Hồi Chuông Dài

Lượt đọc: 444 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 21
Steven Dagg

❊ ❊ ❊

Steven Dagg, bị đánh thức bởi tiếng kèn réo rắt, rên rỉ, gượng đứng dậy từ chiếc giường đẫm sương đêm, luồn tay chải mái tóc rối bù, xoa bóp cổ, tay và mắt cá chân, rồi lại rên rỉ nặng nề hơn. Người hắn ê ẩm và đau nhức vô cùng. Chỉ trong vòng năm ngày, cái gọi là "bộ binh hành quân" đã đi bộ hơn tám mươi dặm. Hôm qua, cả lữ đoàn đã phải lê bước từ rạng sáng cho đến tận lúc tối mịt. Steve cằn nhằn với giọng điệu đầy vẻ uất hận cay đắng: "Mà chúng ta lại chẳng được tham gia chút trò vui chiến trận nào mới cú chứ. Ít ra là phần đông chúng ta, ngoại trừ ba cái đại đội chết tiệt với một trung đội của nhà ta đã đi trước để do thám vì chúng thạo địa hình vùng này! Thế tao không rành địa hình vùng này chắc? Hừ!"

Người đứng gần hắn nhất đang chải râu một cách điệu nghệ liền phá lên cười lớn. "Mấy bồ có nghe hắn nói gì không đấy? Steve đang càu nhàu vì người ta không chịu cho cậu ta thâu tóm hết đấy mà! Tội nghiệp Steve! Tội nghiệp Hotspur! Tội nghiệp Pistol!" Cậu ta vừa cười khúc khích vừa cúi mình soi bóng xuống vũng nước dùng làm gương.

Steve cáu kỉnh gầm lên: "Cậu thôi ngay cái trò gọi tôi bằng mấy cái biệt danh bẩn thỉu ấy đi!" Rồi hắn qua loa kết thúc việc vệ sinh cá nhân gần như trước cả khi nó kịp bắt đầu, lê bước sang khu vực nhóm lửa để ăn sáng. Lửa thì to mà bữa ăn thì nhỏ. Những cỗ xe đạn dược của Jackson, với xe kéo hai ngựa, đã theo kịp đại quân, nhưng tất cả những xe khác thì còn đang kẹt đâu đó ở phía đông Front Royal.

Bữa sáng nhanh chóng kết thúc — "một bữa sáng tồi tệ!" Tiếng kèn tập hợp vang lên, đội ngũ được chỉnhốn, Winder có vài lời ngắn gọn động viên lữ đoàn. Steve vừa lắng nghe vừa cảm thấy sự phẫn nộ dâng trào trong lòng. "Tướng Banks, khi rút lui khỏi Strasburg, đang cố gắng tẩu thoát về hướng Winchester. ('Ừ, cứ để hắn đi! Tao thèm vào quan tâm!') Chúng ta muốn chặn đánh hắn ở Middletown. ('Ố thế hóa ra chúng ta muốn thế à?') Chúng ta muốn đến đó trước khi đầu cánh quân của hắn xuất hiện, rồi sau đó quay lại đánh úp trực diện vào hắn. ('Ôi Chúa ơi! Tôi có phải là giống rắn rết đâu cơ chứ!') Chúng ta muốn đánh bại hắn ngay giữa thung lũng — tuyệt đối không để hắn đặt chân tới Winchester! ('Tôi chẳng có ý kiến gì sất, miễn là mấy ông cho mấy lữ đoàn khác ra sân và để họ làm việc đó!') Chỉ còn mười dặm nữa là đến Middletown. ('Mười dặm cơ đấy!') Cần phải hành quân ép tốc độ. ('Ôi Chúa tôi!') Ashby, pháo đội của Chew, một phân đội của Rockbridge, đội trinh thám cùng đám Hổ dữ của Wheat đều đang đi trước. ('Chà, nếu bọn họ hăng háu thế, cứ để họ tiêu diệt sạch quân Banks đi, hoan nghênh nhiệt liệt! Và nếu có tên sĩ quan chết tiệt nào đi đầu mà bỏ mạng, tôi thề sẽ chẳng thèm tiếc thương hắn đâu.') Ewell cùng Lữ đoàn của Trimble, Trung đoàn Maryland số 1, Courtenay và Brockenborough đã xuất phát, bay thẳng một mạch hướng về Winchester! ('Chúng ta có phải chim chóc gì đâu. Chúng ta là con người, mà lại là những con người vô cùng mệt mỏi nữa.') Steuart cùng kỵ binh số 2 và số 6 hiện đã có mặt ở Newtown. ('Tôi quan tâm quái gì đến việc bọn họ có ở đó hay không cơ chứ?') Campbell, Taliaferro, Elzey, Scott, lữ đoàn Stonewall cùng số pháo còn lại cấu thành đại quân chủ lực, và tại Middletown chúng ta sẽ quay lại nghênh chiến với Banks. ('Chúa ơi! Lại đánh nhau, trong cái bụng rỗng không, và mệt lử đử!') Tướng Jackson nói: 'Hỡi các binh sĩ, chúng ta sẽ quét sạch kẻ thù khỏi thung lũng Virginia. Hãy tiến lên.' Các anh đều biết thế nào là lở tuyết rồi đấy. ('Biết từ hồi tụi mày chưa đẻ cơ. Đó là cái nơi mà mày trốn quắt người cho tới khi cái tên mà mày ghét cay ghét đắng hơn cả cây sồi độc đi ngang qua!') Bây giờ hãy để Stonewall hóa thân thành trận lở tuyết đi; hãy đổ ập xuống đầu Banks tại Middletown và nghiền nát hắn thành cám! — Sang phải quay! Tiến bước! Hành quân! ('Ôi Chúa ơi! Cái chân bị thương của tôi! Tôi chỉ mong mỏi một điều — suỵt! — Cái lão Tom Khờ Khạo đó sẽ tước quyền chỉ huy của ông giống như cách lão đã làm với Garnett thôi.')

Buổi sáng ban đầu mát mẻ và ngọt ngào đến lạ kỳ, bỗng chốc trở nên oi bức và ngột ngạt, ẩm ướt và không một chút gió. Thời tiết khiến mồ hôi tuôn rơi xối xả, rồi bụi bặm từ mặt đường bốc lên, cả hai thứ hòa quyện vào nhau tạo ra một lớp ghèn nhơ nhớp khó chịu khôn tả! Nó bám dính trên mọi khuôn mặt, luồn lách vào khoảng trống giữa cổ áo và da cổ, giữa cổ tay và tay áo khiến da thịt bị cọ xát đến rát bỏng. Nó len lỏi sâu vào trong giày — qua vô số những lỗ thủng, Chúa mới biết rõ! — và ở đó tình hình trở nên vô cùng nghiêm trọng, bởi rất nhiều bàn chân đã bị phồng rộp và toe toét thịt da. Nó bay vào mắt khiến mắt đỏ hoe và cay xè. Nó lấp kín tai và lỗ mũi. Nó bám đầy trong vòm họng; nó rắc phủ lên cổ làm cơ thể trở nên khổ sở khốn cùng. Lúc xuất phát, khi đám đông rời khỏi những bờ cỏ xanh ngắt của sông Shenandoah, người ta nghe thấy một vài kẻ theo trường phái thẩm mỹ cất lời ca ngợi vẻ đẹp của phong cảnh. Có lẽ tâm hồn hướng về cái đẹp thì vẫn còn, nhưng riêng phong cảnh thì đã biến đi đằng nào mất hút. Lữ đoàn giờ đây đang bước đi trên con đường cái quan nối liền Front Royal và Winchester, di chuyển trong những dấu giày và vết bánh xe của cánh quân đi trước, chìm khuất bên dưới và xuyên qua một tầng mây ti dầy đặc mang màu vàng nghệ bẩn thỉu. Chẳng thể nào ngắm nghía phong cảnh qua lớp màng ấy nổi — tất cả chỉ là những vệt đỏ nhòe nhoẹt và mờ mịt. Lớp bụi dày đặc đến mức nó tạo ra một thứ bóng tối nhân tạo. Mọi người chỉ nhìn thấy nhau mờ ảo ở khoảng cách mười bộ, và những sĩ quan cưỡi ngựa cùng các vành đai đưa tin lướt qua trông xám xịt và vô hình dạng giữa lớp bột mù dày đặc.

Không thể nói là Steve bận tâm đến lớp ghèn bẩn (Trung sĩ Mathew Coffin thì có đấy; anh ta cứ mãi lau chùi nó bằng mảnh vải còn sót lại của chiếc khăn tay), nhưng thứ bụi bặm lọt trong giày đã làm bàn chân hắn đau đớn khủng khiếp. Hơn nữa nó còn bám vào miệng làm hắn thấy khát khô cả cổ. Hắn liếc nhìn một vật đang đung đưa bên thắt lưng của người đi cạnh, và vì thói quen lâu ngày khiến việc vi phạm điều răn thứ mười trở nên quá đỗi dễ dàng, hắn lại phá vỡ nó một lần nữa — vỡ thành hàng ngàn mảnh. Cuối cùng, hắn cất giọng hỏi: "Cậu kiếm đâu ra cái bình tông thế?"

"Nhặt được ở McDowell đấy. Nếu nó không bị bụi phủ kín thì cậu đã nhìn thấy chữ U. S. rồi."

"Chắc là trống không rồi phảị không?"

"Không. Sữa bơ đấy."

"Ôi Chúa ơi! Tôi có thể uống cạn khô cả dòng Thunder Run ấy chứ!"

"Tiếc thật. Chắc chốc nữa chúng ta sẽ gặp một con suối thôi. Tôi phải để dành chỗ sữa này cho trường hợp khẩn cấp."

Có vẻ như chúng ta chẳng tài nào gặp được con suối nào, hay một mạch nước phun, một cái giếng nước, hay bất cứ thứ gì lỏng mọng cả — chẳng có gì ngoài những dặm đường đầy bụi bặm và oi bức khủng khiếp, được lê bước qua bởi thứ gì khác ngoài đôi bốt bảy dặm. Mặc cho lời hối thúc từ bài phát biểu của Winder, lữ đoàn vẫn di chuyển với tốc độ chậm chạp đến nản lòng. Đây không phải là đơn vị đi đầu đội hình; vẫn còn những cánh quân đi trước và những cánh quân đi sau, và có lẽ họ tự nhủ rằng việc vượt qua kẻ đi trước hay bỏ xa người đi sau không phải là bổn phận của mình. Cả dọc chiến tuyến đều lê la tụt lại phía sau. "Đội hình san sát vào, các đồng chí! San sát vào!" Các sĩ quan gào lên bằng những cuống họng khô khốc vì bụi. "Nếu trời nóng như gừng cay, thì hãy cho cái cay ấy bộc lộ ra đi! Rảo bước lên nào!" Từ đầu đội hình, các sĩ quan tùy viên truyền đạt mệnh lệnh gắt gao quay lại. "Tiến lên! Tướng Jackson ra lệnh: 'Tiến lên!' — Phải; ông ấy biết hôm qua các anh đã hành quân hai mươi sáu dặm, và trời thì đang rất nóng! Dù thế nào thì chúng ta cũng phải đến nơi! — Cảm ơn đại tá, tôi xin ngụm nước nhé! Bản thân tôi cũng mệt đứt hơi đây."

Khoảng từ chín đến mười giờ, họ tới một ngôi làng. Bọn trẻ con và phụ nữ đứng dọc con đường đầy bụi với những xô nước — chỉ có vài chiếc xô và một chút nước ít ỏi. Phụ nữ trông tái nhợt như thể sắp ngất xỉu; những giọt mồ hôi lấm tấm trên trán lũ trẻ và đôi môi chúng mím chặt. Hàng ngàn binh lính đã và đang đi ngang qua; ai nấy đều khát khô cổ, đều kêu lên: "Làm ơn cho xin chút nước! Làm ơn cho xin chút nước!" Phụ nữ và trẻ em đã vội vã múc hết xô này đến xô khác từ những cái giếng trong làng, bơm đầy nước từ một bể chứa, hoặc chạy đến con suối gần đó rồi thở hồng hộc chạy ngược lại ra đường cái — thế mà cứ mười người lính thì không nổi một người được đổ đầy chiếc ca thiếc của mình! Họ cứ thế đi qua, một dòng người bất tận, một số ít được giải khát, còn phần đông vô số kể thì càng thêm khát cháy lòng vì sự trêu ngươi tột cùng ấy. Những người mang nước còn kiệt sức hơn cả họ; sau khi tất cả đã chấm dứt, trung đoàn cuối cùng đi qua, những người phụ nữ bước vào nhà với đôi chân run lẩy bẩy từng khớp xương. "Lạy Chúa! Cuộc chiến tranh này rồi sẽ là một thảm kịch kinh hoàng đây!" Đoàn quân tiếp tục hành quân và đi ngang qua một tấm biển chỉ đường, từng người từng đơn vị đọc lấy dòng chữ khắc trên đó. "Cách Middletown bảy dặm. — Cách địa ngục bảy dặm."

Một lúc sau, lữ đoàn phát hiện ra một điều. "Kia là những rặng liễu — đúng rồi, chính chúng đấy! — đang mọc cắt ngang qua cánh đồng, qua lớp màn mờ đục! Ai đang xách xô nước, hãy chuẩn bị sẵn sàng đi!"

Lệnh dừng chân được ban bố — mười phút nghỉ giải lao trong tiếng hô "Nằm xuống các đồng chí. Hãy để toàn thân nghỉ ngơi trong tư thế nằm" của Jackson. Những chiếc xô nước đã sẵn sàng, và ở đó là những rặng liễu bị bụi bặm làm cho héo úa xơ xác như mùa thu — nhưng con suối đâu rồi? Dòng nước chảy róc rách mỏng manh ấy đã bị giẫm đạp, bị khuấy tung lên, bị giày xéo thành bùn lầy nhơ nhớp bởi một nửa đại quân gồm cả kỵ binh lẫn bộ binh. Mọi người trân trân nhìn nhau với sự thất vọng tràn trề.

"Đến chồn hôi còn chẳng thèm uống nổi thứ nước này!"

"Thử đi ngược lên hoặc xuôi xuống xem sao," viên đại tá nói. "Càng xa con đường cái thì nước sẽ càng trong hơn. Nhưng tất cả các anh hãy chú ý lắng nghe hiệu lệnh Tập Hợp đấy."

Steve tản mạn bỏ đi nơi khác. Hắn chẳng đợi nước sạch làm gì. Có một vũng nước đọng, chẳng khá khẩm hơn cơn khát là bao! Chống hai tay xuống đất, hắn nhoài người về phía trước và suýt uống cạn sạch nó. Cảm thấy khỏe khoắn hơn, hắn đứng dậy, trèo lên bờ thoát khỏi đống bùn lầy, rồi đăm đăm nhìn về phía dải liễu rậm rạp hơn ở hạ lưu con suối. Chúng nằm ở rìa của vùng bụi bặm, mang một sắc xanh phớt nhẹ nhàng, vô cùng thư thái. Steve liếc qua vai. Tất cả bọn trẻ đều đang uống nước, hoặc đang tìm kiếm một chỗ để uống, và bụi bặm mờ mịt trông như một buổi chớp chiều màu đỏ! Lén lút và nhanh nhẹn như một con "thú hoang" ở Thunder Run, hắn chuồn thẳng về phía rặng liễu. Chúng tạo thành một lùm cây nhỏ rậm rạp; bên trong vòng tròn ấy chẳng có một bóng người và, ôi niềm vui sướng tột độ! có cả bóng râm và một vũng bùn nhỏ! Steve ngồi xuống, kéo giày ra, cẩn thận để mép giày và đế giày không bị tách rời trong thao tác đó. Quả thực đôi chân của hắn đang sưng tấy và đau nhức, đỏ lựng lên vì sốt sắng. Hắn uống nước từ vũng bùn, rồi xắn quần lên tận đầu gối, ngâm cả bàn chân lẫn mắt cá vào làn nước mát rượi dễ chịu. Chẳng mấy chốc hắn ngả người nằm ngửa ra, đôi chân vẫn ngập trong bùn nước, thân mình phẳng lì áp xuống lớp đất đen mát rượi, phía trên đầu là một màn lá liễu dày đặc. "Giá mà ta có một chiếc bánh ngô bắp và không bao giờ phải dịch chuyển đi đâu thì ta chẳng thèm đổi lấy thiên đường đâu. Ôi Chúa ơi! Cái kèn chết tiệt kìa!"

Vào hàng đi! Vào hàng đi! — Vào hàng đi! Vào hàng đi! Với một tiếng rên rỉ trầm đục, Steve nhặt đôi giày lên và lết thân mình ra mép lùm cây. Hắn ngó ra ngoài. "Mấy tên ngốc nghếch! Chạy ùa về hàng cứ như lũ gà con khi gà mái kêu quác quác báo hiệu có diều hâu! Ôi Chúa ơi! Chân tôi đau quá chẳng chạy nổi." Hắn đứng cúi người thận trọng nhìn qua một khe hở mà hắn vừa vạch ra trên mấy cành liễu. Các trung đoàn đã xếp thành hàng ngũ, trung đoàn đi đầu là trung đoàn số 4, đã ổn định đội hình và đang khuất dần trong lớp bụi mịt mờ của con đường cái quan. "Bộ tụi mày định đi ngay bây giờ để rồi hứng chịu đủ mọi lời chửi rủa của mấy tên sĩ quan chết tiệt đấy phảị không? Bọn chúng quan tâm quái gì việc chân mày bị rách hay lưng mày đau nhức? Mà mày thì đâu thể đến sớm hơn được chứ. Tao không đi đâu." Khóe mắt Steve rớm lệ. H hắn cảm thấy mình vô cùng cao cả; một kẻ tử đạo ngay từ phút ban đầu. "Có ai ở ngoài đó thèm quan tâm đến tao đâu! Bọn họ sẽ chẳng mảy may bận tâm nếu tao có lăn đắc ra chết ngay tại chiến tuyến này. Thôi nào, tao đời nào lại đi làm vừa lòng bọn chúng! Chiến tranh rốt cuộc là cái thớ gì chứ? Nó chỉ là cái bẫy để tóm gọn những con người lương thiện thôi! Và mày càng lương thiện bao nhiêu thì mày càng muốn tìm cách thoát khỏi nó nhanh bấy nhiêu!" Hắn khép các cành liễu lại và lùi trở về chốn ẩn náu của mình. "Mấy người cứ việc gào thét gọi tên Steve to hết cỡ tùy thích đi! Tôi chẳng có lý do gì phải đánh nhau với Banks trên cái đôi chân thế này cả. Nếu có tên lính canh ngục chết tiệt nào đi ngang qua, thì ừm, tôi chỉ thiếp ngủ quên mất thôi chứ có muốn thế đâu."

Vì quá mệt mỏi, và chốn ẩn nấp của hắn lại quá đỗi dịu êm tĩnh lặng, nên việc thiếp đi chính xác là những gì hắn đã làm. Mặt trời đã xích gần đỉnh đầu thêm hai mươi phút nữa khi tiếng động đánh thức hắn dậy — những tiếng nói vang lên ở cả thượng nguồn lẫn hạ nguồn con suối. Hắn bò trườn qua lớp đất đen và ngó ra ngoài. "Lữ đoàn của Taliaferro đang đến lấy nước! Tất cả những gì tôi cầu xin là các người hãy để yên cho tôi và rặng liễu của tôi được thanh tịnh."

Hắn có thể cầu xin, nhưng cánh quân của Taliaferro xem chừng chẳng mộng tưởng chuyện dung tha. Taliaferro còn gặp khó khăn hơn cả Stonewall trong việc tìm kiếm nguồn nước. Nước ở đó ít hơn và lại càng thêm vẩn đục. Binh lính vừa chửi rủa vận may đen đủi của mình vừa lùng sục lên xuống dòng suối. Chẳng mấy chốc ai cũng thấy rõ rằng cuộc tìm kiếm này có thể kéo bất kỳ ai vây quanh hoặc xuyên qua thiên đường mát mẻ của Steve. Hắn nguyền rủa họ, rồi trong một cơn hoảng loạn bất chợt, hắn nhặt đôi giày lên và chuồn ra bằng cửa sau của lùm cây. Những kẻ tụt tạt còn đủ sức khỏe, khi bị tóm, sẽ bị bắt đi tiếp và nộp thẳng cho các đại đội chính quy của họ. Kes đào ngũ còn chịu số phận bi đát hơn. Tóm lại, Steve quyết định tìm kiếm sự an toàn trong việc tẩu thoát. Cách đó không xa mọc lên một dải rừng chạy song song với con đường cái quan. Steve đâm đầu vào rừng và tìm thấy chốn dung thân sau thân một cây sồi to lớn. Khi đôi mắt hắn lướt vượt qua lớp vỏ cây, hắn quan sát sự di chuyển của các cánh quân với một nụ cười nhếch mép gượng gạo. Nhìn chung hắn nghĩ rằng có lẽ hắn sẽ không quay lại nhập ngũ nữa. Đám lính của Taliaferro trông chẳng có vẻ gì là hạnh phúc khi lội ngược lội xuôi bên dòng suối nhỏ ngập tràn bùn đất và bị giẫm nát nhừ tử. "Đã từng có lúc tụi nó nghĩ đến chó cũng chẳng thèm uống thứ nước đó, thế mà giờ đây hãy nhìn tụi nó đang húp lấy húp để kìa! Toàn những kẻ ra điều ta đây lịch thiệp, kiêu kỳ — nào là quý ông với chả quý tộc. — Hừ!"

Đoàn quân tiếp tục tiến bước y như Stonewall đã làm. Từ trong khu rừng vang lên một thứ âm thanh kỳ lạ. "Cái gì thế nhỉ?" Vừa lồm cồm bò dậy, hắn vừa tiến lên giữa những tán cây và ngay lập tức bắt gặp một con đường mòn hẹp xuyên rừng, với một dải rừng thưa ở phía bên kia. Tiếng động ngày một lớn dần. Steve thừa biết thứ âm thanh ấy. Hắn dậm chân xuống đám rêu bằng bàn chân đỡ đau hơn cả. "Pháo binh đang tới! — và tất cả bọn pháo thủ chết tiệt đó đều có đôi mắt sắc như diều hâu —"

Hắn băng qua con đường và dải rừng phía bên kia. Phía sau hắn, những vòng bánh xe đang tiến đến gây ra tiếng rầm rầm lớn; trước mặt hắn một con hẻm nhỏ trải dài qua một thửa ruộng cày xới, dẫn đến một khoảng sân đầy cỏ xanh và một ngôi nhà nhỏ. Ở rìa khu rừng là một bụi cây cơm cháy đang độ trổ hoa. Hắn chui vào giữa bụi cây, ngồi xổm xuống và ngó qua những thân cây xanh biếc để nhìn ngôi nhà. Khói bốc lên từ ống khói. Steve thầm nghĩ: "Chắc là gần mười một giờ rồi. Cô ta đang chuẩn bị nấu bữa trưa."

Phía sau hắn, xuyên qua khu rừng, đoàn pháo binh đang rầm rộ tiến về phía Middletown. Âm thanh nặng nề thu hút một người phụ nữ trẻ ra cửa. Cô đứng nhìn ra ngoài, tay che ngang trán để chắn nắng; rồi khi đoàn quân khuất dạng, cô quay lại với công việc của mình. Steve chờ cho đến khi tiếng động gần như chìm hẳn, mới rời khỏi bụi cơm cháy, đi lên con đường nhỏ và xuất hiện trước ngưỡng cửa đang mở rộng. Người phụ nữ quay người lại từ lò sưởi nơi cô đang nướng bánh. "Xin chào buổi sáng, thưa anh."

Steve đáp: "Chào cô, cô em. Liệu cô có thể rủ lòng thương bố thí cho một người lính nghèo ốm đau một miếng gì đó để lót dạ không?"

Hắn kết thúc câu nói bằng một tiếng rên rỉ trống rỗng và ngả cả trọng lượng cơ thể vào khung cửa. Người phụ nữ kéo một chiếc ghế bành đan bằng mây tới. "Ngồi xuống ngay đây nào! Tất nhiên là tôi sẽ cho anh cái gì đó để ăn rồi. Chắc nó không phải bệnh truyền nhiễm chứ hả?"

Steve ngả người ngồi phịch xuống ghế. "Đó là bệnh viêm phổi, và sức lực của tôi thì vẫn chưa hồi phục lại."

"Tôi chỉ hỏi vậy thôi vì tôi còn phải nghĩ đến đứa con nhỏ của mình." Cô liếc nhìn về phía chiếc nôi đặt cạnh cửa sổ. "Bệnh viêm phổi làm người ta suy nhược khủng khiếp đấy! Sao họ lại để anh hành quân cơ chứ?"

"Ồ, thì tôi có," Steve đáp, "muốn bị bỏ lại phía sau đâu. Tôi muốn được tham gia chiến đấu cùng với mấy anh em chứ. Thế nên viên đại đội trưởng mới nói, ông ấy bảo rằng: 'Chà, anh có thể thử xem sao, vì chúng ta cần tất cả những chiến binh giỏi giang mà chúng ta đang có, nhưng nếu anh thấy mình quá yếu không thể đi tiếp, hãy tụt lại! Biết đâu có vị thiên thần nhân ái nào đó sẽ cho anh quá giang —'"

"Tôi thì không thể cho anh quá giang được, vì ở đây chỉ có hai mẹ con tôi thôi, còn anh nhà tôi thì đi theo quân của Ashby mất rồi. Nhưng tôi có thể dọn cho anh một bữa trưa (tôi không có nhiều nhặn gì, nhưng những gì tôi có thì anh cứ tự nhiên thoải mái nhé). Anh có thể nghỉ ngơi ở đây cho đến chiều tối. Biết đâu có chiếc xe ngựa nào đi ngang qua sẽ cho anh đi nhờ một đoạn, để anh có thể đến đó kịp giờ —"

"Đến đâu cơ, thưa cô?"

"Thì đến bất cứ nơi nào diễn ra trận chiến chứ sao!"

"À, vả lại," Steve nói. "Đúng là khổ sở thật khi những kẻ có thể chiến đấu lại phải ngậm ngùi lùi về tuyến sau chỉ vì bệnh tật và nhìn những người khác xông pha ra tuyến đầu!" Hắn lại rên rỉ và nhắm nghiền mắt lại. "Tôi đoán chắc là cô không có sẵn chút rượu mạnh nào trong nhà chứ nhỉ?"

Người phụ nữ — cô ấy hầu như chỉ mới là một thiếu nữ — chần chừ ngập ngừng. Bởi vì phần lớn họ đều vô cùng anh dũng, và vì lý do cao cả ấy, tất cả những người lính Liên minh miền Nam đều được khoác lên mình vòng nguyệt quế vinh quang. Chẳng có năm nào trong suốt cuộc chiến này mà những người phụ nữ miền Nam lại dễ dãi hoài nghi sự anh dũng trọn vẹn của dẫu chỉ là một cá nhân nhỏ nhoi nhất, miễn là người đó mặc bộ quân phục xám. Đối với họ, đó một cách vô cùng cao quý, vô cùng xót xa, là một sự ban phẩm thiêng liêng. Những tên thầy tu giả hiệu bên ngoài nhưng bản chất thú vật bên trong, những con sói khoác áo cừu, đối với họ không hề bất ngờ hay đáng ghớm ghiếc hơn những kẻ hèn nhát, phản quốc hay trốn tránh nghĩa vụ nhưng lại khoác lên mình tấm áo choàng và sắc phục tía huy hoàng của màu xám. Những nếp nhăn hằn lên trên trán cô gái đang đứng giữa Steve và lò sưởi. Cô chợt nhớ ra rằng anh nhà mình từng nói có rất nhiều kẻ vô lại trong quân đội và không phải mọi kẻ tụt tạt đều què quặt hay ốm đau. Vài kẻ trong số đó thuần túy chỉ là những tên đào ngũ.p> "Tôi chẳng có giọt rượu nào cả," cô đáp. "Tôi từng có một chai nhỏ nhưng tôi đã đem cho một người hàng xóm đang ốm đau rồi. Hơn nữa, nó chẳng tốt gì cho phổi yếu cả."

Steve nhìn cô bằng đôi mắt láu cá. "Mày có cho hết đâu," hắn thầm nghĩ. "Mày có giấu giếm một ít ở đâu đó đấy. Chúa ơi! Tao thèm uống quá đi mất!"

Cô gái nói: "Tôi đang nấu súp khoai tây cho bản thân, và bố tôi gửi cho tôi nửa thùng bột mì từ Harrisonburg nên tôi đang nướng một ổ bánh mì nhỏ để ăn ngày mai. Hôm nay là Chủ Nhật. Nó chín rồi đấy, tôi sẽ cắt lát cho anh và cho anh một bát súp. Thế tốt cho anh hơn là — . Anh nghĩ hôm nay chúng ta sẽ đánh nhau ở đâu?"

"Ở đâu á? — Ồ, ở bất cứ chỗ nào mà mấy tên ngốc nghếch ấy va vào nhau." Hắn lảo đảo bước đến chiếc bàn mà cô đang dọn. Cô liếc nhìn hắn. "Có một cái chậu rửa và khăn treo ở hiên sau đấy, vòi bơm cũng gần ngay bên. Anh có muốn rửa mặt mũi tay chân không?"

Steve lắc cái đầu bù xù. "Thôi, da tôi bị cháy nắng thế này có mà lột cả da mất. Ôi Chúa ơi! Bát súp này ngon quá."

"Những người vừa khỏi sốt và bệnh về phổi thường không bị cháy nắng. Họ vẫn giữ vẻ trắng bệch và hốc hác kể cả khi ở ngoài trời vào tháng Bảy."

"Chắc tôi không phải loại người đó đâu. Tôi xin thêm một bát nữa nhé. Chúa ơi, cô có cánh tay đẹp làm sao!"

Cô gái múc cho hắn thìa súp cuối cùng, rồi bước lại đứng với một chân đặt lên thanh lắc nôi. Cô nói nhỏ qua kẽ răng: "Tôi đoán anh không phải loại người đó rồi. Nếu anh từng bị viêm phổi thật thì tôi cá là nó xảy ra trước khi chiến tranh nổ ra cơ!"

Steve ăn xong bữa trưa, ngả người ra sau ghế rồi vươn vai duỗi người. "Chúa ơi! Giá mà tôi được nếm một ngụm nhỉ. Này cô em! Tôi không tin là cô đem cho hết số rượu táo đó đâu. Thử tìm lại xem có đúng là mình nhầm không nào."

"Chẳng có giọt nào đâu."

"Cái miệng xinh xắn thế này mà lại đi nói dối thế phảị không! Này nhé, bác sĩ đã kê đơn cho tôi đấy."

"Anh đã ăn trưa và đã nghỉ ngơi rồi. Ngoài kia có con đường mòn trong rừng giúp rút ngắn khối quãng đường đến Middletown đấy. Đường hơi gồ ghề nhưng râm mát. Tôi tin là nếu cố gắng thì anh có thể đến Middletown gần như lúc đoàn quân tới nơi."

"Tôi đã bảo là tôi được nghỉ phép cơ mà? Cô giấu chai rượu đào đó ở đâu khi cô có nó thế?"

"Tôi đang đợi anh nhà về bất cứ lúc nào đây. Anh ấy đang đi tuần tra giữa chỗ này và đường cái quan."

"Cô đang nói dối. Cô bảo anh ta đi với Ashby, và Ashby thì đang đi ngược lên phía bắc tận Newtown — cái tên sĩ quan West Point chết tiệt đi đầu lữ đoàn đã nói thế đấy! Trong người cô chẳng có lấy một câu sự thật nào cả, thật đáng tiếc, vì ngoài điều đó ra thì trông ngoại hình của cô vừa vặn hợp ý tôi lắm đấy." Hắn đứng bật dậy. "Tôi phải đi lùng sục thứ rượu chưng cất vùng núi đó đây —"

Cô gái bước về phía cửa, đẩy chiếc nôi dịch chuyển ra trước mặt. Steve bước chen vào giữa, sập cửa lại rồi khóa trái, đút chìa khóa vào túi quần. "Bây giờ cô cứ đứng im ở đấy cho tôi, nếu không thì mọi chuyện sẽ tồi tệ cho cả cô lẫn đứa bé đấy nhé! Đừng có mà tính toán trèo cửa sổ hay chạy cửa sau, vì tôi mọc mắt ở cả hai bên thái dương đấy và tôi sẽ tóm được cô trước khi cô chạy ra đến đó! Cái tủ chạn đằng kia trông có vẻ hứa hẹn phết."

Cái tủ chạn không chỉ hứa hẹn; nó còn thực hiện đúng như vậy. Bàn tay đang khua khoắng của Steve đã túm lấy và lôi ra một chiếc bình đựng rượu brandy kiểu cách mạng cũ kỹ vẫn còn đầy ắp. Qua vai mình, hắn tung ra một cái nhìn cuối cùng vừa đề phòng vừa đắc thắng. "Cái đồ nói dối xinh xắn ạ! Mới cô cứ đợi đấy cho tới khi ta nốc xong ngụm rượu này nhé!" Một chiếc cốc men cũ đặt trên kệ. Hắn rót đầy ngất ngưởng chiếc cốc đó, rồi nhấc nó khỏi tấm ván. Từ phía cửa có một âm thanh phát ra, quá đỗi quen thuộc đối với Steve — đó là tiếng lên cò súng. Giọng người chủ nhà vang lên: "Anh đặt cái cốc đó xuống ngay, nếu không tôi sẽ cho một viên đạn xuyên qua người anh đấy! Đóng cánh cửa tủ đó lại. Lại đây ngồi xuống cái ghế kia mau!"

""Nó có đạn đâu! Tôi tháo đạn ra rồi."

"Anh làm sao nhớ nổi mình đã tháo hay chưa! Và anh cũng chẳng đời nào chịu để tôi kiểm tra xem thế nào! Anh ngồi xuống đó ngay! Đúng rồi; ngồi ngay chỗ đó để tôi có thể nhìn thấy anh! Chiếc cốc sinh nhật của bà tôi đấy! Phải rồi, bà tôi từng tận mắt thấy mẹ mình giết một tên da đỏ ngay tại chỗ này, ngay chỗ túp lều gỗ cũ từng đứng! Chà, tôi nghĩ mình hoàn toàn đủ sức trị một tên chó má đểu cáng như anh đấy. Đúng là cái cốc của bà tôi, thứ mà ngay cả anh nhà tôi tôi cũng chẳng cho uống cơ mà! Tôi sẽ phải cọ rửa nó bằng gạch vụn để tẩy sạch mấy cái dấu vân tay bẩn thỉu của anh đây —"

"Cô làm ơn bỏ cái súng ấy xuống đi, và lắng nghe lẽ phải được không?"

"Tôi đang lắng nghe thứ khác cơ. Có ba bốn con ngựa đang phi đến dọc con đường kìa —"

"Làm ơn hạ súng xuống đi cô ơi. Tôi sẽ nói lời tạm biệt và ngoan ngoãn rời đi ngay —"

"Và dù bọn họ mặc áo xanh hay áo xám thì tôi cũng cầu Chúa là họ sẽ tóm cổ anh đi hộ tôi! Đấy! Họ rẽ vào ngõ rồi kìa. Họ đang đi qua nhà đấy!"

Cô nâng cao chất giọng trẻ trung đầy mạnh mẽ của mình lên. "Cứu với! Cứu với! Dừng lại làm ơn! Ôi các anh lính! Các anh lính ơi! Cứu với! Lính ơi! Đấy! Tôi gọi được họ nghe thấy rồi và làm đứa bé thức giấc luôn đây!"

"Cô không để tôi đi sao, thưa cô? Tôi có ý xấu gì đâu."

"Mấy tên da đỏ mà bà cố tôi từng giết khi chúng phá cửa xông vào cũng nói thế đấy! Anh là một kẻ hèn nhát và đào ngũ, và miền Nam chẳng cần đến loại người như anh đâu! Ngủ ngoan nhé con yêu — ngủ ngoan nào!"

Một bàn tay đang vặn nắm cửa. "Có chuyện gì thế này? Mở cửa ra!"

"Nó bị khóa rồi anh ạ. Ra phía cửa sổ đi — Ngủ ngoan nhé con yêu, ngủ ngoan!"

Tên kỵ binh đã xuống ngựa — một viên sĩ quan — xuất hiện bên ngoài ô cửa sổ đang mở. Đôi mắt anh ta dừng lại một thoáng để quan sát bên trong; rồi anh đặt tay lên bệ cửa sổ, dùng lực đu người trèo bổng vào trong phòng.

"Tất cả chuyện này là sao thế? Người lính này đã làm phiền cô phải không, thưa cô?"

Cô gái đặt khẩu súng hỏa mai xuống rồi bồng đứa bé lên. "Tôi thực sự rất mừng vì có ai đó đến đấy, thưa anh. Hắn ta là một kẻ hèn nhát, đào ngũ, nát rượu và là kẻ chuyên đi dọa nạt phụ nữ! Hắn bảo hắn bị viêm phổi, và tôi thì chẳng thèm tin hắn đâu. Nếu tôi là miền Nam, tôi sẽ tống cổ tất cả những kẻ như hắn sang bên kia vạch Mason và Dixon ngay lập tức khi nào có thể — Tôi nghĩ hắn là tù binh của tôi đấy, thưa anh, và tôi xin giao nộp hắn lại cho anh."

Viên sĩ quan mỉm cười. "Tôi không phải là sĩ quan cảnh vệ quân cảnh, nhưng dù sao tôi cũng sẽ tống khứ hắn đi giúp cô." Anh ta lau lớp bụi bám trên mặt. "Cô còn chút đồ ăn nào mà chúng tôi có thể dùng được không? Tôi và đám thuộc hạ chẳng có gì lót dạ từ nửa đêm tới giờ rồi."

"Tên hèn nhát đó đã ăn sạch mọi thứ tôi có rồi thưa anh. Tôi rất tiếc — Nếu anh có thể đợi một chút, tôi còn chút bột mì và tôi sẽ nướng một mẻ bánh quy —"

"Không. Chúng tôi không thể chờ được. Chúng tôi phải bắt kịp đại quân trước khi nó giáp mặt với đường cái quan Thung lũng."

"Tôi còn chút khoai tây luộc nguội, và vài mẩu bánh mì vụn tôi đang để dành cho lũ gà —"

"Thế thì cô mang cả hai thứ đó ra cho bốn người lính ngoài kia nhé? Những người lính đang đói bụng rất thích khoai tây nguội và bánh mì vụn đấy. Để tôi xử lý tên này. — Nào anh bạn, anh có gì để tự biện hộ cho mình không nào?"

"Thưa Thiếu tá, chân tôi đau nhức quá, và đầu óc tôi thì cứ lơ mơ! Đến lúc tôi nhận ra thì tôi đã bị tách khỏi lữ đoàn tự bao giờ rồi —"

"Chúng ta sẽ tìm cách giúp anh đoàn tụ với nó. Anh làm gì ở đây thế này?"

"Thưa Thiếu tá, tôi chỉ xin cô ấy chút rượu thôi. Mà vì đầu óc đang lơ mơ, biết đâu tôi lỡ nói năng gì đó khiến cô ấy hiểu lầm. Đến khi tôi hoàn hồn — mà tôi thì ngây thơ trong sáng hệt như đứa bé kia — thì cô ấy đã chĩa thẳng khẩu súng của chính tôi vào người tôi rồi —"

"Ai đã khóa cửa?"

"Thì — thì —"

"Lấy chìa khóa ra khỏi túi rồi đi mở cửa ra mau. Phí công! — Lữ đoàn của anh là gì?"

"Thưa đại nhân, Stonewall ạ."

"Hừm! Tốt hơn là họ nên dùng đá ném cổ anh ra khỏi đó mới đúng. Trung đoàn nào?"p> "Trung đoàn 65, thưa đại nhân. Đại đội A. — Nếu ngài làm ơn liếc qua bàn chân của tôi một cái, ngài sẽ tự thấy là tôi chẳng thể nào hành quân nổi —"

"Chúng ta sẽ thử hành quân với Khúc nhạc Kẻ lưu manh xem sao. — Trung đoàn 65. Đại đội A. Đại đội cũ của Richard Cleave."

"Hắn không phải là nhân chứng tốt nhất của tôi đâu thưa ngài. Hắn có mối thù vặt với tôi —"

Stafford nhìn hắn. "Đừng có mà nổi giận lôi đình lên thế chứ. Anh có thù với hắn không?"

Steve đáp: "Có chứ, và tôi chẳng quan tâm ai biết điều đó! Nếu hắn tỏ ra vững vàng trước ngài, thưa đại nhân, đúng như những gì hắn đã chứng tỏ khi đối đầu với tôi —"

"Ý anh là tôi sẽ phải nể trọng ư? Tên anh là gì?"

"Steven Dagg."

Người phụ nữ quay trở lại. "Bọn họ ăn hết sạch rồi thưa anh. Tôi có giữ lại cho anh một mẩu bánh mì. Ước gì nó là thứ gì đó khá hơn."

Stafford đón lấy nó cùng lời cảm ơn. "Còn về kẻ này, tên lính cận vệ của tôi sẽ cho hắn ngồi nhờ ngựa phía sau, và khi đến Middletown tôi sẽ bàn giao hắn kèm theo báo cáo của mình cho viên đại đội trưởng của hắn. Nếu còn bất kỳ kẻ nào giống như hắn lảng vảng quanh đây, tôi khuyên cô cứ việc bắn bỏ chúng ngay lập tức. — Còn anh kia! Ra đứng trước mặt tôi! — Hành quân!"

Năm kỵ binh, thuộc phân đội của Flournoy được cử đi làm nhiệm vụ từ đêm hôm trước, trèo lên một ngọn đồi từ đó có thể phóng tầm mắt bao quát một vùng lãnh thổ rộng lớn. Từ phía đông kéo đến là con đường Front Royal; trải dài về phía bắc và nam là huyết mạch vĩ đại mang tên đường cái quan Thung lũng. Bụi bặm phủ kín con đường Front Royal. Bụi bặm lơ lửng bên trên đường cái quan Thung lũng — lơ lửng từ Strasburg đến Middletown, và vươn xa hơn cả Middletown. Từ trong mỗi đám mây bụi trải rộng ấy, giờ đây vuông góc với nhau, phát ra những tiếng rầm rầm tựa sấm động. Đoàn quân bên dưới đám mây Front Royal đang di chuyển với tốc độ nhanh, những khoảng dừng và trì hoãn dường như đã chấm dứt, sự uể oải tiêu tan, năng lượng bùng lên như ngọn lửa đang hừng hực tiến về phía trước. Đoàn quân trên đường cái quan Thung lũng, cuộc rút lui dài sáu dặm xuất phát từ Strasburg, cũng đang tiến bước với tốc độ không đến nỗi nào, xét đến quy mô đồ sộ của đoàn xe tiếp tế và sự chần chừ của vị tướng chỉ huy không biết rốt cuộc nên làm thế nào mới là tốt nhất. Cánh quân tiến công của Liên minh miền Nam, rõ ràng, sẽ đánh úp vào đường cái quan tại Middletown trong chưa đầy mười lăm phút nữa.p> Stafford cùng các thuộc hạ rời ngọn đồi, bước vào một khu rừng hướng về phía ngôi làng, và ba phút sau chạm trán một phân đội kỵ binh áo xanh, lực lượng đi bên sườn của đại đội kỵ binh lớn do Hatch chỉ huy đang hộ tống đoàn xe tiếp tế của phe Liên bang. Một tiếng hò hét vang lên, tiếp theo là những phát súng lục đáp trả nhau. Quân áo xanh áp đảo quân áo xám với tỷ lệ bốn chọi một. Những người lính áo xám quay đầu ngựa, quất roi thúc giục và dùng tiếng hô, vượt qua làn mưa đạn rồi tiến đến Middletown. Khi họ thều thào kéo cương dừng lại trước một con phố nơi bộ binh áo xám đang ào ạt đổ ra để tiến công, một người lính tiến đến gần Stafford và báo cáo. "Thưa ngài, cái tên đào ngũ chết tiệt đó! — trong lúc hỗn chiến lúc nãy chắc hắn đã chuồn mất rồi. Tôi rất tiếc — nhưng tôi nghĩ hắn chẳng phải mất mát gì to tát đâu."p> Steve đã tìm được chỗ ẩn náu sau đoạn rào chắn bằng gỗ có dây leo rủ xuống. Nhìn chung, hắn định sẽ trốn ở đó cho tới khi hai đạo quân đi qua hết đoạn đường của họ. Khi mọi chuyện đã xong xuôi đâu đấy, hắn sẽ tìm cách xoay sở để chuồn về phía nam và kiếm lấy một tờ giấy chứng nhận của bác sĩ. Tất cả những suy nghĩ này diễn ra trong khoảnh khắc thở phào nhẹ nhõm đầu tiên, và ngay sau đó hắn nhận ra rằng đám kỵ binh áo xanh đã nhìn thấy hắn chạy vào chỗ nấp. Một cặp lính kỵ mã đang phi ngựa tiến về phía hàng rào. Steve bước ra khỏi đám dây leo và giơ tay xin đầu hàng. "Dù sao thì ở miền Bắc cũng có họ hàng nhà Dagg mà," hắn thanh minh với người lính tước khẩu súng của mình. "Tôi có một đám họ hàng đời thứ ba ở đâu đó trên những vùng đó đấy. Biết đâu giờ này họ cũng đang chiến đấu ở phe các anh cái quái quỷ này không chừng! Tôi nghĩ mình cũng sẵn sàng chiến đấu ở phe đó luôn cho rồi."

Người lính dẫn hắn đến gặp sĩ quan chỉ huy. "Thưa ngài, đây là một tên đào ngũ chết tiệt. Hắn bảo hắn có họ hàng ở phe chúng ta. Hắn bảo hắn sẵn sàng chiến đấu cho bên này hay bên kia đều được tuốt."p> Steve rên rỉ than vãn: "Tôi chẳng thể chiến đấu ở đâu cho đàng hoàng nổi đâu. Nếu ngài làm ơn liếc qua bàn chân của tôi một cái, thưa ngài —"

"Ta hiểu rồi. Anh đã đào ngũ và họ đã tóm được anh. Rất tốt, thưa ngài Đào ngũ, ta đang cần một số thông tin và anh chính là kẻ phải cung cấp cho ta đấy."

Steve khai báo chẳng chút ngần ngại. "Mà dẫu sao thì quái quỷ gì quan trọng chứ?" hắn thầm nghĩ, "dù sao thì bọn chúng cũng sẽ nhanh chóng biết được con số quân số và việc chúng ta không chỉ có mỗi quân của Ewell cho mà xem. Chúa ơi! Lão Già Jack đã đánh úp chúng ngay phút này đây! Tôi nghe thấy tiếng súng rồi kìa."

Đơn vị mà hắn vừa đầu hàng cũng nghe thấy tiếng súng. "Mửa mửa với quỷ tha ma bắt! Tiếng pháo làm rung chuyển cả mặt đất! Middletown. Tất cả xe ngựa đều phải qua đây và cả kỵ binh nữa. — Không chỉ có sư đoàn của Ewell đâu, hắn ta nói thế. Hắn bảo tất cả bọn họ đều ở đây và có cả Stonewall Jackson nữa! — Ai đó bắt lấy tên này đi theo cùng nào! — Sang phải quay! Tiến bước!"p> Năm phút sau, họ đến đường cái quan, ở phía nam Middletown. Nơi đây hiện lên như một dòng chảy sục sôi gồm ngựa, bộ binh và đoàn xe tiếp tế, những hình hài mờ ảo và sẫm màu đang di chuyển trong màn bụi mịt mù cuồn cuộn. Bao trùm lên tất cả như một dải lụa đen khổng lồ là bầu không khí hoảng loạn tột độ. Bên dưới lớp bầu không khí ấy, con ngựa nào cũng bất kham và giọng nói nào cũng đanh lại đầy căng thẳng. Steve láng mang nhận ra có những tên đánh xe muốn quay đầu chạy ngược về Strasburg. Hắn thấy những quản lý xe ngựa đang vụt những chiếc roi da đen dài xuống vai những kẻ không chịu nghe lời; hắn nghe thấy tiếng các sĩ quan gào thét. Những khẩu pháo ở phía trước gầm lên, và một tiếng hô vang lên: "Ashby"! Ngay khoảnh khắc tiếp theo, hắn bị hất văng bạo lực khỏi yên và ném thẳng vào lớp bụi giữa đường, từ đó hắn thoát thân bằng cách lăn lộn với tốc độ nhanh nhất có thể vào rãnh nước bên đường. Hắn hầu như chẳng hiểu chuyện gì đã xảy ra — hắn nghĩ rằng có một cỗ xe ngựa chở đạn bị hoảng loạn lôi theo một đội ngựa chạy lồng lên. Hắn lờ mờ nhớ có một khối vật thể dày đặc đang chuyển động giữa màn bụi mịt mù bao trùm, và thoáng hiện lên trong chốc lát là chữ U.S. to tướng được sơn bên hông xe. Tiếp theo là những tiếng gào thét, sự phân tán hỗn loạn khắp nơi, một tiếng va chạm lớn nào đó — hắn xoa cái u to như quả trứng gà giô trên trán. "Chúa ơi! Ước gì ta chưa từng đặt chân đến cái thế giới này!"

Thế giới quả thực hôm nay giống như một giấc mơ tồi tệ — giống như một trong những dòng chảy sự vật mờ mịt và rối rắm, kỳ lạ và đáng sợ, vừa quen thuộc một cách kỳ quái vừa thực tế đến phát nôn, mà người ta vô tình kề cận trong chốc lát khi chìm vào giấc ngủ. Steve tự lồm cồm bò dậy khỏi mương rác, dẫu cho ở ngay đó hắn vẫn đối mặt với hiểm họa chực chờ từ những móng guốc ngựa dẫm đạp hay những cỗ xe ngựa mất lái, và tìm đường — cách nào hắn cũng chẳng rõ — đến một lùm cỏ dại Jamestown và cây nhung quả mọc ven đường. Ngay giữa lùm cây ấy, hắn thu mình ngồi xổm lại, cuộn tròn thành một cục nhỏ nhất có thể về mặt thể lý. Hắn đang vô cùng hoảng loạn; mồ hôi lạnh toát ra ướt đẫm sống lưng bàn tay. Hành động hay không hành động trong thế giới này, ngồi, đứng, hay di chuyển đều trông thật tồi tệ và nguy hiểm như nhau.

Trước hết, thế giới này mặc toàn áo xanh trong khi hắn lại khoác bộ quân phục xám. Mọi thứ đang vội vã điên cuồng; dòng người chính đang chật vật tìm cách tiến về Middletown — nơi bắt buộc phải vượt qua bằng mọi giá, bằng mưu mẹo của quỷ dữ hay sự giúp đỡ của thánh thần, trong khi một dòng chảy thứ hai đang dâng trào với sức mạnh ngày càng lớn ngược về Strasburg. Tất cả chỉ là sự hỗn độn ngập tràn. Bọn họ sẽ đời nào dừng lại để lắng nghe những lời giải thích về việc đổi màu quân phục! Steve chắc chắn rằng chúng sẽ bắn bỏ hoặc chém chết hắn ngay trước khi hắn kịp thốt lên câu "Tôi là người của các anh!". Chúng sẽ giết hắn, hệt như một con ong lạc lối trong tổ, rồi tiếp tục bước đi theo con đường của mình, đằng nào cũng thế, tùy theo hướng chúng đang đi! Những chuyển động đối nghịch nhau làm hắn hoa mắt chóng mặt.

Một tên sĩ quan tùy viên mặc áo xanh, đang phi ngựa điên cuồng từ tiền tuyến lao về, chạm trán ngay cạnh lùm cỏ nhung với một sĩ quan đang dùng kiếm để chỉ huy. Steve đoan chắc rằng bọn chúng đã nhìn thấy hắn, nói ngắn gọn là chúng dừng lại để lôi cổ hắn ra. Do bọn chúng không làm thế — mà chỉ mải mê gào thét phẫn nộ vào mặt nhau — hắn mới dám thở phào nhẹ nhõm trở lại. Hắn chỉ nhìn thấy hai người bọn họ mờ ảo, dẫu cho khoảng cách rất gần, bởi vì màn bụi mù mịt. Bỗng nhiên một ý nghĩ màu hồng xuất hiện trong đầu hắn. Chính lớp màn che phủ đó phải khiến hắn gần như vô hình; hơn thế nữa, bụi bặm bám dày đặc trên vạn vật khiến màu sắc của bất kỳ bộ quân phục nào cũng trở thành một thứ có thể tranh cãi được. Hắn không tin là có ai đang để ý đến mình cả. Cấp độ dũng cảm cao nhất mà lòng can đảm của hắn từng đạt được, bỗng chốc thuộc về hắn ngay lúc ấy. Hắn cảm thấy mình gần như vô cùng liều lĩnh.

Tên tùy viên đang gào thét để có thể át đi tiếng ồn ào hỗn độn xung quanh. "Pháo đâu rồi? Đại tá Hatch ra lệnh vì Chúa nhân từ hãy hối thúc chúng mau lên! Địa ngục nổ tung rồi và chúng đã chiếm được Middletown. Ashby đang ở đó, và họ bảo có cả Jackson nữa! Bọn chúng đã đặt những khẩu pháo — bọn chúng đã bố trí hàng ngàn binh sĩ ẩn nấp sau những bức tường đá — bọn chúng đang dùng chính xe ngựa của chúng ta làm chiến lũy! Lực lượng kỵ binh đang cố tìm cách vượt qua kìa. Lắng nghe tiếng động đó mà xem!"

Viên sĩ quan kia cũng gào lên, tay vung vẩy thanh gươm. "Có một pháo đội ở phía sau — Nó đến kìa! — Lẽ ra chúng ta phải xuất phát từ tối qua mới phải. Vị tướng đã nói rằng ông ấy phải thăm dò lực lượng của kẻ thù —"

"Thì lão đang thăm dò chúng rất ra ngô ra khoai đấy thôi. Thôi, chào nhé! Gặp lại ở Washington!"

Pháo đội ầm ầm phóng qua, khua khoắng hướng thẳng về tiền tuyến, hất văng binh lính sang hai bên như bọt sóng. Chốn ẩn nấp ven đường của Steve bị xâm chiếm. "Biến khỏi đây mau! Giờ không phải lúc ngồi ì ở đó mà mơ tưởng đến chuyện đi câu cá đâu! G'lang!"

Steve lủi thủi bước đi, người phủ đầy bụi bặm, sắc thái của bộ quân phục bên dưới chẳng ai mảy may chú ý giữa bầu không khí náo loạn cuồng nộ của con đường. Cuộc sống ở đó đang ở mức độ sốt sắng đỉnh điểm, ý thức được tử thần đang vờ vờ lượn lờ và đang giãy giụa tìm đường trốn chạy. Giữa bụi bặm và tiếng ồn ào, tiếng la ó và cơn hoảng loạn, hắn nhận thức rõ rằng mình đang di chuyển về hướng Middletown nơi người ta đang giao chiến. Giao chiến vốn không phải là thứ mà hắn đang tìm kiếm, thế mà hắn cứ thế bước về hướng đó, và hắn chẳng thể tài nào cưỡng lại được. Tiếng ồn ào ở phía trước thật đáng sợ. Đầu mút của đoàn quân mà hắn giờ đây bất đắc dĩ trở thành một phần trong đó, phần đầu của con rắn, chắc phải ở đâu đó gần Newtown, còn chiếc đuôi lộc cộc thì vừa mới rời khỏi Strasburg. Con rắn đang cố gắng tẩu thoát, đang cố gắng thoát khỏi thung lũng miền trung để đến Winchester, cách đó mười lăm dặm. Nó đang cố gắng lê lết thân mình đầy đau đớn qua ngôi làng ở phía trước. Có những con bọ cạp trong làng, ở cả hai bên đường cái quan, trên những ngọn đồi phía trên. Stonewall Jackson với thanh gươm cổ của ông, với câu nói "Tốt lắm! Tốt lắm!" đang chém bổ vào con rắn, ngay tại đó, ở chính đoạn giữa của nó. Thanh gươm cổ vẫn chưa chém đứt hẳn qua, nhưng vẫn có niềm hy vọng — hoặc nỗi sợ hãi — (tên đào ngũ hoàn toàn chẳng thể biết chắc là gì) rằng chẳng mấy chốc việc đó sẽ hoàn tất. Một tên lính cao kều, đứng cạnh Steve giữa dòng torrent giấc mơ, cất tiếng trò chuyện. "Có nước không? Không. Chẳng ai có cả. Tao đoán là giờ này ở New Bedford trời đang mưa như trút nước ấy chứ! Mọi con suối nhỏ đều đang tuôn chảy." Anh ta thở dài. "'Chẳng ích gì khi cứ càu nhàu bực bội. Tao không nhớ mình từng gặp mày bao giờ trước đây, nhưng mà thôi chúng ta đều bị cuốn vào mớ hỗn độn này cả rồi —"

Steve đáp: "Chuẩn đấy. Tiếng ồn ào khủng khiếp thật phải không?"

Kinh hoàng thật. Tí nữa thì giống như vượt qua màn hỏa tuyến khi xông qua cái thị trấn đó, và chúng ta sắp tới nơi rồi. Nếu tao không sống sót thoát ra được, và nếu mày có dịp ghé qua New Bedford — Ơ kìa! Cẩn thận chứ!"

Steve, bị dòng người chen chúc xô đẩy văng khỏi đường cái quan lao vào một con phố ở Middletown, liền đảo mắt tìm kiếm một cánh cửa hầm để có thể chui xuống đó và trốn trong bóng tối. Cả con phố chật ních những thân người đang quằn quại giãy giụa. Một kẻ cưỡi ngựa, cao lớn và gớm ghiếc như trong ác mộng, vung gươm chém xối xả vào người hắn với một lưỡi kiếm dài tương đương hắn. Steve cúi gập người né tránh, chui tọt xuống dưới bụng ngựa, rồi trồi lên thì trúng ngay phát súng lục làm bay tung chiếc mũ khỏi đầu. Hắn hét lên một tiếng rồi lao đầu chạy chui qua cái cổ uốn cong của con ngựa thứ hai. Con vật chồm thẳng hai chân lên; một tên kỵ mã thứ ba giương súng carbine lên. Có một cỗ xe ngựa Conestoga bị lật ngửa giữa đường phố, mui trắng của nó trông giống như một quả bọt khí giữa tất cả dòng xoáy và luồng gió hỗn loạn của nơi ấy. Steve và viên đạn từ khẩu súng carbine cùng lúc chui lọt qua vòm mui xe, viên đạn găm vào đâu đó trên thành thùng xe.

Ban đầu Steve nghĩ rằng có lẽ mình đã chết rồi, bởi vì bên dưới tấm bạt nghiêng ấy không khí mát mẻ và tối tăm, đồng thời thoảng qua một chút tĩnh lặng trong khoảnh khắc. Khẩu carbine đã khai hỏa; có lẽ viên đạn đã xuyên thủng bộ não của hắn. Sự bất định ấy chỉ kéo dài vỏn vẹn một giây; bên ngoài tiếng hỗn chiến lại bùng nổ dữ dội lần nữa, và ngay bên dưới chân hắn thứ gì đó cựa quậy trong lớp rơm. Hóa ra đó là người đánh xe ngựa, bị thương và ngã ngửa ra khỏi chiếc ghế ngồi phía trước. Anh ta cất tiếng nói bằng một giọng điệu kỳ lạ, lơ mơ như đang mơ ngủ. "Cút ngay khỏi cái chân gãy của tao — lũ khốn kiếp chúng mày xuống địa ngục đời đời kiếp kiếp đi!" Steve lách người sang một bên. "Xin lỗi nhé. Chúa biết là tôi ước gì mình không ở gần chỗ này hơn đỉnh Peaks of Otter đấy!" Có một vết rách hình tam giác trên tấm bạt. Hắn kéo phần mép bạt xuống và ngó ra ngoài. "Đấy là người của Ashby — cả ba tên đó!" Hắn bắt đầu khóc, dẫu cho không phát ra tiếng động nào. "Lẽ ra bọn chúng không nên chém ta như thế chứ — lại còn bắn súng mà chẳng thèm nhìn ngó gì nữa! Bọn chúng phải nhận ra ta không phải là tên Yank chết tiệt nào chứ —"

Nhân vật nằm trong đống rơm cựa quậy. Steve cảm thấy buồn nôn vì sợ hãi. "Mày có nghe tao nói gì không? Tao chỉ nói đùa thế thôi mà. Chúa ơi! Cảnh này đủ khiến một người ước gì mình được làm một tên lính miền Nam — Này, mày vừa nói gì thế?"

Nhưng nhân vật mặc áo xanh không nói gì cả, hoặc chỉ thốt ra vài lời vô ích về việc đang khát nước. Steve, cảm thấy yên tâm trở lại, liền nhìn ra ngoài cửa sổ một lần nữa. Nơi ẩn náu của hắn nằm cách đường cái quan vài bước chân, và đường cái quan lúc bấy giờ chính là con đường đi xuyên qua cõi hỗn mang địa ngục. Hắn có thể nhìn thấy, trên một đỉnh cao, mờ ảo qua lớp bụi và khói là pháo đội Rockbridge. Những tia chớp vàng lóe lên từ đó, tiếp theo là những âm thanh điếc tai nhức óc. Một lực lượng Liên bang gồm kỵ mã, bộ binh và pháo binh đã vội vã tập hợp lại ở những cánh đồng đối diện, chiếm lấy một mỏm đất cao và bố trí đại bác. Những khẩu đại bác này thi nhau nhả đạn réo rít gào thét. Xen kẽ giữa những cỗ máy bằng sắt thép ấy là cuộc hỗn chiến gầm rú — Ashby đang đấu thương với lực lượng kỵ binh hộ tống của Hatch — đám quân Louisiana đang nả súng dọc theo một chiến tuyến dài phía sau những bức tường đá — một cảnh tượng kẹt cứng khủng khiếp của những cỗ xe ngựa bị lật ngửa hoặc đang chồng chất lên nhau, những con la hoảng loạn, những tên đánh xe gào thét chửi rủa, vung vẩy không thương tiếc những chiếc roi da dài, đen nhánh và uốn lượn như rắn — hơi nóng, bụi bặm, cơn khát và tiếng sấm sét, sự cuồng nộ hoang dại, máu me và cái chết! Có đủ mọi thể loại xe ngựa ở đó. Những chiếc xe cứu thương chở đầy người bị thương xuất hiện — những căn phòng bệnh hoang đường với thứ ánh sáng chói chang thay cho bóng râm, cái nóng bức ngột ngạt của âm phủ thay cho sự mát mẻ, tiếng sấm đại bác và tiếng hò hét thay cho sự tĩnh lặng, những kẻ thù mặc áo xám thay cho những nữ điều dưỡng, và thay cho mái nhà là một bãi chiến trường trên đất khách quê người. Những cỗ xe đạn dược hạng nặng, cách xa những khẩu pháo mà chúng vốn được thiết kế để tiếp tế, bị cắt đứt dây kéo và bỏ lại những con ngựa, nằm trơ trọi như những dải đá ngầm đợi sóng triều đánh ập vào. Những lò rèn di động đồng hành cùng chúng, cùng những cỗ xe chở hành lý của sĩ quan. Dưới gầm vài chiếc xe, những con la bị đè bẹp dí; một cảnh tượng thật kinh hoàng nếu bất kỳ ai ở đó chứng kiến hay xót xa! Ẩn hiện mờ ảo xuyên qua màn khói ấy là những cỗ xe tiếp tế khổng lồ, bên cạnh những chiếc xe chở vật dụng nhẹ hơn, chứa đầy những thùng và chum rượu vang cùng hoa quả, đủ mọi loại hàng hóa, những món đồ phù phiếm mạ vàng, mọi thứ xa hoa đủ kiểu, được đưa vượt qua sông Potomac dành cho những người lính của miền Bắc. Xe của những người buôn bán theo quân đội cũng không hề thiếu, được chất đầy sặc sỡ, trông thảm hại như chú hề Harlequin giữa lúc chiến sự căng thẳng trong ngày. Về xung quanh và bên trên tất cả những thân xác vỏ tàu bị mắc cạn ấy, lực lượng đối địch đang gầm thét. Steve nhìn thấy Ashby, trên lưng con chiến mã đen, đang ra lệnh bằng một bàn tay đeo găng sắt. Bốn con ngựa kéo khổng lồ, đang kéo một chiếc xe tải nặng chở đầy hàng, không có người đánh xe, bị điên cuồng vì hoảng sợ, lao rẽ vào con phố này nơi diễn ra rất nhiều trận chiến đẫm máu. Một tiếng hô vang lên. Súng carbine nổ đanh tách. Một con ngựa dẫn đầu quỵ gối ngã xuống. Con còn lại trượt chân trong vũng máu rồi ngã nhào. Chiếc xe tải bị lật nhửa, đè bẹp một con ngựa kéo bên dưới. Cú ngã của nó, ngay sát chiếc xe Conestoga, đã bít kín ô cửa sổ của Steve. Hắn quay người định bò sang phía bên kia. Đúng lúc đó, người lính bị thương nằm trong đám rơm cất lời nhận xét. Anh ta nói bằng giọng điệu lơ mơ y như lúc nãy: "Mọi người có ngửi thấy mùi vải đang cháy không thế?"

Steve ngửi thấy; và ngay lập tức hắn cũng nhìn thấy nó đang bốc cháy, đầu tiên là góc của tấm bạt phủ, rồi đến lớp rơm bên dưới. Hắn rú lên một tiếng ré. "Chúng ta đang bốc cháy rồi! Chúa ơi! Tôi phải thoát khỏi đây thôi!"

Người đàn ông nằm trong đống rơm vẫn tiếp tục lảm nhảm nói mơ màng. "Tao bị một viên đạn xuyên qua cuối xương cụt rồi. Tao chẳng ngồi dậy nổi. Tao cứ nằm đây ngắm nghía cái vòm của cái cỗ xe cũ kỹ này mãi. Trông nó cứ như bầu trời đầy sao vào ban đêm vậy, với vô số những vì sao đang chiếu sáng. Có biết bao nhiêu đoạn kinh thánh nói về những vì sao cơ chứ. 'Như ngôi sao này khác với ngôi sao kia về độ sáng —'" Anh ta bắt đầu ho sặc sụa. "Có vẻ như có khói rồi đấy. Chắc là mày phải lôi tao ra ngoài thôi, người anh em ạ."

Ở cuối ngôi làng, một bức tường đá nằm vắt ngang giữa hai ngôi nhà, phía bên kia là một khu vườn nhỏ trồng khoai tây thoai thoải. Dưới bóng râm của bức tường, một hàng binh sĩ đang quỳ gối, tỳ nòng súng trường lên gờ tường và nả đạn vào lực lượng kỵ binh của Hatch vốn đã bị đánh tan tác và đang dao động theo hướng tan rã. Ban đầu hàng quân bị che khuất bởi một luồng khói cuồn cuộn; luồng khói tan dần, và Steve nhận ra một lá cờ hiệu nhỏ mà họ đã dựng lên, rồi sau đó là chính những người lính. Đó chính là Tiểu đoàn Hổ dữ Louisiana của Wheat, tập hợp từ những bến tàu, cầu tàu và các khu phố nghèo của New Orleans, cùng với rất nhiều thành phần ưu tú hơn, không thiếu những kẻ du thủ du thực và tay sai cự phách, những lính đánh thuê mà Pappenheim chưa chắc đã dám coi thường. Bức tường đá của họ lại rực sáng lên những tia lửa đạn.

Steve ngước nhìn trời đất và khoảng không gian xung quanh bao xa tùy theo lớp mây xám xịt cho phép, rồi nhanh chóng băng qua thửa ruộng khoai tây. Khắp nơi giữa làn khói bụi hòa quyện là một bức tranh hoành tráng thay đổi liên tục của những chiến binh đang giao chiến; trên mặt đất đen xì bên dưới những chiếc lá xanh mướt và những chùm hoa màu tím là những thây người chết và bị thương nằm ngổn ngang với những tư thế khó mà tưởng tượng nổi. Dọc theo hàng quân sát bức tường đá thỉnh thoảng lại xuất hiện những khoảng trống. Steve, đầu rụt giữa hai vai, lao thẳng về phía chiến lũy rồi tụt vào một trong những khoảng trống ấy, người hàng xóm bên cạnh hắn một bên là một tên lao động vô gia cư người Ireland, một bên là một kẻ gốc Creole từ đồn điền mía đường. Hắn tự thanh minh cho sự hiện diện của mình. "Tôi bị lạc khỏi đại đội rồi — Đại đội A, Trung đoàn 65 Virginia. Tôi vừa có một trận chiến khủng khiếp với ba tên Yank chết tiệt, và tên thứ tư xông tới cướp mất khẩu súng của tôi! Nếu các anh không phiền, tôi xin phép được ở lại đây để giúp một tay —"

Tên người Ireland nói: "Chẳng có gì phải phàn nàn sất. Nhặt khẩu súng hỏa mai của thằng Tim đằng sau lưng mày lên rồi vào việc mau đi chứ!"

Gã bên kia nói: "Bon jour! Một người đồng chí thì lúc nào cũng được chào đón nồng nhiệt hết!"p> Một mệnh lệnh vang dội dọc theo chiến tuyến. Tên người Ireland thốt lên: "Ngưng bắn phảị không? Và đó chính là câu nói tử tế đầu tiên mà ta nghe được suốt nửa tiếng đồng hồ nay đấy! Rất hân hạnh được tuân lệnh, thưa đại úy!" Anh ta tỳ khẩu súng hỏa mai lên những hòn đá, đứng thẳng người dậy và phóng tầm mắt quan sát khung cảnh xung quanh. "Lạy Thánh Patrick! Nhìn kìa, bọn chúng đang tháo chạy tán loạn ra tứ phía! Và nhìn kìa cả dặm xe ngựa mà chúng bỏ lại đằng sau nữa chứ! Trong đó chứa toàn đồ tiếp tế đấy hỡi người anh em, đủ cho cả thể xác lẫn tâm hồn luôn!"p> Steve kéo cơ thể mình đứng lên cạnh gã kia. "Tôi đoán là giờ không còn nguy hiểm gì từ những viên đạn lạc nữa đâu nhỉ? Nhìn một con đường trông thế kia mới thật khủng khiếp làm sao. Có một kẻ mà đến mẹ hắn cũng chẳng thể nhận ra nổi nữa — chắc là bị ngựa giẫm nát mặt rồi. Chúa ơi! Chúng ta bắt được cả đống tù nhân kìa! — Ai đang bước ra từ trong đám mây khói thế kia?"

"Pháo binh kỵ mã của Chew — cùng với Ashby, cưng quý của chúng ta đây!"

Ashby dừng lại trước ngôi nhà đá bên phải. "Có người ở trong đó — kèm theo cả mấy tên sĩ quan nữa. Đại đội trưởng, hãy đến ra lệnh cho chúng đầu hàng đi."p> Viên đại đội trưởng tuân lệnh, tìm thấy một cánh cửa cài then kín mít và chẳng nhận được câu trả lời nào. Lại gần ô cửa sổ, anh ta phát hiện phía sau những tấm rớp đóng kín là ánh lóa của nòng súng hỏa mai. "Đi lại lần nữa đi! Bảo chúng rằng đoàn quân của chúng đã bị cắt đứt và đại quân đã tan rã. Nếu chúng không đầu hàng ngay lập tức, ta sẽ nã một quả pháo vào chính giữa căn phòng đó."p> Viên đại đội trưởng quay lại lần nữa. "Thế nào?"p> "Bọn chúng bảo 'Xuống địa ngục đi', thưa ngài. Bọn chúng nói tướng Banks sẽ đến đây ngay thôi, và bọn chúng đã chọn ngôi nhà này làm sở chỉ huy của ông ta. Tôi nghĩ trong đó ngoài nước ra còn có thứ gì khác nữa đấy."p> Một viên trung sĩ góp lời. "Có khoảng hai mươi tên ở trỏng. Bọn chúng đã chiếm lấy ngôi nhà trống này, và bọn chúng vẫn đang nã đạn tỉa hạ người của chúng ta —"

"Dùng đạn chùm đôi, bắn trực diện, Allen. — Thế nào, trung sĩ?"p> "Chưa chắc đó là một ngôi nhà trống đâu thưa ngài. Một tên Hổ dữ đằng kia nghĩ rằng có phụ nữ trong đó."p> "Phụ nữ!"

"Hắn không chắc — chỉ nghĩ thế thôi. Hắn nghĩ hắn nghe thấy tiếng thét khi đám Yank xông vào — A! — Chà, thà thủng cái mũ còn hơn là thủng đầu đấy thưa ngài! Chúng ta sẽ thổi bay tên xạ thủ bắn tỉa đó để hắn biết thế nào là được nhìn ra ngoài cửa sổ cho chắc ăn! Đã chuẩn bị xong ngòi nổ rồi thưa ngài."p> Ashby đội lại chiếc mũ rộng vành mềm có lỗ đạn thủng ngay cạnh chùm lông vũ đen lên đầu. "Không, không, West! Chúng ta không thể mạo hiểm kiểu đó được! Thay vào đó chúng ta sẽ phá cửa xông vào."p> "Những người khác nghĩ rằng tên Hổ dữ đã nhầm lẫn thưa ngài. Bọn họ bảo tất cả phụ nữ đã rời khỏi những ngôi nhà khác, và bọn họ chắc chắn phụ nữ cũng đã đi khỏi ngôi nhà này rồi. Chúng ta có nên khai hỏa không thưa ngài?"p> "Không, không! Chúng ta không thể mạo hiểm được. Lắp đạn vào pháo đi trung úy, và tiếp tục di chuyển cùng những người khác. — Ai tình nguyện phá cửa xông vào nào!"p> Steve thầm nghĩ phía sau bức tường: "Chẳng có ai đang nhìn đâu. Chúa ơi! Chắc tôi lại phải thử vận may lần nữa thôi. Cứ ở lại đây có mà tiêu mạng." Hắn nói với gã người Ireland to con: "Tôi nghĩ tôi sẽ thử tìm lại đại đội của mình đây! Tôi không muốn bị bỏ lại phía sau đâu. Lão Già Jack sắp sửa đuổi cổ bọn chúng rồi, và lão cần tất cả những chiến binh đấy!"

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.