khẩu lựu pháo và quả đạn này đã mở màn trận chiến — lại là trận chiến của A. P. Hill.
Tận sâu trong khu rừng bên cánh trái, gần Cold Harbour, nơi Stonewall Jackson đang nắm giữ bốn sư đoàn của mình gồm quân của chính ông, của D. H. Hill, Ewell và Whiting, là một khoảng thời gian chờ đợi đằng đẵng, dài dằng dặc. Binh lính đã có thừa thãi thời gian nghỉ ngơi, thậm chí còn nhiều hơn thế nữa. Họ trở nên bứt rứt, cáu kỉnh. "Ồ, lạy Chúa nhân từ, sao chúng ta cứ mãi đứng im thế này? Có tiếng súng — tiếng súng ác liệt — ở phía bên phải. Chẳng nhẽ chúng ta cứ phải nằm dài ở mấy cái đầm lầy này và đấu võ mồm với muỗi suốt cả ngày sao? Tưởng rằng chúng ta được đưa đến đây để chiến đấu với lũ Yankee chứ! Vị tướng đang dạo bước trong rừng và đọc kinh cầu nguyện chắc? — Ôi, dẹp quái đi cho rồi!"
Một pháo đội, tít tận rìa đầm lầy, bỗng chốc khai hỏa, xé toạc bầu không khí ngột ngạt bằng từng quả đạn pháo ném thẳng vào chiến lũy của phe Liên bang ở bờ bên kia đầm lầy. Lữ đoàn Stonewall bỗng chốc trở nên vô cùng hứng thú. "Đó là quân của D. H. Hill ở đằng kia kìa! D. H. Hill là một tay cự phách từ xưa đến nay! Lạy Chúa, sao chúng ta lại không được đánh nhau cơ chứ? Lạy Chúa Thánh Thần, một tiếng động đinh tai nhức óc làm sao!" Buổi trưa oi ả ngập tràn tiếng va đập và gầm rú. Mười khẩu pháo của Fitz John Porter đồng loạt gầm thét, chĩa thẳng họng vào pháo đội đầy gan lỳ kia.
Nó có đủ sự can đảm, khí thế và bản lĩnh cho cả chừng tá pháo đội, nhưng nó lại lép vế về hỏa lực so với đối phương. Từng khẩu pháo của nó bị đánh cho câm lặng — hầu hết ngựa kéo đã ngã quỵ, hầu hết pháo thủ đã tử thương. Hill đành ra lệnh rút nó về. Ít lâu sau, ông nhận được lệnh từ Jackson. "Tướng Hill sẽ rút quân về bên trái con đường, phía sau vị trí hiện tại, nơi ông sẽ chờ những mệnh lệnh tiếp theo." Hill tuân lệnh với đôi mắt mím chặt. Một giờ — hai giờ — hai giờ rưỡi. "Lạy Chúa, xin thương xót! Đây có phải là Binh đoàn Miền Valley không đấy?"
Allan Gold, được cử đi làm nhiệm vụ trinh sát vào lúc rạng đông, nhận ra rằng vào thời điểm này anh đang ở gần trung tâm lực lượng Liên minh hơn là căn cứ xuất phát của mình ở cánh trái. Anh đã ghi dấu những khúc uốn của các dòng lách, quan sát nơi nào có cầu và nơi nào không, độ sâu của các lòng sông và sự sụt lún của các đầm lầy. Anh đã ghi nhận các vị trí của phe Liên bang cùng số lượng kho tàng bị bỏ lại, bị phóng hỏa, nào gạo và thịt ngon, giày dép tốt, chăn mền, dây cương, lều bạt, vẫn đang âm ỉ bốc khói trong các khoảng rừng thưa và bụi rậm. Anh đã bắt gặp những xác người và xác ngựa, cả những người và ngựa bị thương. Anh đã cho những kẻ bị thương uống nước. Anh dùng báng súng đập chết một con rắn đang cuộn tròn rít lên ghê rợn. Anh quay mặt đi trước đám bọ cánh cứng đen sì đang phủ kín một xác ngựa và người cưỡi của nó. Cuối cùng, khi quỳ xuống uống nước tại một con lách nhỏ ẩn khuất, đang ngủ vùi giữa những hàng cây phủ đầy dây leo, anh ngẩng đầu lên và thấy ở bên kia bờ, một trinh sát mặc áo xanh đang trố mắt nhìn ra từ một bụi cây phỉ với vẻ giật mình. Có tiếng lách cách từ hai khẩu súng trường; rồi Allan cất tiếng, "Đừng bắn! Tôi cũng không bắn đâu. Việc gì chúng ta phải thế? Cùng uống nước rồi quên đi." Viên trinh sát áo xanh ra hiệu đồng thuận. "Được rồi, Reb. Dù sao thì tao cũng mệt mỏi vì chiến đấu lắm rồi! Tao được nuôi dạy theo đạo Quaker, và nếu cứ giữ nguyên đạo đó thì tao chẳng màng gì nữa! Có mang theo thứ gì để pha vào nước uống không?"
"Không."
"Thế thì, cứ nuốt khan vậy." Cả hai cùng uống, rồi ngồi thụp xuống gót chân để trò chuyện đôi câu. "Thời tiết khủng khiếp thật," viên trinh sát áo xanh nói. "Tao không biết lại có thể có cái nóng héo hắt đến thế này! Lại thêm sốt rét — nằm ngủ đêm trong đầm lầy với tiếng cú kêu và ma trơi vây quanh giường! Bọn mày hầu như sắp kiệt sức lắm rồi phải không?"
"Không," trinh sát áo xám đáp. "Cậu không nghĩ rằng mình đã ở đây quá lâu đến mức phiền phức và tốt hơn là nên cất bước về nhà sao? — Nhìn kìa! Súng của cậu đang trượt xuống nước kìa."
Viên trinh sát áo xanh vội vớ lấy nó. "Sáng nay có tin báo rằng Stonewall Jackson đã đến chiến trường rồi."
"Đúng vậy, ông ấy đã đến."
"Chà, ông ta đúng là một tay cự phách! Có khối đứa trong bọn mày mà chúng tao mong chúng đào tẩu đấy. — Không; chúng tao sẽ không về nhà cho đến khi đánh tràn qua Richmond."
"Chà," Allan lịch sự đáp, "xét cho cùng, đã có khá nhiều người đến định cư ở vùng này kể từ khi Đại úy John Smith buôn bán với người da đỏ trên sông Chickahominy. Có những nghĩa trang gia đình rải rác khắp các khu rừng này. Tôi hy vọng cậu sẽ quý mến xứ sở này."
Người kia lại uống một ngụm nước màu nâu đục. "Mùa xuân thì nơi này không đến nỗi tệ. Thoạt đầu bọn tao cứ ngẫm nó đẹp tuyệt vời, lấp lánh hoa và chim chóc. — Cậu có gia đình chưa?"
"Chưa."
Tớ cũng thế. Nhưng tớ sẽ lấy vợ, khi tớ quay về nơi tớ thuộc về. Tên cô ấy là Flora."
"Đó là một cái tên đẹp."
"Ừ, và cô ấy cũng xinh đẹp nữa —" Anh ta nheo mắt lại và mỉm cười đầy hạnh phúc, rồi đứng dậy khỏi lùm cây nguyệt quế. "Thôi, tớ phải lướt mau đây, tránh xa cái vùng Cold Harbour này ra. Toàn cái tên ngộ nghĩnh! Nó có nghĩa là gì thế?"
"Đó từng là một quán trọ, từ rất lâu rồi, nơi người ta chỉ nhận được những món ăn nguội ngắt. Không khéo lịch sử lại sắp lặp lại chính mình ấy chứ —" Anh cũng đứng dậy, cao lớn và tóc vàng. "Thôi, tôi cũng phải lên đường đây —"
"Khẩu phần đang cạn dần phải không? Còn cà phê thì sao?"
"Ồ, sẽ có ngày," Allan nói, "chúng tôi sẽ được uống thả cửa! Không, tôi không nghĩ là chúng sắp cạn đâu."
Viên trinh sát áo xanh thọc tay vào túi. "Chà, tao có sẵn một gói đây, và còn khối thứ ở nơi tao lấy ra nữa cơ. — Đỡ lấy này, Reb!"
Allan chộp lấy. "Cậu tốt quá, Yank. Cảm ơn nhé."
"Cậu có chút ký-ninh nào không?"
"Không."
Viên trinh sát áo xanh ném sang một chiếc hộp nhỏ. "Cho cậu đấy! Không, tao không cần đâu. Bọn tao có thừa. — Thôi, tạm biệt nhé."
"Tôi hy vọng cậu sẽ bình an trở về," Allan nói, "và có một đám cưới thật đẹp."
Viên trinh sát áo xanh biến mất trong lùm cây rậm, còn trinh sát áo xám tiếp tục bước đi giữa khu rừng rậm rạp. Giờ đây anh đang tiến về phía có âm thanh, thứ âm thanh dồn dập, nặng nề, gia tăng, báo hiệu một vương quốc của bầu không khí rung chuyển và những màng nhĩ ong ong. Phía trước, anh nhìn thấy một đoàn quân đang di chuyển nhanh chóng. Vừa chạy vừa bước, anh đã đuổi kịp hàng quân cuối cùng. "Trinh sát à?" — "Đúng vậy — Lữ đoàn Stonewall —" "Được rồi! Được rồi! Đây là sư đoàn của A. P. Hill. — Sắp xung trận rồi đấy. Cứ theo đi nếu cậu muốn."
Xuyên qua thảm rừng đang thưa dần hiện ra một vùng đồng bằng rộng lớn, với những gò đất nơi các cỗ pháo được bố trí. Trung đoàn mà Allan vừa nhập vào nằm rạp xuống mép rừng, ngay gần một trong những ngọn đồi chông chênh đại bác. Allan nằm dài bên gốc một cây cao su đen sát ven đường. Khắp nơi là khói cuồn cuộn, khắp nơi là âm thanh kinh hoàng. Một pháo đội gầm thét phi nước đại qua, sáu con ngựa kéo mỗi khẩu pháo, gân cổ căng phồng, lỗ mũi đỏ rực, mắt lẹm lửa. Nó băng qua một góc đồng bằng. Phía trên nó, đạn pháo phát nổ, đạn mười hai pa-ao — đạn hai mươi pa-ao. Một con ngựa ngã quỵ — những kẻ đánh xe vội cắt đứt dây cương. Một xe đạn bị bắn trúng, phát nổ với ánh chớp và tiếng động kinh hoàng. Xung quanh nó, khi khói tan đi, là những thân người và ngựa đang quằn quại, nhưng khẩu pháo đã được kéo đi mất. Vượt qua cơn mưa đạn pháo, pháo đội chiếm lấy một gò đất cao, vất vả kéo lên, đặt pháo vào vị trí, tháo gông và bắt đầu khai hỏa. Một lữ đoàn Nam Carolina bất ngờ gầm thét lao ra từ khu rừng bên cánh phải, xé toạc làn bụi mịt mờ băng qua những cánh đồng hoang bị cày xới bởi những rãnh nước, rồi bị nuốt chửng vào khu rừng quanh con lách đang bao bọc lấy chân vị trí của phe Liên bang. Nơi này sừng sững nhô lên từ vùng đất bằng phẳng chẳng khác gì pháo đài Gibraltar, và xung quanh nó giờ đây vang dội những tiếng hò reo hoang dại cùng tiếng lách cách của súng trường. Allan quỳ rạp người rồi đứng dậy, sau đó, như bị một lực hút vô hình kéo đi, anh luồn lách qua một khóm cây sơn thum thủm và sassafras vươn ra từ khu rừng, để đến một vị trí quan sát đắc địa hơn ngay phía sau pháo đội.
Phía sau anh, xuyên qua khu rừng, là tiếng vó ngựa lộc cộc vang lên. Tiếng hò reo hưởng ứng vang lên tiếp nối. Ngoảnh đầu lại, anh nhìn thấy một vị tướng cùng bộ tham mưu của ông, và dẫu chưa từng nhìn thấy Lee, anh vẫn nhận ra đó chính là Lee, và bản thân anh bắt đầu cất tiếng hô vang. Tổng tư lệnh giơ chiếc mũ xám lên, tiến xuống con đường mờ ảo, vòm cây che khuất như lối đi trong nhà thờ, giữa những hàng quân đang hoan hô nhiệt liệt. Cùng bộ tham mưu, ông rời khỏi khu rừng để ra khoảng trống, cưỡi ngựa dưới sự che chở của khóm sơn thum và sassafras, tiến về phía pháo đội. Ông nhìn thấy Allan, và kéo cương con ngựa Traveller màu xám sắt. "Anh không thuộc trung đoàn này. — Là trinh sát à? Của Tướng Jackson hả? — À vâng, tôi đang mong Tướng Jackson sẽ giáng một đòn vào đám người đó ở bên cánh phải bất cứ lúc nào đây!" Ông phóng ngựa đến pháo đội. Đạn pháo đang trút xuống như mưa, phát nổ ở phía trên và xung quanh. Dưới sự che chở của gò đất, những con ngựa pháo thoạt đầu vẫn thản nhiên, quen thuộc gặm thứ cỏ héo khô, nhưng giờ thì con này rồi đến con khác bị thương. Một cánh tay của pháo thủ bị xé đứt lìa. Người thứ hai, đang cúi lom khom trên chiếc hòm đạn, bị bắn trúng giữa hai bã vai, thịt xương nát bét thành bột. Viên đại đội trưởng pháo binh tiến lại gần vị tổng tư lệnh. "Tướng Lee, ngài có thể rời khỏi đây được không? Thưa các ngài, các ngài làm ơn bảo ngài ấy rằng ở đây rất nguy hiểm đi chứ?"
Bộ tham mưu hùa vào thuyết phục, nhưng chẳng ích gì. Tướng Lee lắc đầu, và qua ống nhòm, ông tiếp tục đăm đăm nhìn về phía cánh trái, nơi lẽ ra phải bốc lên bụi mù, khói lửa và âm thanh của cuộc hành quân bọc sườn do Jackson thực hiện. Chẳng có dấu hiệu nào ở cánh trái cả, nhưng ngay tại đây, ở trung tâm, tiếng ồn ào phát ra từ khu rừng bên kia con lách đang ngày càng trở nên điên cuồng. Ông hạ ống nhòm xuống. "Đại úy Chamberlayne, anh hãy đi báo cho Tướng Longstreet biết —"
Từ trong khu rừng ngập tràn tiếng sấm sét, từ lách, đầm lầy, bụi gai và thảm cỏ bị phạt ngang, từ hàng rào cành cây khúc gỗ, từ bóng tối của mỏm vách đá sừng sững với những tầng chiến lũy chồng lên nhau, từ ngọn lửa thiêu đốt của hai mươi cỗ pháo cùng tiếng đạn minie reo hò hoang dại, đoàn quân Nam Carolina ồ ạt xông ra. Viên lữ đoàn trưởng — Maxey Gregg — cùng các sĩ quan trung đoàn và đại đội, với tiếng thét gào, lời khẩn khoản cùng những thanh gươm khua khoắn, đang cố gắng chặn đứng cuộc tháo chạy. Đội hình tạm gượng lại rồi lại vỡ trận. Địa ngục đang hiện hữu trong khu rừng, và gương mặt những người lính xám xịt, hốc hác. "Chúng ta phải xốc lại tinh thần đám quân đó!" Lee nói, rồi thúc ngựa phi thẳng lên trước. Ông tiến vào giữa đám đông hỗn loạn. "Hỡi những người lính! Hãy nhớ lấy tiểu bang của các anh — Hãy làm tròn bổn phận!" Họ nhận ra ông, xốc lại đội hình, tập hợp quanh lá cờ, lướt qua ông trong tiếng hò reo và tái nhập vào khu rừng sâu thẳm đầy chết chóc.
Pháo đội ngay trước mặt Allan bắt đầu hứng chịu những tổn thất kinh hoàng. Những con ngựa bị nhiễm sự hoảng loạn của đồng bằng. Chúng ngẩng phắt đầu lên; chúng cất tiếng hí thảm thiết; vài con rời khỏi thảm cỏ và bắt đầu phi nước đại vô định khắp chiến trường. Đạn pháo trút xuống như mưa, những khối kim loại khổng lồ đang lao đi xé gió. Nơi chúng đâm sầm vào da thịt hay cày xới xuống lòng đất, phát ra những âm thanh đục ngầu; khi chúng phát nổ trên không trung, tựa như tiếng sấm nổ lách tách. Bầu trời xanh đã biến mất. Một lớp màng khói tử trận bao trùm lấy hàng vạn binh sĩ, những cỗ pháo, bầy ngựa, khu rừng, đầm lầy, những con lách, những cánh đồng hoang; sức mạnh to lớn của vị trí phe Liên bang, những lữ đoàn áo xám lao vào đó, bị hất văng trở lại như những ngọn sóng bạc đầu ngoài Đại Tây Dương. Allan thầm nghĩ chắc bây giờ phải khoảng ba giờ chiều, nhưng anh chẳng thể biết chắc. Mọi dây thần kinh đều căng cứng, dòng máu cuồn cuộn đập trong huyết quản. Thời gian và không gian hành xử như những con sóng mang theo thứ gỗ trôi dạt kỳ lạ. Anh cảm thấy một sự kích động điên cuồng, chắc mẩm rằng nếu mình đứng thẳng dậy hay cố bước đi, anh sẽ lảo đảo ngã quỳ. Một mệnh lệnh truyền dọc theo hàng ngũ lữ đoàn mà anh vừa nhập vào. Nghiêm!
TRẬN CHIẾN

Anh nhận ra mình đã đứng dậy và vào hàng, vững vàng, đầu óc minh mẫn như thể đang bước đi trên con đường mòn Thunder Run. Tiến lên! Hành quân! Lữ đoàn quét sạch khu rừng, và trong đội hình chiến đấu lướt qua pháo đội đã kiệt quệ. Allan nhận ra một người lính nằm bẹp dưới bụng ngựa, khuôn mặt tím tái, biến dạng bị kẹp giữa hai chân trước của con vật. Bầu không khí ngập tràn tiếng đạn réo vi vu; những khóm cỏ chổi đang bốc cháy. Vai phải. Chuyển súng! Xung phong!
Đâu đó, khoảng nửa chừng vùng đồng bằng, anh bỗng thấy chắc chắn rằng chân phải của mình từ hông trở xuống đã tê cứng đi. Anh có cảm giác mình đang bị tụt lại phía sau. Một hàng quân lướt qua anh — rồi một hàng nữa; anh không được để những người khác vượt lên trước! Và trong một phút, anh chạy khá nhanh. Phía trước có một cái rãnh vàng bị nước mưa xói mòn; mũi xung phong càn quét xuống một bên và trượt lên bên kia. Vết nứt trên mặt đất này nằm ở khoảng hai phần ba quãng đường băng qua cánh đồng trống; bên kia là khu rừng, con lách, hàng rào chướng ngại vật, những tầng chiến lũy ngút ngàn, ba mươi lăm nghìn quân mặc áo xanh, cùng những cỗ pháo khủng khiếp. Cuộc xung phong của phe áo xám đang cất tiếng hò reo lanh lảnh và vang dội, chuẩn bị tung ra loạt đạn đầu tiên; bầu không khí sục sôi tiếng gầm thét cùng ánh chói lòa. Allan vượt xuống một bên khe rãnh khá dễ dàng, nhưng trèo lên bờ bên kia lại là chuyện khác. Dù vậy, anh cũng lên được, suýt chạm tới đỉnh — rồi chúi nhào về phía trước, tay bấu chặt vào đám cỏ chổi dọc theo bờ mương. Nó giữ anh lại vững vàng, và anh ngã khuỵu vào một rãnh đất vàng, cố gắng định thần lại. Khi đang rướn người nhô lên cao hơn một chút, một viên đạn minie xuyên qua vai anh. Cuộc xung phong áo xám lướt qua người anh, gầm rú lao về phía khu rừng u ám.
Anh tự xoay xở hết sức có thể, cầm máu tạm thời, tự phỏng đoán về các vết thương của mình. Anh không đau đớn lắm; không quá mức chịu đựng. Bản tính anh vốn quen đối phó với hiểm nguy gia tăng bằng sự bình tĩnh gia tăng. Tất cả những gì anh tha thiết muốn lúc này là cuộc xung phong ấy phải thành công — phe áo xám phải thắng lợi. Vị trí của anh ở đây, trên vành mép khe rãnh, là một đài quan sát tuyệt vời để chứng kiến tất cả những gì làn khói cuộn trào cho phép nhìn thấy. Đúng là một viên đạn minie rít gào hay một quả đạn pháo quái dị có thể trong chớp mắt cắt đứt sợi tơ đời anh, khả năng cao là thế; mọi xác suất đều nghiêng về hướng đó. Nhưng anh bình tĩnh và can đảm, đã chuẩn bị sẵn sàng tinh thần ra đi. Niềm đam mê mãnh liệt với chiến trường Gaines's Mill, khát vọng cháy bỏng rằng Thắng Lợi phải khoác chiếc áo xám, đã lu mờ mọi cảm giác khác. Nửa người nằm trong rãnh xói, nửa người gác trên thảm cỏ chổi phía trên, anh tự tìm cho mình tư thế thoải mái nhất có thể và nằm yên làm một kẻ đứng ngoài quan sát.
Khói trận chiến, lúc thì sà xuống dày đặc, lúc thì trôi bồng bềnh như mây gặp gió, lúc lại bị xé toạc và bốc lên khỏi khung cảnh, khiến chiến trường lớn lúc ẩn lúc hiện trong những tia chớp lòa, hay tựa như những ảo ảnh của màn đêm. Anh thấy A. P. Hill đang đưa các lữ đoàn của mình vào trận, hết lữ đoàn này đến lữ đoàn khác. Anh ngước nhìn về cánh trái nơi lẽ ra Jackson phải xuất hiện, nhưng ở đằng kia, chỉ lấp ló qua lớp khói, khu rừng vẫn oi ả và tĩnh mịch. Tuy nhiên, phía sau anh, trong khu rừng dưới chân ngọn đồi có công sự, một tiếng gầm thét và tiếng sấm trầm đục vang lên tựa như trận chiến tận thế Armageddon. Tựa như ngọn sóng xám đập tan tus trên bờ đá sắt, đoàn quân mà anh cùng tham gia xung phong đang lũ lượt rút lui hỗn loạn, từ khu rừng u ám tràn ra đồng bằng trống trải, nơi giữa thảm cỏ vàng óng nằm ngổn ngang biết bao xác người chết và kẻ bị thương. Allan nhìn thấy lá cờ đỏ thắm với chữ thập xanh đang phấp phới giơ cao, nghe thấy tiếng các sĩ quan gào thét, "Lùi lại, hỡi những người anh em, lùi lại! Những người con Virginia, hãy làm tròn bổn phận!" Ngọn sóng lại tụ họp. Anh cố đứng dậy để đi theo họ, nhưng không thể nổi. Chúng lại quay trở lại khu rừng. Trước mắt anh, ào ạt lao về phía khe rãnh là một ngọn sóng khác — lữ đoàn của Branch, vừa xung phong vừa gầm thét. Anh thoáng thấy nó như một bức tường xám với những lá cờ bay phần phật, rồi nó tràn xuống khe rãnh, vượt qua và bỏ lại anh phía sau. Anh giơ tay che mặt, nhưng những người lính chỉ lách qua một chút và không dẫm đạp lên anh. Những đôi giày mòn vẹt cào xới vào lớp đất tơi xốp phủ đầy bụi bặm lên người anh. Tấm vải xám chuyển động, mùi mồ h mùi mồ hôi đẫm thể xác, mùi thuốc súng, mùi da thuộc, mùi kim loại nóng hổi, tiếng thở hổn hển, tiếng cọt kẹt đung đưa, bầu không khí tối sầm đột ngột, sức nóng và áp lực — sự càn quét của ngọn sóng ấy đã cướp đi hơi thở của chính anh, khiến anh tái mét và buồn nôn. Branch tiếp tục tiến lên. Anh nhìn sang bên kia khe rãnh và thấy một ngọn sóng khác đang lao tới — lần này là Pender. Pender xông lên mà không gầm thét, lầm lì, xám xịt và mím chặt môi. Pender từng chịu tổn thất trước trận Beaver Dam Creek; ngày hôm nay lực lượng còn lại chưa tới một nửa lữ đoàn. Nó cũng lướt qua, một ngọn sóng đầy quyết tâm. Allan nhìn thấy Field đang tiến đến từ đằng xa. Anh bị cơn khát hành hạ dữ dội. Cách khe rãnh ba thước là thi thể cụt chân của một người lính. Anh gần như chắc chắn mình thoáng thấy ánh chớp phản chiếu từ một chiếc bi-đông. Anh nằm bẹp trên thảm cỏ chổi và lết thân mình đến chỗ cái xác. Quả nhiên là chiếc bi-đông đó; được khắc chữ U. S. to đùng, chiến lợi phẩm thu được có lẽ tại Williamsburg hoặc Seven Pines. Nó hoàn toàn trống rỗng, đã cạn khô như kiệt. Gần đó có một người khác. Allan lại lê lết nhích tới. Anh tưởng người này cũng đã chết, nhưng khi anh đến nơi, hắn mở to đôi mắt xanh và thều thào, "Nước!" Allan đau đớn lắc đầu. Đôi mắt xanh không hề chớp cũng chẳng nhắm lại, chúng đờ đẫn rồi cứ mở trừng trừng như thế. Người trinh sát gục xuống bên cái xác, hoàn toàn kiệt sức. Cuộc xung phong của quân Field trườn qua người anh. Khi anh mở mắt ra, khoảng không gian này của vùng đồng bằng trông giống như mặt biển giữa những luồng gió ngược chiều nhau. Tất cả những con ngọn sóng vỡ vụn đang quăng quật điên cuồng. Chỗ này chúng bật ngược trở lại, tháo chạy, thậm chí tràn qua cả khe rãnh; chỗ kia chúng sục sôi, ngổn ngang chưa thành hình; chỗ nọ, khi đã tụ lại hình hài và sức mạnh, chúng lại tiến đánh ngọn đồi đang vang dội tiếng sấm, với ba lớp chiến lũy cùng tám mươi cỗ đại bác. Thần Chết thỏa thuê nuốt chửng trong hàng rào chướng ngại vật chằng chịt, trên những bờ đất hiểm trở của con lách lững lờ trôi. A. P. Hill quả là một chiến tướng siêu việt. Ông liên tiếp tung các lữ đoàn vào trận. Chúng bị đánh tan rồi quay về; ông lại tung chúng vào. Chúng lại lao đi. Trung đoàn Bắc Carolina thứ 16 và 22 vượt qua ba làn đạn súng trường lửa cháy rực trời, vươn lên tới đỉnh vách đá, lọt vào giữa đám pháo địch. Vô ích. Pháo binh và bộ binh của Morrell đẩy lùi chúng xuống, xuống triền đồi, ngược về hàng rào chướng ngại vật. Trung đoàn Georgia thứ 35 lao vút đi tựa như một tia sét đánh xuyên qua chiến tuyến, nhưng rồi nó cũng bị hất văng xuống. Quân Nam Carolina của Gregg và lực lượng Chính quy của Sykes quần thảo và giằng co lẫn nhau. Archer và Pender, Field và Branch, xung phong rồi bị đẩy lùi, để rồi lại xung phong tiếp. Ngoại trừ độ chính xác của tầm ngắm, pháo binh Liên minh không thể sánh bằng Liên minh miền Nam; sức mạnh nằm ở những khẩu pháo nòng rãnh lớn màu xanh của địch, thế nhưng các pháo thủ áo xám vẫn gây ra sự tàn phá kinh hoàng trên cao nguyên và giữa các chiến lũy. Âm thanh thật khủng khiếp, một thứ hỗn âm phức tạp gầm rú và vang vọng trong đầu óc. Toàn bộ chiến trường hiện lên trong khối óc đang đập thình thịch và căng phồng — mọi chiến trường, mọi sự sống, toàn bộ thế giới cùng những thế giới khác, mọi bài toán đã được giải và không thể giải. Tiền tuyến rộng lớn của phe áo xám giờ đây uốn cong hình lưỡi liềm, lồi về phía kẻ thù. Lớp khói dày đặc cuồn cuộn chốc chốc lại bừng lên một thứ ánh sáng đỏ rực. Có nơi khu rừng bốc cháy, có nơi gốc rạ trên đồng cháy rụi. Từ sừng này sang sừng nọ của lưỡi liềm là những con ngựa không người cưỡi đang phi nước đại. Chốc chốc, một con ngựa bị thương trong số chúng lại cất tiếng thét kinh hãi.
Allan lê lết lết lườn bò ngược về phía khe rãnh. Ở đó an toàn hơn, bởi những hàng quân xung phong phải giảm bớt tốc độ, tản bớt hàng ngũ một chút; họ sẽ không lao đến với sức mạnh không thể cản phá qua người anh. Anh không hề bị u mê, hoặc anh nghĩ là mình không bị thế. Anh nằm trên bờ khe rãnh giờ đã bị giày xéo thành một rãnh bụi đơn thuần, và anh nhìn ánh sáng đỏ rực hắt lên làn hơi nước cuồn cuộn. Nơi màn khói tan đi, anh nhìn thấy, tựa như trong một vở kịch rực rỡ, chiến tranh đang ở cao trào. Âm thanh cũng đã được cấu trúc thành hình khối. Anh có thể nhịp theo cái tiết tấu khổng lồ ấy. Nó dâng lên rồi chìm xuống; nó được tạo nên từ tiếng rên rỉ, tiếng hò reo, tiếng thở của con người, tiếng thở hổn hển, và âm thanh phát ra từ loài ngựa, hòa lẫn với tiếng gầm ngày một lớn hơn của những vật vô tri, âm thanh tổng hợp của những thứ vũ khí mà con người tạo ra — diêm tiêu hắn đã đào bới, thuốc súng hắn đã chế tạo, súng trường hắn đã sản xuất, đại bác hắn đã đúc, đạn đặc, đạn ria, đạn chùm, đạn bi, đạn minie. Đạn pháo thật đáng sợ, Allan đành phải thừa nhận. Chúng lướt qua như những cơn gió rít gào. Chúng lấp đầy không khí như những khối đá từ một vụ nổ mìn. Những binh sĩ gan dạ nhất cũng phải tái mặt đi một chút, nghiêng đầu sang một bên khi đạn pháo phát nổ và trút xuống sự tàn phá. Trong tâm trí Allan hiện lên một bức tranh trong cuốn sách địa lý cũ — những khối đá bị núi lửa Vesuvius phun trào hất tung lên. Anh cứ nghĩ mình đang nói chuyện trước lớp địa lý. "Tôi sẽ cho các em thấy chúng trông thế nào nhé. Các em thấy đấy, tôi đang nằm ở mép miệng núi lửa, và tất cả chúng bay lơ lửng ngay trên đầu." Bức tranh phai nhạt dần, và anh bắt đầu nghĩ rằng tiếng thét siêu thực của đạn minie trông giống hệt như cơn gió mùa đông thổi quanh núi Thunder Run — Sairy và Tom — Có phải Sairy đang nướng bánh gừng không nhỉ? — Chắc chắn là không rồi; bây giờ họ làm gì có bánh gừng. Hơn nữa, khi đang khát khô cổ thì ai lại muốn ăn bánh gừng chứ.... Ồ, nước, nước, nước, nước!... Tom có lẽ đang thu tiền qua trạm — nếu có ai đó chịu trả tiền, và nếu họ vẫn giữ gìn những con đường. Những đóa hồng đang nở rộ, và bầy ong lượn lờ xung quanh chúng cùng những đóa hoa păng-xê.... Đám chim rẫy hót vang, và Christianna bước xuống con đường. Hoa hồng và hoa păng-xê với những khuôn mặt nhỏ nhắn ngộ nghĩnh, cùng chiếc tạp dỏ bằng vải gingham màu xanh của Sairy và bầu trời xanh ngắt. Chiếc xô đựng nước ngoài hiên nhà, kèm theo gáo dừa múc nước. Anh bắt đầu lẩm bẩm đôi câu. "Đến giờ vào nhà rồi các con — các con không nghe thấy tiếng chuông kêu sao? Ta đã gióng nó thật to. Giờ ta đang gióng nó đây. Lắng nghe đi! Lớn vào, lớn vào — như tiếng chuông nhà thờ — và tiếng đại bác. Bài học muôn thuở ấy... Curtius và vực sâu."
Trong đợt xung phong tiếp theo, một người lính vấp chân ngã khuỵu xuống ngay bên cạnh anh. Không bị thương nặng lắm, anh ta toan đứng dậy. Allan chộp lấy cánh tay hắn. "Vì Chúa — nếu anh có chút nước nào —" Người đàn ông, một binh sĩ cao lớn người Alabama, cúi xuống, gật đầu, tháo phắt một chiếc bi-đông của quân đội Liên bang ra và thả nó vào tay người kia. "Được rồi, được rồi — không có gì đâu — không có gì đâu —" Hắn ta vùng chạy đi, hòa vào ngọn sóng đang gầm thét và xám xịt. Allan, áp chặt chiếc bình vào môi, nhận ra đó không phải là nước, mà là một chút cà phê loãng và nguội ngắt. Nó chính là mật của các vị thần — nó là hạnh phúc — nó là sự sống — dẫu cho anh có thể uống lượng gấp mười lần như thế!
Ngụm nước mát lạnh cùng nguồn sức mạnh chứa đựng trong đó đã vực anh dậy, kéo tâm trí đang lang thang của anh từ Thunder Run trở về với Gaines's Mill. Một lần nữa anh lại muốn biết Binh đoàn Miền Valley đang ở đâu. Nó có thể đang ở đằng kia, ẩn trong lớp khói mịt mù, đang bọc sườn cánh phải của Fitz John Porter... nhưng anh không tin điều đó. Hết lữ đoàn này đến lữ đoàn khác đã lướt qua anh, bị đánh tan, lại tái lập đội hình, rồi lại rạt qua để lao vào khu rừng ngập tràn xác chết. A. P. Hill vẫn tiếp tục ném họ vào trận chiến, sừng sững, một chiến tướng tuyệt vời! với ánh mắt dán chặt vào thành lũy đen ngòm và tua tủa chông gai. Trên đồi, sau những lớp chiến lũy leo cao và những gã khổng lồ bằng sắt ngự trị bên trên, Fitz John Porter, một binh sĩ tài ba và xuất sắc, rút những trung đoàn đã bị tiêu hao một nửa lực lượng ra khỏi ba lớp chiến tuyến, đưa những đơn vị khác vào thay thế, cày xới mặt trận trung tâm của phe Liên minh bằng cơn mưa đạn từ hai mươi hai cỗ pháo của ông ta. Toàn bộ cuộc tấn công đều tập trung ở đây — toàn bộ cuộc tấn công đều tập trung ở đây — và các lữ đoàn áo xám đang mỏng dần đi như những dải sương mù. Xác người chết và bị thương nghẹt thở cả cánh đồng, khe rãnh, khu rừng và đầm lầy. Allan đập hai tay vào nhau. Chuyện gì đã xảy ra — có chuyện gì thế nhỉ? Anh đã nằm đây bao lâu rồi? Ít nhất cũng phải hai tiếng đồng hồ — và trận chiến vẫn mãi là của A. P. Hill, các lữ đoàn áo xám vẫn mãi mang theo lòng dũng cảm của một bậc thầy lao mình vào triền dốc lửa, và những cỗ đại bác vẫn mãi đẩy lùi họ. Trời đã về chiều. Chẳng thể nhìn thấy mặt trời đâu nữa. Đồng bằng và rừng rậm đang tối dần, tối dần và ngập tràn tiếng rên rỉ. Tiếng rên rỉ ấy bao quanh anh như một cơn gió buồn bã. Anh dùng tay chống người ngồi dậy và nhìn thấy có biết bao nhiêu kẻ đang nằm phơi thây rải rác trên thảm cỏ chổi, hoặc dưới đáy khe rãnh vàng ngầu, hay vắt vẻo dọc theo sườn dốc của nó. Trước đó anh chưa từng nghe thấy tiếng than vãn mà họ phát ra rõ đến thế, và trong chốc lát, khối óc tự hỏi tại sao. Rồi anh nhận ra bầu không khí ít bị đạn pháo cày xới hơn, tiếng súng trường lách cách kéo dài cùng tiếng tru hú của những con chó săn chiến tranh đã hơi lắng xuống. Ngay khi anh nhận ra điều này, khoảng lặng càng lúc càng trở nên rõ rệt hơn. Anh nghe thấy tiếng mo nang rên rỉ của những người bị thương, bởi giờ đây thính giác đã có thể nhận thức được.
Bóng tối càng thêm đậm đặc. Một con ngựa mang yên vây dính máu, bản thân không hề hấn gì, tiến lại gần anh, đứng hí lên một lát, rồi lại cơn hoảng loạn ùa về, nó tung vó đá hậu rồi tháo chạy. Toàn bộ vùng đồng bằng, thảm cỏ chổi bên dưới, vòm trời cuộn trào bên trên, đều nhuốm một màu nâu đỏ sậm. Cơn gió thở dài vẫn tiếp tục thổi, nhưng tiếng súng giao tranh cứ lịm dần rồi lịm hẳn. Bất chấp tiếng rên rỉ của những kẻ bị thương, dường như một sự im lặng rợn người đang buông xuống.
Trùm lên Allan là cảm giác như một quả lắc đồng hồ vĩnh viễn ngừng đập, như Thời Gian chỉ là một xác tàu vỡ bên bờ Không Gian, và Không Gian là một bờ biển hoang vắng, một cuộc thử nghiệm của một Đấng Tối Cao nào đó nhận thấy nó không hiệu quả nên đã vứt xẻng sang một bên. Hiện Tại và Nơi Này, hóa đá vĩnh viễn, hoang vắng vĩnh viễn, một bọt nước mờ mịt trong đại dương tồn tại, một vết hằn mờ nhạt trên Tâm Trí vĩnh hằng rồi sẽ bị che khuất và lãng quên — nó nằm lại ở đây, và sẽ mãi nằm lại. Chiến trường sẽ ở lại và những diễn viên sẽ ở lại, cả hai sẽ mãi mãi như những gì họ vốn có, đứng, nằm, trong chuyển động hay tĩnh lặng, đau khổ, khát nước, nếm trải mùi lưu huỳnh và cảm nhận sức nóng, bị kẹp chặt ở đây mãi mãi trong một chiếc ê-tô, những bóng ma áo xám chịu đựng nỗi đau như một thực thể bằng xương bằng thịt, ý thức được trận chiến đã thua... Một nỗi yếu đuối chết chóc và nỗi kinh hoàng bao trùm lấy anh. "Lạy Chúa! — Xin hãy cho chúng con chết đi —"
Từ phía sau, phía bên phải vị trí của A. P. Hill, nơi Longstreet đang đóng quân, vang lên một tiếng hò reo yếu ớt. Nó rõ dần lên, đến gần hơn. Từ một hướng khác — từ cánh trái — một âm thanh tương tự bùng nổ, cũng đang lớn dần, cao vút, hoang dã và trong trẻo. Tựa như một luồng gió thổi qua chiến trường, niềm tin chắc nịch lan truyền — Jackson — Cuối cùng thì Jackson cũng đến rồi! Allan ngã gục xuống thảm cỏ chổi, tay gác dưới đầu. Tay áo màu xám đẫm nước mắt. Quả lắc đang dao động; anh đã trở về nhà trong thế giới thân thương và đáng sợ này.
Âm thanh lớn dần; mặt đất bắt đầu rung chuyển bởi bước chân của đoàn quân; những cỗ pháo khủng khiếp lại bắt đầu cất tiếng gầm rống. Longstreet lao vào trận chiến, với các lữ đoàn của Kemper, Anderson, Pickett, Willcox, Pryor và Featherstone. Ở cánh trái, cùng sư đoàn của chính mình, cùng quân của Ewell, của D. H. Hill, cuối cùng Jackson đã đánh trận ra trò như phong cách của Jackson. Whiting, với hai lữ đoàn, lẽ ra phải đi cùng Jackson, nhưng vì đi lạc trong rừng nên lại rẽ sang chỗ Longstreet, và cùng ông ta tham gia trận chiến. Ngày đang tàn dần. Toàn bộ đồng bằng ngập ngụa khói hoặc bừng sáng trong ánh lửa lập loè; một Chiếc Khiên Sao Hỏa khổng lồ, với Chiến Tranh đang sục sôi hành động. Khi Longstreet và Jackson cuối cùng cũng xuất hiện, Lee tung ra toàn bộ sức mạnh tối đa của mình. Năm vạn quân áo xám, ba mươi lăm nghìn quân áo xanh, đồng thời giao chiến — trong suốt ba trăm năm qua, ở Tây Bán Cầu chưa từng có trận chiến nào khốc liệt đến thế này. Tiếng pháo làm rung chuyển cả bầu không khí ở những nơi xa xôi, và những đám mây cuộn dâng cao tít tắp được nhuốm một màu đỏ rực. Cách đó sáu dặm, Richmond đang lắng nghe trong kinh hãi.
Allan quên bẵng đi những vết thương, quên cả cơn khát, quên đi nỗi kinh hoàng lạnh ngắt và buồn nôn của phút giây trước. Anh không còn nghe thấy tiếng rên rỉ nữa. Cơn bão âm thanh đã cuốn phăng tất cả đi mất. Anh là một chiến sĩ sát cánh cùng phe áo xám; toàn bộ tâm hồn anh dồn cả vào lời khẩn cầu. "Hãy để chúng xông lên! Hãy để họ chiến thắng!" Anh nghĩ, cứ để chiến tranh đổ máu và những con người vĩ đại ngã xuống. Anh nhìn thấy một đợt xung phong đang đến gần. Anh sẵn lòng để bản thân bị giẫm nát xuống lòng đất nếu điều đó có thể tiếp thêm sức mạnh cho những bước chân trên đường hành tiến. Tuyến chiến tuyến màu xám khựng lại trong chốc lát, lơ lửng trên bờ bên kia của khe rãnh, rồi ầm ầm quét qua và tiến thẳng về phía trước. Cho đến khi những người lính đi ngang qua anh, đó là một màn đêm đặc quánh, đặc quánh và ngột ngạt. Họ lướt qua. Anh nghe thấy tiếng hò reo khi họ xung phong lên triền dốc, tiếng súng trường vang dội kéo dài không dứt, tiếng hô hào, cuộc tấn công bị đánh gục và sự tan vỡ của ngọn sóng. Một đợt khác lại tới, bức tường bóng tối trong buổi chiều tà đang khép lại. Phía trên nó treo lơ lửng một dải mây dài, nhuốm màu đỏ máu. Allan cất tiếng cầu nguyện thành lời. "Hỡi Chúa tể các trận chiến — Hỡi Chúa tể các trận chiến —"
Ngọn sóng ấy lao đến. Nó hiện hình thành một bức phù điêu đang chuyển động, một chiến tuyến rộng lớn gồm những người lính cao lớn, dẫn đầu bởi một vị tướng cao gầy, với đôi mắt xanh và mái tóc màu nâu vàng buông xõa. Phía trước là lá cờ chiến trận, nền đỏ và chữ thập xanh. Bên cạnh nó là lá cờ màu xanh lam với một ngôi sao đơn độc đang nhấp nhô hạ xuống rồi vươn lên. Khói cuộn dâng phía trên và xung quanh chiến tuyến. Phát nổ ngay trên đầu, một quả đạn pháo lớn chiếu rọi tất cả bằng một thứ ánh sáng rực rỡ như lửa. Bức phù điêu bắt đầu cất cao tiếng hát.
Chiến thắng nào dành cho kẻ cẳng dài,
Mà cho kẻ chạy nhanh nhất thế gian,
Trận chiến chẳng trao về tay kẻ đó,
Súng to chừng nào bắn trúng gian nan —
Allan chống hai tay rướn người lên. "Trung đoàn Texas thứ Tư! Trung đoàn Texas thứ Tư! — Thứ —"
Bức phù điêu lao rầm rập xuống triền dốc khe rãnh, lại trèo lên và tiếp tục tiến bước. Một bàn chân dẫm mạnh lên tay Allan. Anh chẳng màng tới điều đó. Anh thoáng thấy những khuôn mặt sắc sảo, rám nắng, những bàn tay đang đặt trên cò súng. Những đôi chân dài mặc quân phục xám lướt qua anh với những sải bước dũng mãnh. Nòng súng và lưỡi lê lóe sáng như ánh trăng trên mặt nước. Lá cờ chiến trận có hình chữ thập, lá cờ với một ngôi sao đơn độc, giương rộng đôi cánh đỏ và xanh. Chúng lao vút qua anh, khổng lồ, những lá đại kỳ của lòng dũng cảm tuyệt vọng, những nữ thần chiến tranh, những valkyrie, ... hay đúng hơn là chính miền Nam vĩ đại, mười một tiểu bang, từ sông Rio Grande đến vịnh Chesapeake, từ sông Potomac đến vịnh Mexico! Tất cả đạn pháo đang phát nổ, tất cả tiếng trống đang gầm thét —
Đoàn quân người Texas đi qua, anh ngã sấp xuống mặt đất. Những ngọn sóng khác anh biết là đang nối tiếp theo — tất cả mọi ngọn sóng! Jackson cùng Ewell, Longstreet, hai vị tướng họ Hill. Anh cứ ngỡ mình nhìn thấy lữ đoàn của chính mình — nhìn thấy Stonewall. Nhưng nó ở một góc khác của chiến trường, và anh không thể cất tiếng gọi nó được. Toàn bộ mặt đất đang chao đảo tựa như một chiếc nôi, đu đưa mù quáng trong một vụ va chạm và hỏa hoạn tựa như sự sụp đổ của các hệ thống thế giới.
Khi màn đêm buông xuống, chiến tuyến của phe Liên bang đã bị chọc thủng và bẻ gãy. Người Texas tạo ra vết rách, nhưng phía sau họ là những ngọn sóng khác đang ào ạt xông lên — D. H. Hill, Ewell, Lữ đoàn Stonewall, các binh đoàn của Longstreet. Họ xóa sổ ba lớp chiến lũy; từ hướng bắc, tây và nam, họ gầm thét tiến lên cao nguyên. Họ thu gom tại đây hai mươi hai cỗ pháo, mười nghìn khẩu súng bộ binh, hai nghìn tám trăm tù binh. Họ chiếm được cao nguyên. Dù chiến đấu ngoan cường, Fitz John Porter vẫn rút những lữ đoàn đã bị tiêu hao của mình ra, lao cắm cổ xuống khu rừng, hướng về phía sông Chickahominy. Bên kia con sông ấy, suốt cả ngày trời McClellan với sáu mươi lăm nghìn quân vẫn án binh bất động phía sau chiến lũy, bị đánh lừa bởi Magruder, kẻ đang dương oai diễu võ trước thành Richmond với hai mươi tám nghìn quân. Giờ đây, vào giờ phút chót, ông ta mới phái hai lữ đoàn của French và Meagher đến.
Đêm sập xuống, tối như hũ nút. Rừng rậm mọc um tùm từ vùng đất sình lầy. Đây là chốn thiên nhiên giăng đầy cạm bẫy. Trong bóng tối, thật không dễ gì phân biệt bạn hay thù. Quân xám bắn quân xám, quân xanh bắn quân xanh. Phe áo xanh vẫn tiếp tục thúc ép, nơi thì hỗn loạn, nơi thì giữ vững chiến tuyến, hướng về phía cây cầu làm bằng dây leo bắc qua sông Chickahominy. French và Meagher đã đến để lập nên một đội hậu quân vững chắc. Phía sau, trên cao nguyên, đợt tiến công của phe áo xám tạm chững lại, đầy phân vân trong bóng tối và sự mệt mỏi cùng cực của thể xác. Ngay tại đây, quanh con lách đầm lầy và trên cánh đồng mờ ảo rộng lớn phía bên kia, bên dưới lớp mây trận chiến vẫn còn vương vấn treo lơ lửng, là mười bốn nghìn sinh mạng cả áo xám lẫn áo xanh đã ngã xuống, gồm kẻ chết và người bị thương. Tiếng kêu than vì đau đớn của họ dâng lên tựa như một cơn gió đơn điệu của màn đêm.