Hiện nay trong xã hội luôn tồn tại những cuộc tranh luận gay gắt về Trung y, phe phản đối cho rằng Trung y chính là ngụy khoa học, phe còn lại thì cho rằng Trung y không thể bị loại bỏ. Ông có cái nhìn thế nào về những tranh luận này?

Dư Thu Vũ: Cộng đồng dân tộc đông dân nhất trong lịch sử thế giới này đã được Trung y che chở, thời gian được che chở còn dài hơn nhiều so với thời gian của khoa học. Khoa học sẽ không hẹp hòi đến mức tự ý phán định những "trạng thái tồn tại" mà mình nhất thời không giải thích được là ngụy khoa học.

Khi thiên văn học chưa phát hiện ra nhiều hành tinh, thì chúng đã tồn tại từ lâu rồi. Những hành tinh chưa được thiên văn học quan tâm tới, không phải là một dạng tồn tại phi khoa học.

Hình tượng con rồng trong văn hóa truyền thống phương Tây là một hình tượng khá tà ác, trong nước có học giả chủ trương rằng để tránh những hiểu lầm văn hóa không cần thiết, rồng không nên tiếp tục làm vật tổ của văn hóa Trung Quốc nữa, nên thay bằng vật tổ khác. Ông nghĩ sao về vấn đề này?

Dư Thu Vũ: Chúng ta không thể vì ánh nhìn mong manh của người khác mà trở nên mong manh theo. Vật tổ thời kỳ đầu của một tộc người hùng mạnh luôn hung dữ. Không ít quốc gia lấy sói, gấu, sư tử, đại bàng làm biểu tượng dân tộc, hoàn toàn không hề có ý định thay đổi. Hoa văn trên đồ đồng thời nhà Thương ở Trung Quốc còn dữ tợn hơn cả rồng, nhưng chúng ta vẫn lấy làm tự hào vì điều đó. Chỉ để không làm chói mắt người nước ngoài mà phải thay đổi cả huy hiệu của tổ tiên? Tổ tiên chính là vì dự liệu được sẽ có những hậu thế như thế này, nên mới sớm củng cố vật tổ.

Trong xã hội luôn có người đề xuất phải tẩy chay các ngày lễ phương Tây để chấn hưng hoặc phát huy văn hóa truyền thống của chúng ta, ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Dư Thu Vũ: Tết Dương lịch cũng không qua nữa à? Ngày Quốc tế Lao động, ngày Quốc tế Phụ nữ, Quốc tế Thiếu nhi đều không qua nữa sao? Theo đó mà tới, tôi biết rồi, âu phục không được mặc, phim ảnh, truyền hình đều không được xem, điện thoại, di động cũng không được dùng, bởi vì theo logic thì chỉ có thể như vậy. Tôi muốn nhắc nhở một câu: Ăn lễ là lựa chọn của chính mỗi người, một người "tẩy chay" là tự do, muốn người khác cùng "tẩy chay" là cưỡng ép, muốn rất nhiều người cùng "tẩy chay" là chuyên chế. Chúng ta làm sao có thể vì chủ nghĩa dân tộc mà đi tới chủ nghĩa chuyên chế?

Thưa thầy Thu Vũ, ông nhìn nhận việc khai quật lăng mộ Tần Thủy Hoàng như thế nào? Ông cho rằng nên tiếp tục tiến hành, hay cứ để nó nằm yên lặng dưới lòng đất, chúng ta vĩnh viễn đừng nên quấy rầy nó?

Dư Thu Vũ: Tạm thời đừng khai quật, vì tôi luôn cảm thấy điều kiện vẫn chưa chín muồi, mà nhân loại cũng không thể làm hết mọi việc ngay trong thế hệ của mình. Để lại một chút suy đoán, để lại một chút hoài nghi về chính mình, để lại một chút kính sợ đối với người xưa, để lại một chút kỳ vọng cho hậu thế, điều đó mới khiến lịch sử xuyên suốt một cách huyền bí. Tuy nhiên, tôi cũng không chủ trương "vĩnh viễn không quấy rầy", vì như vậy sẽ tạo ra một mệnh lệnh cưỡng ép đối với hậu thế, mà chúng ta thì không thể dự đoán được bất cứ điều gì về hậu thế.

Một nhóm người bao gồm cả Vương Sóc tuyên bố rằng, việc đông đảo các nhà Hồng học giải mã "Hồng Lâu Mộng" thực sự là một việc làm vô nghĩa, ông nghĩ sao?

Dư Thu Vũ: Tôi cũng có cùng cảm nhận, bởi vì đó dù sao cũng là tiểu thuyết, mà không ít nhà Hồng học lại coi nó như lịch sử chân thực để nghiên cứu, để ý hội, để khảo chứng.

Hư cấu nghệ thuật là một quyền năng vĩ đại. Nếu chuyển nhượng toàn bộ quyền năng này cho học thuật, thì một dân tộc quá đỗi bi ai.

Phim lịch sử thường có hai khuynh hướng có thể thu hút sự chú ý của khán giả, mặt thứ nhất là từ một kiểu diễn giải (hí thuyết), từ góc độ đùa vui để thu hút khán giả; góc độ còn lại là bám sát lịch sử, kể chủ yếu về quyền mưu và đạo lý thành công. Ông đối đãi thế nào với hai khuynh hướng này?

Dư Thu Vũ: Hai khuynh hướng này từ xưa đã có, nhưng nghệ thuật không phải là sách giáo khoa lịch sử, bản chất của nó gần với trò chơi hơn, vì vậy tôi thiên về "diễn giải" hơn, mặc dù đẳng cấp của "diễn giải" hiện nay vẫn còn cần phải nâng cao.

Shakespeare thời kỳ đầu viết không ít các vở kịch lịch sử bám sát lịch sử hơn, nhưng đến ngày nay, có đoàn kịch của quốc gia nào trên thế giới còn diễn những vở kịch này không? Mang theo cuốn hướng dẫn dày cộp để hiểu rõ bối cảnh lịch sử rồi mới bước vào nhà hát, thế mà còn được coi là xem kịch ư?

Hãy trả lịch sử về cho lịch sử, để hư cấu làm chủ nghệ thuật.

Trong quá trình truyền thừa của văn minh Trung Hoa, có cần thiết phải dựng lên các thần tượng văn hóa không? Dựng lên bao nhiêu? Mức độ nào là phù hợp?

Dư Thu Vũ: Văn minh và văn hóa, bề ngoài là được truyền thừa bởi những câu từ, thực ra câu từ giống như vật phẩm, phải dựa vào vật tải thể mới có thể vận động về phía hậu thế. Vật tải thể này, chính là nhân cách. Jung nói, mọi văn hóa đều lắng đọng thành nhân cách. Nhân cách là một hiện tượng sự sống, phàm là hiện tượng sự sống, thì đều có gen, có di truyền.

Vì vậy, văn hóa Trung Hoa được truyền thừa nhờ vào nhân cách tập thể của người Trung Quốc. Vấn đề này trong học thuật rất phức tạp, sau này tôi sẽ luận thuật chuyên biệt một lần. Nhưng tôi nói đến đây, đã có thể trả lời câu hỏi của bạn rồi. Nhân cách tập thể mang vác văn hóa, tất nhiên sẽ có đại diện, đó chính là thần tượng văn hóa mà bạn nói.

Thần tượng văn hóa là sản sinh tự nhiên trong quá trình thời gian và lựa chọn không gian, vì vậy không cần phải cố ý "dựng lên". Đã như vậy, thì cũng không tồn tại vấn đề số lượng và đo lường.

Thầy Thu Vũ nghĩ sao về cơn sốt công chức hiện nay?

Dư Thu Vũ: Điều này liên quan đến tính an toàn trong mưu sinh, rất bình thường. Nhưng đối với cá nhân tôi, lại chủ trương tính cá tính trong lựa chọn nghề nghiệp, dù cho là mạo hiểm. Cái gọi là tự do, cuối cùng phải nhìn vào số lượng thời gian mà cá nhân có thể chi phối. So sánh sự an toàn và tự do, trong việc chọn nghề, tôi thiên về cái sau.

Mấy năm gần đây rất nhiều quan chức bị truy cứu trách nhiệm và cách chức vì các tai nạn nghiêm trọng, ông có cái nhìn gì về việc này?

Dư Thu Vũ: Nên làm. Chủ nghĩa quan quyền ở Trung Quốc quá mạnh mẽ, nên để nhiều người tận mắt chứng kiến rủi ro to lớn khi làm quan. Tôi chỉ hy vọng rằng, trong các cơ quan văn hóa, tuyên truyền cũng phải có sự định tội đối với "tai nạn nghiêm trọng".

Ví dụ, nhiều phương tiện truyền thông giống như mắc bệnh truyền nhiễm mà cùng nhau làm giả, người chịu trách nhiệm và lãnh đạo cấp trên của truyền thông ở đây cần phải bị truy cứu và cách chức; lại ví như, tiêu tốn ngân sách chính phủ khổng lồ để tạo ra một buổi biểu diễn tuyên truyền "thành tích chính trị", mà cuối cùng không có lấy một khán giả tự nguyện mua vé vào rạp, điều này cũng nên được xem là "tai nạn nghiêm trọng";

Lại như, cặn bã văn hóa của một thành phố thông qua kênh chính thống làm tổn thương nghiêm trọng đến một người sáng tạo văn hóa, quan chức liên quan lạnh lùng đứng xem không hỏi han gì, những quan chức như vậy cũng nhất định phải chịu phạt trách nhiệm...

Tôi thậm chí cho rằng, trong các trường đại học, các giáo sư đạo văn của người khác tràn lan, chất lượng giáo dục của một số ngành học đã rơi xuống đáy của các trường đại học từ lâu, hoặc sinh viên một số chuyên ngành mãi không tìm được việc làm, v.v., đều nên được xem là tai nạn nghiêm trọng mà bị truy cứu cách chức.

Cách chức là cách chức, đừng biến thành "điều chuyển cùng cấp bậc", khiến cho việc "truy cứu trách nhiệm" biến thành chuyến du ngoạn của chốn quan trường.

Những quan chức như thế, tôi đã thấy quá nhiều rồi.

Có vẻ như trong lĩnh vực văn hóa luôn có ba bốn người không ngừng tấn công ông, lần nào cũng tung ra một tin tức giật gân, rồi báo chí cả nước đăng tải lại, mà ông thì luôn không phản bác. Sau đó phong trào qua đi, những tờ báo đó cũng không có thái độ gì, chỉ chờ đợi một tin giật gân tiếp theo.

Về điều này, ông có thể nói vài câu không?

Dư Thu Vũ: Tổng cộng là năm người, sau đó rút lui một người, còn lại bốn người. Trước đây đều là người hâm mộ cuồng nhiệt của tôi, nhưng hâm mộ quá đà, một người lậu in sách của tôi, một người đạo văn sách của tôi, đều bị tôi quở trách, họ liền quay lưng thành những người tấn công tôi. Do pháp luật nước ta trong thực thi thực tế không liệt tội phỉ báng, tội vu khống, tội nhục mạ vào án hình sự, lại càng do truyền thông nước ta yêu thích tin tiêu cực của người nổi tiếng mà không phải chịu bất kỳ tội lỗi nào, bốn người bọn họ mười mấy năm nay như đi vào chỗ không người.

Họ muốn "tranh luận" với tôi nhất, tất nhiên tôi không cho họ cơ hội. Tôi bằng cách im lặng, khóa chặt họ trong đẳng cấp của họ. Về điều này, ông Vương Nguyên Hóa đã viết cho tôi một bức thư ngắn, nói: "Mười mấy năm nay, ngoài việc mắng cậu ra, họ không viết được bất kỳ văn chương nào ra hồn, còn cậu, ngoài việc không mắng lại, lại viết ra tất cả. Thế là đủ rồi." Cảm ơn ông Vương Nguyên Hóa.

Mấy người bọn họ như vậy, tại sao lại nhận được sự hưởng ứng của nhiều người đến thế? Lý do chỉ có một: Cái ác thích hãm hại người khác lắng đọng dưới đáy lòng các văn nhân Trung Quốc, trong Cách mạng Văn hóa đã bùng phát một lần, sau đó bị kìm nén, cuối cùng tìm được một lối xả trên người tôi. Vì điều này, tôi cảm thấy vô cùng vinh hạnh.

Đối với thập niên tám mươi của thế kỷ trước, ông có điều gì muốn nói? Đối với tâm lý hoài cổ về thập niên tám mươi của đông đảo người làm văn hóa Trung Quốc hiện nay, ông nhìn nhận thế nào?

Dư Thu Vũ: Đó quả thực là một thập niên không tồi. Do thảm họa "Cách mạng Văn hóa" vừa kết thúc, mọi người trí nhớ còn mới mẻ, vì vậy thị phi rõ ràng, đạo lớn hiển lộ, ngay cả tranh luận cũng minh bạch rõ ràng. Không như sau này, ký ức dần nhạt nhòa, những kẻ tiểu nhân đó lại hoạt động trở lại để cắn người, hủy hoại người khác.

Thập niên tám mươi do sự ngủ đông tập thể của tiểu nhân, trong văn hóa đã bước vào thời kỳ đại suy tư, đại đoạn tuyệt, đại kiến tạo, một khung cảnh khí phách hăng hái. Cho đến hôm nay, chúng ta vẫn sẽ xuyên qua trận thế dày đặc tiểu nhân bên cạnh mà mộng hồi về thập niên đó, hết lần này đến lần khác đẫm lệ đầy mắt.

Người trưởng thành dường như đang đối mặt với thách thức từ trẻ nhỏ, trên truyền hình học sinh tiểu học có thể thách thức người trưởng thành, cũng ngày càng có nhiều người trưởng thành dưới ảnh hưởng của máy tính sử dụng ngày càng thường xuyên mà đặt bút quên chữ, đọc sai âm điệu, nói không tốt thành ngữ, viết sai thứ tự nét. Nhiều người trưởng thành hơn trong việc ghi nhớ niên hiệu lịch sử, kiến thức điển cố cũng không bằng con cái của mình. Ông cho rằng, người trưởng thành nên đối mặt với việc bù đắp lại kiến thức văn hóa cơ bản như thế nào?

Dư Thu Vũ: Trí nhớ của người trưởng thành tất nhiên không bằng trẻ nhỏ, quên đi một ít tích lũy văn hóa là bình thường, không cần phiền não, cũng không cần xấu hổ. Lợi thế lớn nhất mà người trưởng thành thắng trẻ nhỏ, chính là trải nghiệm nhân sinh, trong đó bao gồm trải nghiệm đối với các loại tác phẩm văn học từ cổ chí kim. Điều này quan trọng hơn nhiều so với âm điệu, thành ngữ các loại, chúng ta chính là ở những chỗ này, có thể đường hoàng trở thành thầy của trẻ nhỏ.

Câu hỏi của bạn khiến tôi nảy sinh một nỗi lo. Những năm gần đây, một số người trong giới văn hóa dường như ngày càng mải mê với những chi tiết văn hóa mang tính kỹ thuật, mà hoàn toàn không quan tâm đến việc trải nghiệm đối với đại đạo, văn mạch, thời vận, thi hồn, ý cảnh, tâm linh, cảm giác nữa, đây thật sự là một sự đọa lạc đáng sợ của văn hóa. Ghi nhớ rằng, thần của văn hóa vĩnh viễn lớn hơn hình của văn hóa, đạo của văn hóa vĩnh viễn lớn hơn thuật của văn hóa. Về điều này, tuyệt đối không được đảo lộn.

Ngày càng có nhiều chương trình đặt mục tiêu vào trẻ nhỏ, nhiều chương trình tuyển chọn biến trẻ nhỏ thành rất người lớn, rất "không trẻ nhỏ", mà sự dung túng của phụ huynh và sự dẫn dắt cố ý của nhà sản xuất càng làm khuếch đại hiện tượng "trẻ nhỏ chín ép" này, ông nghĩ sao?

Dư Thu Vũ: Không hy vọng trẻ nhỏ chín ép bất thường, cũng không hy vọng có quá nhiều trẻ nhỏ tham gia chương trình tuyển chọn.

Người lớn không có lý do gì để quấy nhiễu trẻ nhỏ như thế, xã hội ồn ào không có quyền làm vấy bẩn tuổi thơ thuần khiết quá sớm.

Tuổi thơ thuần khiết đối với cả một đời người mà nói đều là báu vật vô giá. "Nhổ mạ cho nhanh lớn" (dục tốc bất đạt) là một kiểu tổn thương tàn khốc nhất. Mỗi lần nhìn thấy cảnh trẻ 5, 6 tuổi bắt chước tình cảm người lớn trong chương trình truyền hình, tôi đều muốn giơ tay gọi điện báo cảnh sát, bởi vì có người đang ngang nhiên phá hoại "Luật Bảo vệ Quyền và Lợi ích Phụ nữ và Trẻ em".

Thầy Thu Vũ, chúng tôi phát hiện hiện nay rất nhiều phim truyền hình đều là phim cũ làm lại, ví dụ như "Tây Du Ký" và "Hồng Lâu Mộng", đều đang có kế hoạch làm lại, ông có cảm thấy việc lặp đi lặp lại làm lại như vậy có phải biểu thị lực sáng tạo gốc của những người sáng tạo chúng ta hiện nay đã khô cạn không?

Dư Thu Vũ: Ngoài trừ một số ít ngoại lệ, tôi không thích phim cũ làm lại. Trong tâm lý học thẩm mỹ của khán giả, phim cũ có một loại "sức hiệu triệu sơ kỳ", nhưng, sự đối lập và chán ghét của khán giả khi xem, chắc chắn vượt quá sức hiệu triệu sơ kỳ này. Vấn đề sắc bén hơn là: Những bộ phim cũ đó sản sinh trong thời đại tư tưởng chưa giải phóng, về tinh thần rất khó gợi lên sự đồng cảm của khán giả đương đại. Nếu muốn đồng cảm, vậy thì phải cải biên quy mô lớn đối với phim cũ. Đã như vậy, tại sao không làm thẳng một bộ phim mới?

Tôi ước đoán, phim cũ làm mới, một là để tiện thu hút đầu tư, hai là để tiện cho việc thông qua kiểm duyệt.

Tuy nhiên, đã ở trong một thời đại chủ trương đổi mới, phim cũ làm lại không đáng được đề xướng.

Truyền thông trong và ngoài nước quan tâm nhiều hơn đến những ngôi sao văn thể như Chương Tử Di, Lưu Tường, mà bỏ qua các tinh anh xã hội khác, ví dụ như các nhà khoa học. Những điều này ông nhìn nhận thế nào?

Dư Thu Vũ: Rất bình thường. Nếu các nhà khoa học cũng trở nên được truyền thông quan tâm giống như các ngôi sao điện ảnh, thể thao, thì thế giới đã đổ bệnh rồi. Xin lưu ý, được truyền thông quan tâm là một sự hy sinh. Chỉ có sự hy sinh của Chương Tử Di, Lưu Tường bọn họ, mới có được sự yên tĩnh của các nhà khoa học.

Hàn Hàn và Trần Đan Thanh khi làm khách mời trong một chương trình đài truyền hình, đã bình phán về văn học hiện đại Trung Quốc, cho rằng một số đại sư được công nhận trong lịch sử văn học hiện đại như Băng Tâm, Mao Thuẫn v.v. căn bản không phải là đại sư gì cả, mà là được tán tụng quá mức trong bối cảnh thời đại. Vì thế đã vấp phải sự tấn công giận dữ từ cư dân mạng, cho rằng Hàn Hàn sỉ nhục đại sư, không tôn trọng văn học. Sau đó Hàn Hàn cũng viết nhiều bài blog luận bàn về việc này, nói rằng "đại sư của bạn không phải là đại sư của tôi". Ông nhìn nhận việc này thế nào?

Dư Thu Vũ: Môn "Lịch sử văn học hiện đại Trung Quốc" quá chính trị hóa, lại quá phóng đại, nên dung túng cho người đời sau đưa ra một vài phán đoán khác biệt. Những phán đoán khác biệt cũng không cần phải trở thành "định luận" mà đạt được "công nhận", bởi vì các khái niệm kiểu như "định luận" và "công nhận" trong thời đại văn hóa đa nguyên tỏ ra vô cùng không hợp thời.

Tôi vào đầu thập niên tám mươi thế kỷ trước từng mở một môn lịch sử văn học hiện đại, phá vỡ khuôn mẫu thông thường, chỉ dựa vào cảm giác nghệ thuật của chính mình để chọn tác giả, kết quả cho rằng tác giả khá hơn chỉ có ba người là Lỗ Tấn, Thẩm Tùng Văn, Tào Ngu. Thập niên tám mươi khuyến khích tư duy lại về mọi vấn đề, vì vậy hành động táo bạo này của tôi cũng không chịu nhiều chỉ trích, Giáo sư Vương Dao ở Đại học Bắc Kinh sau khi xem bản thảo bài giảng của tôi còn viết thư dài nhiệt tình khen ngợi nữa mà.

Những năm này tôi nhiều lần đi Mỹ giảng bài, phàm là ở New York mở giảng, giáo sư Hạ Chí Thanh tuổi cao đều sẽ đến nghe. Trong vài lần liên hoan, ông ấy nói với tôi, ông ấy không thích tiểu thuyết của Lão Xá. Tôi nói, tôi không thích tiểu thuyết của Tiền Chung Thư mà ông lão từng tiến cử, trí tuệ quá dư thừa; tôi cũng không quá thích hơi thở âm u quá cố ý trong tiểu thuyết của Trương Ái Linh. Hai chúng tôi luôn nói chuyện mà cười lớn.

Nhớ có một lần ông Vương Nguyên Hóa nói với tôi, Văn học Nghiên cứu hội thành lập năm 1921, người trong đó đều rất tốt, nhưng ngòi bút lại thiếu tài khí, khá tầm thường, ông ấy hỏi tôi có đồng cảm không. Tôi rất đồng cảm, nhưng trong đó liên quan đến tác giả thì nhiều rồi, ngoài Mao Thuẫn ra, còn có Trịnh Chấn Đạc, Diệp Thánh Đào, Hứa Địa Sơn, Vương Thống Chiếu, Quách Thiệu Ngu, v.v. Đây không phải là không cung kính với tiền bối, mà là bảo vệ quyền được tiến hành phán đoán văn hóa của chính mình.

Nhiều năm trước tuyển nghiên cứu sinh tiến sĩ, có một thí sinh bày tỏ rõ ràng sự bất mãn đối với Shakespeare, tôi rất vui mừng, liền thu nhận, mặc dù tôi vẫn thích Shakespeare. Nhưng tôi cũng rất rõ ràng, Maeterlinck, Ibsen họ chính là vì phản đối sự độc dược, ám sát, quyết đấu trong kịch của Shakespeare, mà chủ trương biểu hiện "chuyện thường của người thường", mới bước ra cục diện mới của văn học châu Âu.

Nói nhiều như vậy, tôi muốn mượn điều này để cổ vũ các bạn, đừng trở thành người bị sách giáo khoa khống chế cả đời mà từ bỏ cảm giác văn hóa của chính mình. Càng đừng vì người khác bày tỏ suy nghĩ không giống với sách giáo khoa, mà "giận dữ". Các bạn tuyệt đối đừng trở thành cộng đồng có tư duy cứng nhắc, cảm xúc cực đoan.

Dư Thu Vũ: Tôi không cho rằng chính trị là sự nghiệp quan trọng nhất trên thế giới. Chưa bao giờ là, mặc dù đôi khi trông có vẻ như thế. Trung Quốc do mấy ngàn năm thống trị chuyên quyền phong kiến, lắng đọng thành hai loại tâm lý: Bản năng thèm khát chốn quan trường, lại bản năng thù hận chốn quan trường. Hai loại tâm lý này trông như đối lập thực ra xuất phát từ cùng một gốc, đều không có lợi cho việc thiết lập lý tính nhân văn. Max Weber là một nhà xã hội học, lại đứng ở châu Âu khi Chiến tranh thế giới lần thứ nhất vừa kết thúc, nói những lời như vậy rất có thể hiểu được. Lịch sử nước Đức sau ông ấy đã chứng minh, kiểu chủ trương đó có khả năng gây ra thảm họa xã hội to lớn.

Khoảng thời gian trước có một sinh viên Thanh Hoa, vì công việc không thuận lợi liền đi bán bánh cuốn, cũng có bạn học Bắc Đại đi bán thịt cũng được xào xáo ầm ĩ. Ông có cảm thấy trong điều kiện cạnh tranh khốc liệt hiện nay, họ tự mình lựa chọn nghề nghiệp như vậy thực sự là một chuyện mất mặt không?

Dư Thu Vũ: Tất nhiên là không mất mặt. Nếu họ thực sự giỏi, có lẽ có thể hợp nhất các ngành thực phẩm liên quan. Thực sự mất mặt, là kiểu người cầm bằng cấp trường danh tiếng mà không làm nên trò trống gì, lại còn muốn người khác tôn trọng mình.

Cạm bẫy lớn nhất của cuộc đời, là tự lừa dối mình. Muốn bước ra khỏi cạm bẫy này, cần phải trả giá bằng sự dũng cảm to lớn, bởi vì xã hội từ lâu đã quen với việc chấp nhận sự tự lừa dối. Có một số sự tự lừa dối, còn bao hàm cả tâm huyết của cha mẹ, sự thiết kế của thầy cô, vì vậy một bước đi sai là tổn thương đến tận xương tủy. Những cái gọi là trường danh tiếng ở Trung Quốc ngày nay, có khả năng ẩn giấu nhiều thành phần tự lừa dối nhất.

Thầy Thu Vũ từng đề cập đến thái độ của chúng ta đối với lịch sử, bao gồm chúng ta có thể tin tưởng lịch sử đến mức độ nào, bao gồm đầu thế kỷ trước, như Phó Tư Niên, Cố Hiệt Cương họ "Cổ sử biện" đã đề xuất một sự khảo lượng hoàn toàn mới đối với cổ sử, vậy câu hỏi của tôi là: Chúng ta nên tin rằng lịch sử có thể cấu thành nền tảng cuộc sống của chúng ta đến mức độ nào? Chúng ta có thể tin sử chứ không nghi sử đến mức độ nào?

Dư Thu Vũ: Lịch sử rất khó tin, bởi vì quan sử cao tầng từ trước đến nay đã cung đình hóa nó, nghệ nhân tầng dưới đã câu chuyện hóa nó, đa số quần chúng đã cảm xúc hóa nó. Ra khỏi ba cái "hóa" này, có được mấy người?

Tư liệu liên quan, xem thì có thể xem, chủ yếu là tìm kiếm lịch sử trong lòng mình. Cảm giác của chính mình, phán đoán của chính mình, kinh nghiệm của chính mình, có thể khiến chúng ta tin tưởng một logic độc đáo mà lại đáng tin cậy. Từ đó tôi có thể mượn cấu trúc ngôn ngữ của người đồng hương Vương Dương Minh của tôi để biểu đạt một chủ trương: Tâm ngoại vô sử.

Còn về cái "Cổ sử biện" của các nhà sử học đó, vạch trần rất nhiều sự hư cấu của lịch sử, điều này là có giá trị, nhưng chính họ cũng rơi vào cái hố bùn của tính chân thực rồi. Những khảo chứng sử liệu đó, có thể gột rửa một số hư cấu rõ ràng, nhưng những khảo chứng sử liệu này có đáng tin cậy không?

Chúng tôi phát hiện, hiện tượng pháo kích người nổi tiếng trên mạng dường như ngày càng nhiều, ví dụ như Chương Tử Di không yêu nước, Lưu Đức Hoa không có lòng nhân ái, nhưng chúng tôi cảm giác những người nổi tiếng này, thực tế hành vi của họ không đến mức phải chịu sự lên án gay gắt như vậy, ông có cảm thấy hiện tượng này bình thường không?

Dư Thu Vũ: Vô cớ tấn công người khác, vĩnh viễn là một tội ác. Người xưa nói: "Thiên hạ cố hữu bách ác, ác trung chi ác, vi hủy nhân dã." (Trong thiên hạ vốn có trăm cái ác, cái ác trong các cái ác, chính là việc bôi nhọ người khác.) Cho rằng tấn công người nổi tiếng có thể thoát tội, thực chất là một tâm lý bạo dân. "Cách mạng Văn hóa" đã sớm được Hồng vệ binh, phe tạo phản thử luyện qua rồi, đối tượng họ tàn hại lúc đó, gọi là "Tam danh tam cao", nói đơn giản, chính là người nổi tiếng.

Tấn công sự thiếu hụt đạo đức của người nổi tiếng, là một số người thực sự thiếu hụt đạo đức đang mượn danh người nổi tiếng để hoàn thành một sự đền bù tinh thần tự thân. Họ thấy tiền, thấy sắc, thấy quyền đều sẽ nảy sinh một loại xung động phạm tội, nhưng xã hội dựng lên lại là một loạt mô hình đạo đức, họ không nơi nào xả ra được sự xung động phạm tội này, chỉ có thể thông qua sự ảo tưởng hoặc vu khống đối với người nổi tiếng để miễn cưỡng ký thác. Vì vậy, người nổi tiếng ở Trung Quốc phải gánh vác nghĩa vụ tâm lý này cho những người đó.

Nếu muốn kiểm soát hiện tượng này, chỉ có thể cầu mong pháp luật. Ngày nào đó, xây dựng pháp chế của Trung Quốc có thể khiến tội vu khống, tội phỉ báng, tội nhục mạ thực sự đạt được sự xét xử, tình hình sẽ có chuyển biến.

Chúng ta vẫn luôn đang nói về lịch sử. Có một câu nói gọi là "Thịnh thế tu sử" (Thời thịnh trị thì viết sử), vậy sự tôn sùng gần như cuồng nhiệt đối với lịch sử đang cuộn trào ở Trung Quốc hiện nay, có phải biểu thị một luồng tư tưởng chủ nghĩa dân tộc nào đó đang cuộn trào hiện đại của chúng ta, hay là trạng thái có chút phù phiếm về sự trỗi dậy của Trung Quốc?

Dư Thu Vũ: Thịnh thế thực sự không quá "tu sử". Cuồng nhiệt tìm kiếm ngôn từ lịch sử, đa phần là để đạt được sự an ủi tinh thần. Hơn nữa, sự an ủi tinh thần này là kiểu ảo tưởng, cắt xén phiến diện, chiều theo tâm lý vô tri, kiểu làm náo động để cầu danh. Vì vậy, "lịch sử nhiệt" như vậy, giống như pháo hoa tế tổ trong các lễ hội dân gian, thoáng chốc là tan biến.

Trí giả có lương tri, nên đi về phía phế tích một mình khi mọi người quên mất lịch sử, hoặc, lặng lẽ rời đi khi mọi người đều bàn tán về lịch sử, đi suy tư về những căn bệnh cố hữu của dân tộc.

Trong thời gian Thế vận hội Bắc Kinh thực hiện chạy xe theo ngày chẵn lẻ, nhận được sự hoan nghênh rộng rãi của người dân, thậm chí đa số mọi người cho rằng nên tiếp tục sử dụng mãi, vì thế Hàn Hàn trong blog đã sáng tác một bài tiểu thuyết, mạnh dạn giả thiết sau khi hạn chế xe chẵn lẻ vài năm, các loại quan hệ nhân quả đã dẫn đến Thế chiến thứ ba. Ông cho rằng ở quốc gia đang phát triển như Trung Quốc, làm thế nào để tìm được điểm cân bằng giữa dân chủ và sự bạo chánh của đa số?

Dư Thu Vũ: Tiểu thuyết của Hàn Hàn tôi chưa đọc, nhưng "sự bạo chánh của đa số" là một khái niệm chính trị sâu sắc.

"Đa số" cực kỳ dễ mù quáng, "đa số" không thể thực chứng, "đa số" khó mà phản bác, nhưng "đa số" lại thường bị coi là "dân chủ". Đây là sự thật mà tôi nhiều lần nhìn thấy trong thảm họa "Cách mạng Văn hóa", gần như lật đổ tất cả kiến thức chính trị thông thường mà tôi từng tiếp nhận. Tất cả những người phản đối dân chủ mà lại muốn ngụy trang dân chủ, đều sẽ lợi dụng bạo dân, sợ hãi bạo dân. Tôi dám khẳng định, nguyên nhân nhân loại diệt vong, ngoài thiên tai ra, chắc chắn là bạo dân bị xúi giục mà mất kiểm soát trên diện rộng.

Là chọn dân chủ lý tính, hay là sự bạo chánh của đa số? Giữa hai thứ này không thể đạt được cân bằng, chỉ có thể chọn cái trước, phủ định cái sau. Nếu cố gắng cân bằng, kết quả tất nhiên là mất đi dân chủ.

Khi chúng ta giới thiệu những tác phẩm lịch sử và kinh điển văn minh Trung Quốc cho trẻ nhỏ, chúng ta nên cải biên chúng thành những câu chuyện nhỏ thật đơn giản, thật minh bạch để kể cho chúng nghe, hay là giữ nguyên hình thái ban đầu của nó, để trẻ nhỏ đi học thuộc "Tam Tự Kinh", "Luận Ngữ"? Việc này dường như cần phải thực hiện lấy hợp, thầy Thu Vũ nghĩ sao?

Dư Thu Vũ: Cả hai cách đều cần. Khó nhất là đưa ra sự "giải thích hiện đại" đặc sắc đối với kinh điển, đây không chỉ là vấn đề đối với trẻ nhỏ. Châu Âu từ thời kỳ Phục Hưng đến Khải Mông, xuất hiện một loạt đại sư "giải thích hiện đại", khiến những tác phẩm nghệ thuật cổ đại như Venus, Laocoön, cũng như các tác phẩm triết học Hy Lạp cổ đại đạt được sự sống hiện đại phổ cập. Thực ra, sau này sự giải thích của họ đối với Dante, Shakespeare, Goethe, Beethoven, Picasso cũng rất thành công.

Giải thích, là cuộc đối thoại giữa lương tri hiện đại và tình hình cổ đại, cũng là một sự lựa chọn của hiện đại đối với cổ đại. Công trình này, không kém gì một nghiên cứu học thuật trọng đại. Trung Quốc cận đại vẫn luôn chưa xuất hiện nhóm người giải thích tương tự như châu Âu, có một số học giả học lực thâm sâu bắt đầu làm rồi, như Vương Quốc Duy, Trần Dần Khác, nhưng họ không bắc cầu giải thích thông đến quần chúng phổ thông, vì vậy vẫn chỉ là giải thích mang tính học thuật chứ không phải giải thích mang tính xã hội.

Thời gian trước sách giáo khoa lịch sử của Thượng Hải đã thực hiện điều chỉnh tương đối lớn, làm nhạt đi lịch sử chiến tranh, đặc biệt là lịch sử chiến tranh cách mạng, mà thay vào đó là coi trọng ghi chép về lịch sử văn hóa vật chất, hơn nữa phương thức miêu tả cũng có sự thay đổi nhất định, ông nhìn nhận việc này như thế nào? Nếu để ông biên soạn một bộ sách giáo khoa lịch sử trung học, hay nói cách khác là bộ sách giáo khoa lịch sử lý tưởng trong tâm trí ông, sẽ như thế nào?

Dư Thu Vũ: Việc điều chỉnh sách giáo khoa lịch sử của Thượng Hải theo hướng này là đúng, đáng tiếc cuối cùng lại khuất phục trước áp lực của giới lịch sử và giới giáo dục, thu người về. Điều này một lần nữa chứng minh, người Thượng Hải không thiếu minh trí, nhưng thiếu dũng khí.

Theo tôi, không chỉ sách giáo khoa lịch sử cần điều chỉnh, quan niệm lịch sử tổng thể cũng cần điều chỉnh. Quan niệm lịch sử lưu hành của chúng ta, đến từ quan sử triều đình, vì vậy có thể gọi là "quan niệm lịch sử chính trị cung đình". Lịch sử chiến tranh cách mạng sản sinh sau này, cũng là từ "quan niệm lịch sử chính trị cung đình" này phái sinh ra, chỉ là phương hướng không giống nhau mà thôi. Giống như chơi một ván cờ, đen trắng đảo ngược, cờ vẫn là ván cờ này.

Chúng ta nên chuyển từ "quan niệm lịch sử chính trị cung đình" sang "quan niệm lịch sử sinh thái toàn dân". Sự thúc đẩy thực chất của văn minh nhân loại, thành quả cụ thể của văn hóa Trung Quốc về giá trị tinh thần và lối sống, mới là những đề tài thực sự cần nghiên cứu và giảng dạy. Ngược lại, những cuộc thay triều đổi đại như đèn kéo quân, những cuộc khởi nghĩa nông dân, đối với văn minh và văn hóa mà nói, thực sự chưa chắc đã quan trọng.

Các học giả Thượng Hải, đã làm đúng rồi, tại sao còn phải lùi lại phía sau?

Chúng ta sống trong một thời đại an dật, thuộc về thời thịnh trị của chính trị, kinh tế, khoa học kỹ thuật. Điều tôi lo lắng là, rất nhiều tinh thần văn hóa của chúng ta lại đang trôi đi, đang tiêu tan, chúng ta liệu có cần phải có thêm một thời đại chiến loạn nữa, mới có thể đón chào sự phồn vinh văn hóa một lần nữa?

Dư Thu Vũ: Cho rằng chiến loạn có thể thúc đẩy tinh thần văn hóa, là một sự hiểu lầm chết người. Sự hiểu lầm này, đa phần là trái đắng do sách giáo khoa lịch sử và các loại tác phẩm điện ảnh truyền hình của chúng ta gieo xuống.

Chiến loạn, vĩnh viễn là kẻ hủy diệt lớn nhất của văn minh. Chín phần mười văn minh của nhân loại, đều bị hủy hoại trong chiến loạn. Nếu nói có thành quả tích cực, đó giống như thiên tai động đất sẽ mang lại tinh thần đại ái cứu trợ động đất, nhưng chúng ta không thể vì nuôi dưỡng tinh thần đại ái này mà kỳ vọng vào động đất.

Chiến loạn thực sự có khả năng khơi dậy khí phách anh dũng, nhưng nhiều hơn lại là sự tàn nhẫn phi nhân đạo. Mà muốn xóa bỏ độc tố do sự tàn nhẫn này để lại trong tâm linh con người, thường phải tiêu tốn thời gian dài hơn nhiều so với chiến loạn. Mặc Tử nói, chỉ một lòng muốn phát động chiến tranh chỉ có thể là tập đoàn thống trị, họ sẽ dùng ngàn lời vạn ngữ luận bàn sự cần thiết của chiến tranh, mà đối với quần chúng phổ thông mà nói, thì không có bất kỳ lý do nào chấp nhận chiến tranh. Vì vậy, ông đề xuất, vì sự "kiêm ái" của thiên hạ, phải kiên trì "phi công" (không tấn công).

Cổ kim ngoài nước có nhiều danh gia, danh sĩ khi sáng tác đều mang theo một số "quái nghiện" (thói quen lạ), ví dụ như Lý Bạch, mỗi khi viết thơ đều phải uống rượu, Hemingway sáng tác nhất định phải đứng trước bàn viết, Cổ Long trước khi viết nhất định phải rửa tay thật sạch, sạch đến mức thậm chí bong cả da v.v. Những "quái nghiện" này bao gồm các danh sĩ thời Ngụy Tấn mà chúng ta từng nói cũng có nhiều cách hành xử kỳ lạ, ông có cảm thấy trong môi trường Trung Quốc hiện nay còn dung nạp được những tài tử có "quái nghiện" này không?

Dư Thu Vũ: Không ít người sáng tạo nghệ thuật kiệt xuất thực sự có một cách sống lập dị, đôi khi thậm chí biểu hiện thành thần kinh. Điều này không những nên được khoan dung, mà còn nên được thưởng thức, giống như thưởng thức một cái cây dáng vẻ kỳ lạ bên ngoài cửa sổ, kỳ lạ đến mức không giống cái cây bình thường; hoặc thưởng thức một đám mây quái dị bên chân trời, quái dị đến mức khiến chúng ta không tin vào mắt mình. Lâu nay, sinh thái cộng đồng của nước ta tạo thành một thói quen xấu là soi mói nhau, cân nhắc nhau, cười trộm nhau trong thói quen sinh hoạt, chỉ dung nạp được sinh thái bình thường của những nhân vật tầm thường, đem lại bất hạnh lớn nhỏ cho rất nhiều nhân vật kiệt xuất, còn nói người ta là "quái đản".

Tôi cho rằng, ngay cả khi không phải là nghệ sĩ, không phải người nổi tiếng, cũng có thể có nhiều cách sống kỳ lạ.

Điều này không đáng xấu hổ, đáng xấu hổ là kẻ nhìn trộm họ, lại không dung nạp được họ. Nói rộng ra, một dân tộc lấy sự tầm thường nhất quán làm tiêu chuẩn sinh thái, là một dân tộc đáng sợ.

Còn như Lý Bạch mà bạn nói thích uống rượu, Hemingway đứng viết v.v., căn bản không nói được là kỳ lạ, mà là rất bình thường. Nghệ sĩ quá bình thường là điều đáng tiếc, nhưng tôi tin họ chắc chắn còn không ít sự quái dị ẩn tàng, không để mọi người biết.

Khoảng thời gian trước từng xảy ra một sự việc rất bất hạnh, bên cạnh ngân hàng ven đường ở một thành phố, một tên cướp đột nhiên lao vào đám đông đâm một cô gái một nhát, cướp túi của cô ấy rồi chạy mất. Cô gái đó ngã trên đất cứ chảy máu, nhưng trên con đường người qua kẻ lại này, không một ai để ý đến cô gái đó, cho đến cuối cùng cô gái đó mất máu quá nhiều mà chết. Tôi cảm thấy đây thực sự là một chuyện rất đáng đau lòng, không biết ông nhìn nhận sự việc này như thế nào?

Dư Thu Vũ: Sự việc này, là nỗi sỉ nhục của một thành phố, cũng là nỗi sỉ nhục của một thời đại. Nhiều người đi đường có lẽ sẽ giải thích, họ không hiểu rõ đầu đuôi câu chuyện và quan hệ nhân vật, không tiện can thiệp. Tuy nhiên, máu tươi chính là mệnh lệnh, sự sống chính là mệnh lệnh. Mặc Tử nói, nhìn thấy một đứa trẻ sắp rơi xuống giếng, bất kỳ ai cũng sẽ gần như bản năng mà giữ nó lại, chứ không hỏi đó là con nhà ai. Mặc Tử cho rằng, có giữ đứa trẻ hay không, là sự khác biệt giữa người và cầm thú.

Theo tôi thấy, tai nạn xảy ra ở không gian công cộng của người Trung Quốc, ít nhất một nửa là do sự lạnh lùng của người ngoài cuộc mới gây ra. Căn bệnh này không sửa, có một ngày mọi người sẽ bó tay chịu chết trong tai nạn lớn hơn.

Sau khi động đất Vấn Xuyên xảy ra, nhiều danh lưu xã hội, ngôi sao điện ảnh đều lũ lượt quyên góp, sau đó cư dân mạng trên mạng liệt kê những người nổi tiếng, ngôi sao không quyên góp hoặc quyên góp ít vào danh sách đen, để công kích. Ông đánh giá thế nào về hiện tượng này?

Dư Thu Vũ: Khuynh hướng này khiến tôi vô cùng lo lắng, bởi vì——

Thứ nhất, sự cống hiến của đại ái, là không thể dùng con số để tính toán và so sánh, một khi xuất hiện tình huống này, đại ái sẽ lâm vào lúng túng, và giảm giá trị đi nhiều. Hành vi này, rất có khả năng trở thành sự xét xử của người không quyên góp đối với người quyên góp, kết quả là phá hoại tận gốc hoạt động quyên góp cao quý:

Thứ hai, con đường quyên góp đa dạng, chỉ tra cứu từ trên mạng, rất dễ nhầm lẫn. Tôi thấy ở vùng bị nạn không ít doanh nhân lái xe tải lớn tới quyên góp, số lượng quyên góp của họ rất khó tra ra được. Bản thân tôi đã quyên góp năm mươi vạn nhân dân tệ để xây ba thư viện học sinh cho trường tiểu học vùng bị nạn, do tôi phải đích thân chọn sách và thiết bị, liền giao khoản tiền cho một nhóm công tác thực hiện, việc này cũng không thể tra được trên sổ sách của Hội Chữ thập đỏ.

Tóm lại, tôi không hy vọng làm bẩn một hoạt động cứu trợ vĩ đại mà toàn dân tham gia. Xã hội chúng ta luôn có một số người quen thói bới lông tìm vết, làm cho chuyện tốt biến thành chuyện xấu, mọi người cần cảnh giác.

Thành phố hiện nay ngày càng giống công trường, không ngừng đập, không ngừng xây, chúng ta dường như khó mà tìm được nơi an thân, chưa nói đến sự an ổn trong lòng. Xin hỏi thầy Dư, ông nghĩ sao về việc đập đi xây lại ồ ạt bao bọc trong "tiến trình hiện đại hóa" hiện nay?

Dư Thu Vũ: Sinh thái vốn có của chúng ta thực sự quá lạc hậu, quá sơ sài, có thể dùng ba chữ "bẩn, loạn, kém" để khái quát. Vì vậy, "tiến trình hiện đại hóa" là tất yếu, đập đi xây lại ồ ạt là khó tránh khỏi.

Nhẫn nhịn một chút đi, qua mấy năm là yên tĩnh rồi. Trong vấn đề này, không ít văn nhân đã tạo ra một sự hiểu lầm cho mọi người. Họ luôn tuyên bố, chúng ta là từ xã hội cổ điển hòa mục bước một bước vào xã hội hiện đại ồn ào, vì vậy dụ dỗ mọi người đi vào một mệnh đề giả "là cổ điển, hay là hiện đại" của họ.

Thực ra, tôi với tư cách là một người đi trước nói với mọi người, "cổ điển" đã sớm qua rồi, ít nhất là thời cụ cố của tôi đã qua rồi. Hơn nữa "cổ điển" lúc đó cũng chẳng đặc sắc. Sau đó, binh đao loạn lạc, thiên tai liên miên, đấu tranh giai cấp, vận động chính trị, đa số người Trung Quốc lún sâu vào sinh thái thấp kém nhất, việc "đập đi xây lại ồ ạt" hiện nay, là nhắm vào loại sinh thái này mà tới.

Ngay cả những ngôi nhà "Thạch khố môn" của Thượng Hải được một nhóm văn nhân hiện nay miêu tả đặc sắc vô cùng, cũng là một kiểu sinh thái thấp kém, tôi sống lâu trong đó, thấm thía sâu sắc. Căn phòng và cầu thang hẹp và âm u, nơi nơi đều có thể soi mói và nghe lén lẫn nhau; không có nhà vệ sinh, mỗi sáng sớm là một tiếng hô "đổ bô", cả khu thành phố thối hoắc; không có ga, nhà nhà người người đều nhóm lò than tổ ong, vì vậy mùi hôi lại cuộn trong khói than sặc sụa, khiến người ta không mở nổi mắt...

Quần chúng Trung Quốc có quyền được sống tốt hơn một chút, tuyệt đối đừng vì viết văn mà ngụy tạo và mỹ hóa sinh thái quá khứ. Tiền bối của chúng ta vẫn luôn chưa tìm được nơi an thân ra hồn, đừng áp đặt sự ngây thơ của chúng ta lên họ.

Ảnh hổ Chu Chính Long cuối cùng bị phán quyết là sản phẩm giả mạo kém chất lượng, mà xoay quanh sự kiện này, trên trên dưới dưới cùng nhau bao che nói dối. Đối với việc này, ông nghĩ sao?

Dư Thu Vũ: Bao che nói dối cho hàng giả kém chất lượng, mọi người đều chỉ quan tâm đến nghe cho hay mà không quan tâm đến sự chân thực, đây là căn bệnh cố hữu văn hóa nghiêm trọng nhất trong hơn hai mươi năm trở lại đây của nước ta. Tôi từng ngạc nhiên: Tại sao tất cả tin đồn về tôi đều có thể thắng lợi trên truyền thông, mà mọi người đều không có hứng thú với sự thật? Thời gian dài cuối cùng cũng hiểu ra, hàng giả kém chất lượng đã trở thành một kiểu quán tính tâm lý từ trên xuống dưới, đây chính là một loại "văn hóa" khiến chúng ta đau lòng nhức óc. Dưới sự lan tỏa của loại văn hóa này, chúng ta không có sự nhạy cảm đối với ranh giới thật giả, không có sự cảnh giác đối với vai diễn hư giả, một khi phát hiện nghi điểm cũng thiếu cơ chế thực chứng và cơ chế bác giả, chúng ta thậm chí không tìm được trình tự cơ bản để thoát giả trở thật. Tôi cho rằng, việc ảnh hổ giả bị vạch trần, là một sự kiện ngẫu nhiên, chức năng chiến thắng hàng giả kém chất lượng của văn hóa Trung Quốc đến nay vẫn chưa đạt được.

Chúng ta chưa chắc đã thích giả, nhưng đã quen với giả. Cuối cùng, thói quen cũng thành yêu thích. "Giả tác chân thời chân diệc giả" (Giả làm thật thì thật cũng giả), vậy thì, hãy để sự chân thực gánh lấy cái tiếng ác là "hư giả" đi.

Đối với thực tế này, tôi vô cùng bi quan, và tin chắc rằng trong những năm tháng còn lại của đời mình, không nhìn thấy ánh bình minh.

Nhiều thành phố ở nước ta đều đã bước vào thời kỳ phát triển thần tốc rồi, chúng ta thường có thể thấy, một mặt là lượng lớn di tích bị tiêu diệt với tốc độ rất nhanh, mặt khác, những kiến trúc mô phỏng cổ đầu tư khổng lồ, quy mô đường hoàng lại được xây dựng lên. Ông nhìn nhận hiện tượng này như thế nào? Ông cho rằng trong phát triển đô thị, nên chú ý những vấn đề gì?

Dư Thu Vũ: Thái độ của tôi đối với vấn đề này có thể khái quát thành hai ý sau: Một, di tích bắt buộc phải bảo vệ, nhưng cũng không thể mở rộng phạm vi di tích vô hạn, đối với dự án, nội dung, số lượng, phạm vi, phương thức bảo vệ đều cần phải thông qua luận chứng chuyên nghiệp nghiêm ngặt; Hai, đối với kiến trúc mô phỏng cổ, không thể gán cái danh ác "đồ cổ giả" mà phản đối tất cả, đây là quyền thẩm mỹ của các nhà kiến trúc hiện đại khi trích xuất phong cách truyền thống để tái tạo, nhưng phải nỗ lực nâng cao đẳng cấp, thể hiện khí vận tổng thể.

Xây dựng đô thị là việc yêu cầu chuyên nghiệp hóa rất cao, đã thiết lập rất nhiều tiêu chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn thẩm mỹ được quốc tế công nhận. Đối với điều này, lãnh đạo đô thị không nên vượt qua ý kiến chuyên nghiệp mà quyết định độc đoán, cũng đừng quá để ý đến những lời bàn tán của những người không chuyên trên truyền thông. Nhiều quần chúng và những văn nhân thích phát biểu ý kiến đó rất xa lạ đối với xu hướng kiến trúc đương đại, đa số ý kiến thiên về sự bảo thủ kiểu đùa cợt nơi phố phường, ngây thơ kiểu ngồi đáy giếng nhìn trời, họ nên đạt được sự dẫn dắt chuyên nghiệp cao tầng.

Năm 2008 là kỷ niệm ba mươi năm cải cách mở cửa, mọi người dường như đều đang tổng kết được mất của ba mươi năm qua, đối với sự phát triển và thay đổi về văn hóa ba mươi năm nay, ông có cái nhìn gì?

Dư Thu Vũ: Ba mươi năm này, về kinh tế phát triển rất tốt, về văn hóa vấn đề rất lớn. Thập niên tám mươi còn không tồi, sau thập niên chín mươi vấn đề ngày càng nghiêm trọng, chủ yếu biểu hiện ở năm phương diện sau——

Thứ nhất, văn hóa phô trương "giả, đại, không" (giả tạo, to tát, rỗng tuếch) thịnh hành, và so bì lẫn nhau, gây hiểu lầm phổ thông cho quần chúng và lãnh đạo, cho rằng đây là văn hóa phồn vinh:

Thứ hai, tốc độ cải cách thể chế văn hóa chậm chạp, hoàn toàn không thể sánh với cải cách thể chế kinh tế, tại các bộ phận lãnh đạo văn hóa chủ lưu và các cơ quan như Hội Nhà văn, Hội Văn liên v.v., về cơ bản không thấy được bất kỳ động thái lớn nào trong cải cách thể chế, chỉ có hai năm gần đây mới có chút động tĩnh trong cải cách thể chế xuất bản;

Thứ ba, chủ nghĩa bảo thủ văn hóa và chủ nghĩa phục cổ văn hóa hoành hành, và ngày càng đi đến cực đoan, ức chế nghiêm trọng sự sáng tạo văn hóa vốn đã cấp bách không thể chờ đợi:

Thứ tư, chất lượng tinh thần của các trang văn hóa trong lượng lớn truyền thông giấy trượt dốc nghiêm trọng, ở mức độ lớn đã trở thành trận địa mạo danh dân ý, ngụy trang chính nghĩa để tấn công người sáng tạo văn hóa, do bối cảnh chính thống của những truyền thông này, khiến hiện nay trên phạm vi toàn quốc cơ chế mài mòn văn hóa đã vượt xa cơ chế sáng tạo văn hóa:

Thứ năm, lập pháp văn hóa lạc hậu nghiêm trọng, đối với việc đả kích nạn lậu in ấn, phỉ báng, vu khống trong lĩnh vực văn hóa vẫn vô lực, kết quả là, hai mươi năm nay tỷ lệ danh gia văn hóa xuất hiện nhỏ lại càng nhỏ, ngay cả khi xuất hiện cũng ở trạng thái có thể bị dập tắt bất cứ lúc nào.

Thời gian trước từng có người tuyên bố anh ta muốn nói thay người giàu, làm việc cho người nghèo, không biết thầy Thu Vũ có tán đồng quan điểm này không?

Dư Thu Vũ: Tôi hiểu ý định lương thiện của anh ta. Ở Trung Quốc, giàu có tuy đáng ngưỡng mộ nhưng thiếu sự ủng hộ của ngôn luận, nghèo khó tuy đáng thương nhưng thiếu sự giúp đỡ thực chất. Vì vậy, cách nói "nói thay người giàu, làm việc cho người nghèo", rất có tính nhắm mục tiêu.

Tuy nhiên, nếu đem hai câu này đi nghiền ngẫm lý luận, thì lập tức trở nên giản lậu rồi. Nơi xem ra không cần bạn làm việc nhất trong thiên hạ, chắc chắn vẫn còn việc khó làm; nơi xem ra không cần bạn nói chuyện nhất trong thiên hạ, chắc chắn vẫn còn nỗi đau khó nói. Vậy thì, số mệnh của quan chức chỉ có thể là: Nói là làm, bất kể nghèo giàu.

Xin hỏi thầy Thu Vũ, đối với một số dự án địa tiêu mới của kinh thành, ví dụ như Sân vận động Tổ chim, Trung tâm Thủy lập phương cũng như tòa nhà mới của Đài Truyền hình Trung ương, cảm quan của ông thế nào? Ông Lương Tư Thành nếu sống ở hiện tại, chắc chắn sẽ cảm thán thành phố Bắc Kinh thành không thành (thành phố không còn dáng vẻ thành phố), bởi vì dọc đường Trường An đi qua, có lẽ chính là Vạn quốc Bác lãm hội, ông nhìn nhận các loại kiến trúc hiện đại kỳ quái xuất hiện trong thành cũ này như thế nào?

Dư Thu Vũ: Quan điểm của tôi về kiến trúc không giống bạn. Với tư cách là thủ đô của một nước lớn, có tư cách đi ở hàng đầu của kiến trúc hiện đại thế giới. Ông Lương Tư Thành nếu sống ở hiện tại, cũng sẽ tán thành.

Đối với một thành phố vĩ đại mà nói, tốt nhất có thể để lại một ít ký ức ngày xưa, nhưng quan trọng hơn là triển hiện sức sống hướng về tương lai.

Một giáo sư khi luận thuật về chủ đề tự do, ông ấy trước tiên giải thích về lý tính, ông ấy chia lý tính nhân loại thành hai loại, loại thứ nhất gọi là tư duy khoa học, loại thứ hai chúng ta tạm gọi là ý chí, hoặc gọi là tính riêng (private nature), sau đó ông ấy liền nói đến tín ngưỡng tôn giáo, có một số tri thức công khai tuyên bố mình là tín đồ của cái này cái kia, thực ra điều này cấu thành một sự khả năng áp bức đối với lý tính nhân loại, hoặc là nguy hiểm can thiệp đối với tự do của con người, tôi không biết ông cảm thấy có phải như vậy không?

Dư Thu Vũ: Tôi không tán đồng cách nhìn của ông ấy. Một tri thức Trung Quốc ngày nay công khai thừa nhận tín ngưỡng của mình, sẽ không cấu thành sự áp bức và can thiệp đối với tự do của người khác. Cho đến ngày nay, số lượng "tri thức" ở Trung Quốc ngày càng nhiều, quyền ngôn luận của mỗi người ngày càng nhỏ, những "nhân vật công chúng" thực sự có sức ảnh hưởng tập trung ở giới chính trị, giới doanh nghiệp, giới giải trí, giới thể thao, hầu như không chạm đến việc của tri thức. Có một số ít tri thức vì nguyên nhân chuyên nghiệp mà nổi tiếng một chút, cũng căn bản không đạt được quyền cơ bản mà "nhân vật công chúng" trong một xã hội công dân lành mạnh nên có, nói cách khác, họ chưa bao giờ có được sức ảnh hưởng xã hội độc lập, không thể thay thế. Vì vậy, tôi khuyên các giới xã hội, đừng dùng thủ pháp phóng đại để ngụy tạo loại "nhân vật công chúng" kiểu ảo tưởng này trong số tri thức Trung Quốc đương đại nữa. Tri thức Trung Quốc nếu chính mình cũng ảo tưởng như vậy, thì so với Don Quixote còn nực cười hơn.

Người Trung Quốc không chỉ có một loại tâm lý xổ số, còn có một loại tâm lý bình giải, đặc biệt quan tâm đến bình giải, đặc biệt quan tâm đến giải Nobel, nhiều lần có học giả chỉ ra giải thưởng này quan tâm nhiều hơn đến khoa học mang tính thực nghiệm, khoa học mang tính kỹ thuật, không quan tâm đến khoa học mang tính cơ bản, ví dụ như toán học không được đưa vào, còn có người cho rằng đây là một sự ngạo mạn và định kiến kiểu Stockholm, vậy ông nhìn nhận việc người nước mình hiện nay săn đón giải Nobel như thế nào?

Dư Thu Vũ: Sự nhiệt thành của người Trung Quốc quan tâm đến giải Nobel, không lớn. Lời bàn của học giả mà bạn nói, số người rất ít. Giải thưởng nào cũng có hạn chế của mình, bàn tán nó cũng được thôi. Còn như bình giải trong nước, thì có chút quá nhiệt. Nhưng đó là bộ phận chính phủ liên quan đang làm bài văn bề nổi bất đắc dĩ nhất. Bạn quan sát một chút sẽ phát hiện, những ngành và bộ phận có thành tựu lớn chưa bao giờ nhiệt tình với bình giải, nơi bình giải hăng hái nhất, thường là những góc cạnh khá lúng túng.

Gần đây công bố bảng xếp hạng tài phú nhà văn năm 2007, Quách Kính Minh đứng đầu bảng. Ông với tư cách là nhà văn có sách bán chạy hai lần đều lên bảng, phản hồi thế nào về cách nói "nhà văn Trung Quốc không phải là cửa sổ, mà là quá muốn giàu"?

Dư Thu Vũ: Theo quan sát nhiều năm của tôi, chưa từng thấy nhà văn Trung Quốc nào "quá muốn giàu", lại thấy lượng lớn kẻ lậu in ấn "quá muốn giàu", và đã thực sự giàu lên rồi. Còn có một nhóm bình luận giả đố kỵ thu nhập tiền nhuận bút của nhà văn mà ngày ngày thốt ra những lời độc ác, sự đố kỵ của họ chứng minh họ cũng là nhóm "quá muốn giàu".

Nhà văn thực sự nếu "quá muốn giàu", suốt ngày trố mắt dáo dác nhìn quanh, chắc chắn không viết được tác phẩm ra hồn. Vì vậy, tôi cho rằng nhà văn thực sự trái lại là nhóm người muốn giàu ít hơn ở Trung Quốc đương đại.

Sách của tôi bán chạy, nhưng thu nhập nhuận bút luôn không nhiều. Ngoài các tập đoàn lậu in ấn ra, những nhà xuất bản chính thức đó cũng đa phần thờ ơ với vấn đề nhuận bút, vài lần hỏi đều không có phản hồi, khiến bạn cảm thấy hỏi tiếp rất không có phong cách. Có nhà xuất bản, thì hết lần này đến lần khác dùng việc mời khách ăn cơm, tặng họa sách v.v. để thoái thác. Tôi kể từ khi từ chức hai mươi năm trước, chỉ giữ lại mức lương cơ bản thấp nhất của đơn vị, vợ tôi tám năm trước đã bị buộc mất việc. Chúng tôi lại có hai gia đình cần chăm sóc. May mắn là, hai người chúng tôi sống rất đơn giản, lại chưa bao giờ thuê bảo mẫu, vì vậy dựa vào chút nhuận bút đó, cuộc sống cũng trôi qua khá ổn.

Tất nhiên, tôi biết những thương nhân lậu in sách của tôi suốt hai mươi năm qua sống những ngày tháng giàu sang trong nhà cao cửa rộng. Để ngăn cản tôi truy cứu, họ còn cứ vài tháng lại thuê người tạo lời đồn trên mạng, truyền thông, khiến tôi ngay cả khi truy cứu cũng mất đi chính nghĩa. Vậy phải làm sao? Không còn cách nào, mặc kệ họ sống những ngày tháng tốt đẹp đi.

Trên danh thiếp của một học giả viết "Giáo sư hướng dẫn tiến sĩ" thành chức danh, bị một học giả quốc tế giễu cợt: giống như một công nhân quét nhà tự giới thiệu nói, tôi là người phụ trách cọ bồn cầu! Ông nhìn nhận việc này thế nào?

Dư Thu Vũ: Chuyện này quả thực hơi buồn cười, nhưng đã dần thành thói quen rồi. Trong các chức danh trên danh thiếp tại Trung Quốc có rất nhiều nội dung nực cười, ví dụ như "Thanh tra cấp phó cục (đơn vị này không có cấp cục chính)", cái ngoặc đơn phía sau mới thật thú vị làm sao. Lại như việc nhiều diễn viên in trên danh thiếp chức danh "Diễn viên quốc gia hạng nhất", tôi mãi vẫn không hiểu hai chữ "quốc gia" đặt ở đây có ý nghĩa gì. Là ám chỉ bản thân thuộc về cơ quan nhà nước? Hay là ám chỉ bản thân đã qua một cuộc tuyển chọn cấp quốc gia? Điều này rõ ràng không thể nào, "quốc gia" làm gì có cơ quan tuyển chọn nào như vậy.

Lạ lùng hơn nữa là sao tôi chưa từng thấy ai in chức danh "Diễn viên quốc gia hạng hai" trên danh thiếp bao giờ? Ở Bắc Kinh, tôi từng nhận được một tấm danh thiếp in dòng chữ "Chủ tịch Hiệp hội Văn nghệ sĩ Thế giới", cái này thì nhẹ nhàng hơn, vì là "thế giới", chẳng có quốc gia nào thẩm định nổi họ cả.

Nghe nói còn có danh hiệu "Nhà văn quốc gia hạng nhất", cái đó còn nực cười hơn nữa, chẳng biết ai bình chọn. Tôi nghĩ, nếu nhà xuất bản nào dám đứng ra xuất bản bộ "Tuyển tập nhà văn quốc gia hạng nhất", nhà hát nào dám đứng ra tổ chức vài vòng "Đêm diễn chuyên đề diễn viên quốc gia hạng nhất", thì chắc chắn nhà nước sẽ phải tốn một khoản kinh phí khổng lồ. Ồ, thì ra ý nghĩa của từ "quốc gia" là nằm ở đây.

Ông có thể chia sẻ sơ tâm (ý định ban đầu) khi viết bài "Rưng rưng khuyên nhủ đồng bào gặp nạn hãy ngừng thỉnh nguyện" sau trận động đất 5/12 là gì, và ông đối mặt thế nào với những hiểu lầm cũng như chất vấn?

Dư Thu Vũ: Sau trận động đất 5/12, tôi và một số "nhân sĩ văn hóa" trong nước đã nảy sinh những bất đồng quan điểm nghiêm trọng. Họ cho rằng: Một, trận động đất này là sự trừng phạt của Chúa đối với người Trung Quốc; Hai, nguyên nhân xảy ra chủ yếu do nhân họa chứ không phải thiên tai; Ba, nhà cửa đổ sập nhiều như vậy chủ yếu là do chất lượng xây dựng, do đó nạn nhân phải coi hiện trường động đất là hiện trường tố cáo quan chức; Bốn, số người chết, công tác cứu trợ, quyên góp đều mang tính giả dối rất lớn.

Tôi cho rằng: Một, đây rõ ràng là thiên tai, không phải nhân họa; Hai, 1,3 tỷ người Trung Quốc không làm gì sai, không có lý do gì để chịu sự trừng phạt của bất kỳ ai; Ba, động đất với cường độ cao như vậy, nhà cửa đổ sập không còn là vấn đề "chất lượng xây dựng" có thể giải thích được nữa; Bốn, trong công tác cứu hộ cứu nạn lần này, chính phủ, quân đội và các quan chức Trung Quốc đều thể hiện khá tốt.

Những bất đồng nghiêm trọng này, ngay từ đầu tôi đã dùng nhiều bài viết để tranh luận lại với họ. Về sau, khi thấy một số phụ huynh học sinh bị nạn đang thỉnh nguyện yêu cầu trừng phạt nhà thầu xây dựng và các quan chức liên quan, trong khi phe tranh luận đối lập với tôi tỏ ra cực kỳ phấn khích, tôi đã đưa ra lời khuyên nhủ cho các bậc phụ huynh đó. Tôi biết phe đối lập chắc chắn sẽ tận dụng cơ hội trên mạng để gây rối, vu khống tôi "phản đối thỉnh nguyện", nhưng xuất phát từ lương tri, tôi không thể không lên tiếng. Ý kiến thực sự mà tôi đã công bố là:

Thứ hai, các hồ chứa nước có thể vỡ bất cứ lúc nào, hàng trăm ngàn người đang phải di dời khẩn cấp, việc phòng dịch tại vùng thiên tai cũng là chuyện cấp bách như lửa cháy lông mày, tôi thỉnh cầu các bậc phụ huynh hãy vì sự an toàn mà đừng tiếp tục chen chúc ở đó thỉnh nguyện nữa, nên để các luật sư giải quyết vấn đề pháp lý.

Thứ ba, đồng thời tôi cũng khiển trách những kẻ xúi giục: Các người muốn chống đối chính phủ, hoàn toàn có thể chọn một địa điểm khác, một thời điểm khác, tại sao lại xúi giục những bậc cha mẹ tội nghiệp này làm con cờ chính trị cho các người? Các người còn chút giới hạn nhân đạo nào không?

Quả nhiên, lời khuyên nhủ của tôi dành cho các bậc phụ huynh lập tức bị vài kẻ này vây công. Nhiều cư dân mạng không biết rõ sự tình, cũng tưởng rằng tôi đang phản đối việc thỉnh nguyện của các bậc phụ huynh, nên hùa theo họ để công kích tôi. Nhưng trong lòng tôi rất rõ ràng, tôi không làm sai điều gì cả. Vốn dĩ tôi không mấy quan tâm đến chính trị, nhưng sau sự việc này cuối cùng tôi cũng hiểu ra, những kẻ đội lốt văn nhân để làm chính khách đó thực sự rất tà ác. Chúng dám nguyền rủa 1,3 tỷ người Trung Quốc đáng bị trời phạt, cố tình xóa bỏ mọi hành động hào hùng trong công tác cứu trợ, cố ý xúi giục cha mẹ của những đứa trẻ bị nạn trở thành công cụ chính trị của chúng mà không màng đến sự sống chết của những phụ huynh này; không những thế, chúng còn rêu rao tin đồn nhảm về việc này trên báo chí trong và ngoài nước, sau đó lại ngụy tạo sự kiện tôi "quyên góp giả"... Đến đây tôi bừng tỉnh ngộ, mối quan hệ giữa tôi và chúng không phải là bất đồng quan điểm, mà là sự đối lập về bản chất. Mối quan hệ đối lập này đã được thiết lập từ thời "Cách mạng Văn hóa", khi cha tôi bị giam giữ và chú tôi bị sát hại. Hôm nay, việc tôi có thể nhận diện lại được chúng đã khiến ý nghĩa cuộc đời tôi trở nên trọn vẹn hơn. Vì vậy, tôi sẽ tiếp tục xoay xở với chúng, tuyệt đối không bỏ qua. Tôi rất có thể sẽ thất bại, vì rất ít người ủng hộ tôi, bao gồm cả chính quyền, cả truyền thông toàn quốc, nhưng tôi không sợ.

Giữa đất trời luôn có chính nghĩa.

Gần đây, du khách đại lục cưỡi tượng bò đồng ở Phố Wall, còn hô to những khẩu hiệu như: "Lãnh đạo cưỡi bò, còn trâu hơn cả bò!", "Chúng tôi là người Trung Quốc!". Sự việc này gây ảnh hưởng rất lớn trong nước. Nhiều người cho rằng hành động này làm tổn hại nghiêm trọng hình ảnh quốc tế của người Trung Quốc, số khác lại cảm thấy việc này không có gì quan trọng, người nước ngoài cũng cưỡi bò đó thôi. Ông có ý kiến gì về việc này?

Dư Thu Vũ: Chuyện nhỏ thôi. Kiểu hành xử của người Trung Quốc bình thường trên Phố Wall dù có hơi phấn khích thái quá, nhưng cũng không đến nỗi quá quắt, không tồn tại vấn đề "làm tổn hại hình ảnh quốc tế của người Trung Quốc". Trên đường phố New York, chuyện quái gở đầy rẫy, mọi người rất tùy hứng, tôi còn từng nhiều lần nhìn thấy những chàng cao bồi cởi trần phô trương ở Quảng trường Thời Đại, người qua đường cùng lắm chỉ liếc nhìn, mỉm cười một cái chứ chẳng ai đi hỏi quốc tịch của họ, càng không ai cảm thấy họ làm tổn hại đến hình ảnh quốc tế của tập thể nào cả. Với những vấn đề như thế này, tâm thái chúng ta cần phải thả lỏng, thả lỏng hơn nữa.

Vài năm trước, một trong những chủ đề nóng nhất tại các trường đại học toàn quốc chính là đón tiếp đợt đánh giá giảng dạy của Bộ Giáo dục. Để phục vụ việc đánh giá, các trường đã vận dụng mọi thủ đoạn, làm giả giáo án, sửa lại hồ sơ bài thi, thậm chí vì tổ chức đêm hội chào mừng việc đánh giá và chào đón lãnh đạo đến trường mà cho nghỉ học, làm chậm trễ việc giảng dạy bình thường, thật sự là đã tốn kém rất nhiều công sức tiền bạc.

Sinh viên ai nấy đều lo sợ bất an, đi học muộn phải đối mặt với nguy cơ bị đuổi học, lan truyền câu nói "nếu bạn hủy hoại Đại học Bắc Kinh trong quá trình đánh giá giảng dạy, thì Đại học Bắc Kinh sẽ hủy hoại bạn". Quả thực, đánh giá giảng dạy có ý nghĩa, xét về mặt khách quan đã cải tạo "môi trường sinh thái" của nhà trường, cải thiện điều kiện giảng dạy. Thế nhưng, không thể năm nào cũng tổ chức đánh giá, những năm không tổ chức đánh giá thì hành lang cứ phải bẩn thỉu mãi sao? Sự tiến bộ trong việc "thúc đẩy" đón tiếp đánh giá, có thực sự là "tiến bộ" không?

Dư Thu Vũ: Những cái gọi là "kiểm tra cấp trên", "đánh giá lãnh đạo" trong các ngành nghề ở Trung Quốc thường trở thành một loại thảm họa, phần lớn là những màn kịch lừa người lừa mình. Xin hỏi, kiểu "đánh giá" này đã từng "đánh giá" ra được một học giả lớn nào, hay "đánh giá" ra được một kẻ đạo văn nào chưa? Đã từng "đánh giá" ra được một dự án đổi mới thực sự có giá trị, hay "đánh giá" ra được một công trình nghiên cứu định sẵn sẽ thất bại nào chưa? Đều không có. Chỉ có một đống báo cáo do thư ký làm ra, một đống những lời "khẳng định" và "hy vọng" sáo rỗng. Ông Quý Tiện Lâm từng nói với tôi trên bàn ăn: "Kiểu đánh giá này, nếu làm nghiêm túc một chút, thì dù chỉ tính riêng với các trường đại học trọng điểm toàn quốc, cũng phải mất một trăm năm mới xoay vòng hết được một lượt." Có một vị Bí thư Tỉnh ủy thấu hiểu kiểu đánh giá, kiểm tra này chỉ có trăm hại mà không một lợi đối với đơn vị cấp dưới, tôi đã nhìn thấy trên tivi ông ấy tuyên bố tại một hội nghị: "Một trăm hai mươi đoàn kiểm tra, đoàn đánh giá của toàn tỉnh, chiều nay giải tán hết, lập tức trở về tỉnh thành làm việc chính sự!" Tôi vừa nghe thấy, liền vỗ tay cho ông ấy từ xa trước màn hình tivi.

Việc đặt tên cho tàu thăm dò mặt trăng đầu tiên của Trung Quốc là "Hằng Nga" dường như là sự khẳng định và tuyên truyền đối với văn hóa Trung Quốc. Tuy nhiên, ngẫm kỹ lại, việc kết nối một trong những hình tượng mang tính lãng mạn tình tứ nhất trong văn hóa nghệ thuật cổ điển Trung Quốc, "Hằng Nga" - Aphrodite của Trung Quốc, với một cỗ máy kim loại không có chút cảm mỹ học nào, thật đáng suy ngẫm.

Khoa học kỹ thuật hiện đại thực ra đang xâm thực văn hóa nghệ thuật truyền thống một cách rất danh chính ngôn thuận. Không chỉ là sự xâm thực về cách tư duy, thậm chí là sự thay thế cả trí tưởng tượng văn hóa. Những thứ như "Hằng Nga", trong tâm trí thế hệ sau và thế hệ sau nữa của chúng ta, có thể sẽ trở thành hình tượng của một sản phẩm công nghệ cao nào đó, ánh lên lớp kim loại lạnh lẽo... Đây không phải là chuyện giật gân...

Dư Thu Vũ: Suy nghĩ của bạn bảo thủ quá, không giống độ tuổi của bạn chút nào. Sức hấp dẫn lớn nhất của một hình tượng cổ điển nằm ở chỗ vượt thời gian và không gian, mà trạng thái tốt nhất để vượt thời gian và không gian chính là hòa nhập vào thời không mới, chứ không phải bắt mọi thứ trong thời không mới phải "túc tĩnh", "hồi tị" (tránh đường) với mình. Hằng Nga đã có dũng khí bay lên mặt trăng, tại sao lại không có dũng khí bay đến thời hiện đại?

Ngoài ra, ở đây cũng tồn tại một kiểu hài hước của lịch sử. Lần đầu tiên tôi nhìn thấy Đoàn kịch Hoàng gia Shakespeare ở London mặc toàn đồ bò diễn Shakespeare, lúc đầu không thích nghi nổi, nhưng sau khi xem nửa tiếng tôi đã thấy mừng cho Shakespeare, phát hiện ra ông ấy thực sự có khả năng xuyên thời không, hơn nữa, tôi dường như còn thấy ông ấy đang sảng khoái cười lớn trên không trung nhà hát.

Các bạn còn trẻ như vậy, ngàn vạn lần đừng trở thành những ông cụ non khư khư giữ nếp cũ, câu nệ chữ nghĩa. Mọi linh hồn có giá trị trong lịch sử nhân loại đều có thể đối thoại với nhau, họ đều sẽ bay lượn tự do như Phi Thiên, đây không phải là ai "xâm thực" ai, cũng không phải là ai "chiến thắng" ai. Đây là sự "xâm thực" lẫn nhau và "chiến thắng" lẫn nhau, kết quả hướng tới sự trọn vẹn của nhân loại, sự vĩnh hằng của nghệ thuật.

Phải nói rằng phim Trung Quốc, đặc biệt là các dự án lớn, rất ưu ái phim võ hiệp và cổ trang. Nhiều người quy nó về sự trở về với "truyện cổ tích", võ hiệp là "truyện cổ tích của người lớn", còn tôi muốn chỉ ra một đặc tính của những bộ phim này - dị thời không. Phim ảnh không ngừng kể chuyện cổ đại, lẽ nào sự nghèo nàn của đời sống đương đại không đủ để nảy sinh trí tưởng tượng sao? Với tư cách là dự án kiến tạo giấc mơ, phim ảnh chỉ khi kể những "dị thời không" không liên quan đến thực tại mới có thể tạo ra những "truyện cổ tích" khiến người ta đạt được khoái cảm thẩm mỹ và cảm giác thưởng lãm sao? So sánh với Hollywood, đời sống đương đại vẫn có thể chắp cánh cho trí tưởng tượng, đạt được sự tự do phóng khoáng. Phim ảnh kiến tạo giấc mơ, tại sao không thể trực tiếp cởi trói cho cuộc sống hiện tại? Tại sao hình tượng "đời sống thực tại" trong phim Trung Quốc cứ phải liên hệ với "chủ nghĩa hiện thực"?

Đời sống thực tại không đồng nghĩa với chủ nghĩa hiện thực.

Dư Thu Vũ: Rất xin lỗi, tôi phải chỉ ra rằng, cách ngôn ngữ bạn đặt câu hỏi quá gập ghềnh, nghe rất tốn sức.

Dùng võ hiệp cổ đại để dệt nên truyện cổ tích hiện đại là một giai đoạn tươi đẹp mà nghệ thuật Trung Quốc cần phải trải qua. Bởi vì chỉ có giai đoạn như vậy, mới có thể khiến chúng ta thực sự vượt thoát khỏi những hạn chế của chủ nghĩa lịch sử, chủ nghĩa hiện thực trong nghệ thuật. Theo khái niệm của bạn, chỉ khi nghiền ngẫm "dị thời không", mới biết được thời không xung quanh chúng ta là gì.

Nhưng tôi tin rằng, giai đoạn này sẽ không chìm đắm quá lâu, khán giả cũng không có đủ kiên nhẫn để đồng hành lâu dài. Các nghệ sĩ sau khi vượt qua một con đèo sẽ không mãi lười biếng không chịu đi tiếp. Họ sẽ sớm lang thang sang nơi khác, khán giả hãy chờ đợi để theo chân họ đi con đường mới nhé.

Đề tài truyện cổ tích võ hiệp cổ đại thời gian này cũng bộc lộ một thói xấu lớn của nghệ sĩ điện ảnh chúng ta: thực sự không biết "tự sự chất phác". Đây là bằng chứng của việc thiếu hụt lực sáng tạo văn học, nhất thời không bổ sung được.

Quá nhiều cảnh tượng phô trương na ná nhau, quá nhiều cảm giác và triết lý, bày biện ra hoa mắt chóng mặt lại nhạt nhẽo vô lực. Nếu họ muốn nhảy lên nấc thang cao hơn, bắt buộc phải bỏ sức lực lớn để tu luyện công phu "tự sự chất phác". Trí tưởng tượng đáng kinh ngạc nhất cũng lấy "tự sự chất phác" làm nền tảng, ví dụ như "Chúa tể những chiếc nhẫn", "Harry Potter".

Cổ cầm là bảo vật trong văn hóa nghệ thuật truyền thống Trung Quốc, luôn là hình thức nghệ thuật tầng cao và rất ít người thưởng thức, nó đồng hành với một giai tầng - giai tầng văn nhân sĩ đại phu, và theo sự biến đổi của xã hội Trung Quốc, giai tầng sĩ đại phu rút lui khỏi vũ đài lịch sử nên cũng dần bước vào nấm mồ. Nhưng mấy năm gần đây cổ cầm lại nóng trở lại, trông tình hình rất khả quan, đàn cũng trở thành món ưa thích của các buổi hòa nhạc lớn. Thế nhưng, trong khi tiếng cổ cầm liên tục vang vọng bên tai người nghe qua từng tầng thiết bị khuếch đại âm thanh, lại khiến tinh hoa âm nhạc cổ cầm - những chỗ cực kỳ tinh vi (ví dụ như những âm ngâm nỉ nhỏ bé) bị mất đi, xét về tầng văn hóa, càng tách rời nó khỏi thuộc tính văn hóa sâu sắc của chính nó. Âm nhạc cổ cầm chưa bao giờ là để "vừa tai", còn nhạc pop thì nhất định không tách rời khỏi chữ "hay". Nghệ thuật cao nhã đi về phía đại chúng, hay là sự biến chất và cái chết của nghệ thuật cao nhã?

Dư Thu Vũ: Lại bảo thủ quá. Địa vị của cổ cầm trong thời cổ đại rõ ràng đã bị cường điệu hóa. Hệ sinh thái cao nhã của số lượng văn nhân sĩ đại phu ít ỏi dường như cũng đã bị lý tưởng hóa.

Trong Trung Quốc cổ đại, đại đa số văn nhân đều cố gắng thi cử làm quan, suốt ngày bận rộn tất bật, thơ, thư, cầm, họa đối với họ chỉ là "việc nhàn nhã", đạt đến trình độ chuyên nghiệp không nhiều. Thơ, thư còn khá hơn một chút, trình độ của cầm và họa đa phần chỉ là nhập môn mà thôi, trong đó đặc biệt là cầm, người thực sự chơi được chỉ có thể là nghệ sĩ cổ cầm chuyên nghiệp, văn nhân bình thường chẳng qua cũng chỉ gảy chơi vài đường mà thôi.

Vì vậy, nói văn nhân cổ đại chơi cổ cầm không có tính biểu diễn thì thực ra đó hoàn toàn là một trạng thái thiếu tự tin yếu ớt. Đợi đến cuối thời Minh, một số quan liêu văn nhân ở Giang Nam có khả năng nuôi nghệ sĩ cổ cầm, lúc đó cũng không tiếc công thông báo khắp nơi, rình rang dài ngày, cố hết sức tạo ra từng màn biểu diễn. Nhà Nguyễn Đại Thành chính là như vậy, đã là vô cùng náo nhiệt rồi. Chúng ta không thể dùng thời cổ đại trong tưởng tượng để phê phán sáng tác hiện đại.

Sáng tác âm nhạc hiện đại có thể phát hiện ra vẻ đẹp đặc biệt của âm nhạc truyền thống Trung Quốc, nên được khuyến khích. Nhưng nếu muốn so sánh khúc cổ cầm với âm nhạc nguyên sinh thái của dân gian, tôi lại yêu thích cái sau hơn. Điểm này, tôi và bạn Đàm Thuẫn trong giới âm nhạc có cái nhìn gần tương tự.

Sự đổi mới và duy trì hình thức nghệ thuật thường là một mệnh đề "cá và tay gấu không thể vẹn cả đôi". Thơ từ cổ điển Trung Quốc chú trọng niêm luật, vốn là vì vẻ đẹp "âm nhạc" của nó. Thế nhưng, ngày nay, ngôn ngữ đã phát sinh thay đổi rất lớn, tuân thủ niêm luật thì chưa chắc đã thống nhất với việc giữ gìn vẻ đẹp "âm nhạc" của thơ ca. Mục tiêu vốn hợp hai làm một, nay đã không còn nhất trí nữa. Hơn nữa, người nay học thơ từ cổ, dùng ngôn ngữ ngày nay, cũng rất khó cảm nhận một cách trực tiếp, sinh động và thuần túy vẻ đẹp nguyên sơ của chúng, giống như những cổ vật đào được như tượng binh mã, thứ chúng ta nhìn thấy đã bị phai màu sơn, nên rất nhiều người nhầm tưởng tông màu xám không còn màu sắc chính là hình tượng của thời đại đó.

Hơn nữa, ngay cả khi người nay làm thơ hoàn toàn theo thi vận, thì chúng ta cũng giống như một người mù vẽ lên cây gậy những họa tiết sặc sỡ, có và không, thì có ý nghĩa thực chất gì nào?

Dư Thu Vũ: Cách diễn đạt của bạn cũng quá "lắt léo", nghe không hiểu lắm, nhưng tôi đã đại khái lĩnh hội được ý của bạn. Bạn cho rằng thơ cổ có âm luật đẹp của thời bấy giờ, nhưng không cần phải rập khuôn y hệt trong thời hiện đại. Tôi tán thành suy nghĩ của bạn.

Các bạn không biết đấy thôi, tôi có thể làm được thơ từ cổ điển rất thuần thục. Tôi từ nhỏ đã học thuộc lòng rất nhiều thơ cổ, cảm ơn thầy giáo ngữ văn trung học Điêu Phan Quế, Mục Ni đã cho tôi năng lực thẩm định ở phương diện này, càng cảm ơn các thầy Trần Nhữ Hành, Thịnh Chung Kiện, Phạm Dân Thanh thời đại học đã dạy tôi rất nghiêm khắc những kỹ thuật làm thơ từ cổ điển. Sau này, ba chuyên gia cổ văn là Trần, Thịnh, Phạm đều dành cho những bài thơ từ cổ điển tôi viết những đánh giá rất cao.

Nhưng tôi hiện tại hoàn toàn không viết nữa, vì những phương thức từ ngữ đó đã tạo ra sự ngăn cách với tâm tình chân thực của tôi. Mấy năm trước, thành phố Mã An Sơn muốn dựng một tấm bia tại nơi Lý Bạch qua đời, người dân bỏ phiếu chọn tôi viết văn bia. Tôi đề xuất rằng, nếu dùng thể từ phú hoặc văn ngôn văn để viết thì đối với tôi chỉ là việc giơ tay, nhưng tôi muốn dùng tản văn hiện đại để viết, mới có thể biểu đạt chân thực những điều tôi muốn nói với Lý Bạch, với Trường Giang và với du khách trong ngoài nước. Họ đồng ý, tôi rất vui.

Hãy lưu ý, chỉ cần viết tốt, tản văn hiện đại cũng sẽ có một tiết tấu ngôn ngữ, có thể khiến câu câu đi vào lòng người, câu câu nằm trên đầu lưỡi. Tiết tấu ngôn ngữ này, chưa chắc đã kém hơn âm luật thời cổ đại.

Thầy Thu Vũ, nhớ lại lúc bắt đầu làm chương trình này, thầy từng nói, nếu so sánh tri thức văn hóa và con mắt nhìn văn hóa, thầy hy vọng chúng em tiếp nhận con mắt nhìn văn hóa của thầy hơn. Trong một năm qua, con mắt này của thầy thực sự ảnh hưởng sâu sắc đến chúng em, chúng em cũng có thể cảm nhận được sự trưởng thành của chính mình. Điều em muốn hỏi thầy là, sau một năm gắn bó, thầy còn có hy vọng hay gợi ý nào cho chúng em không?

Dư Thu Vũ: Tôi rất vui vì một năm gắn bó với các bạn. Tôi đã nói nhiều lần, vốn dĩ tôi rất lạc quan về kinh tế Trung Quốc, nhưng lại không lạc quan về văn hóa Trung Quốc: kể từ khi quen biết các bạn, tôi cũng thấy lạc quan hơn đôi chút về mặt văn hóa. Tất nhiên, cũng chỉ là "đôi chút".

Hy vọng và gợi ý dành cho các bạn, một năm qua tôi đã nói lác đác không ít, tóm tắt lại là ba câu -

Thứ nhất, hãy lấy sự lương thiện làm gốc rễ của sự sống. Nghe có vẻ là chuyện cũ nhắc lại, nhưng tôi có ý chỉ riêng. Các bạn từ quá khứ đến hiện tại sẽ nghe thấy rất nhiều khẩu hiệu cảm động, chủ trương hoa mỹ, bao gồm cả những lý niệm thông hành quốc tế, những điều này đương nhiên sẽ thu hút tâm hồn người trẻ tuổi, tuy nhiên nhất định phải chú ý đến "chỉ số lương thiện" của người đưa ra. Nếu họ dùng việc phỉ báng người khác, tung tin đồn nhảm, xuyên tạc sự thật, hả hê trên nỗi đau của người khác làm phương thức cơ bản, thì tuyệt đối đừng theo đuổi. Đây là kinh nghiệm tôi đúc kết được trong thời "Cách mạng Văn hóa", khẩu hiệu mà những kẻ phản loạn "đánh, đập, cướp" đưa ra cũng là "vì lợi ích cao nhất của nhân dân lao động". Hiện nay không ít kẻ cơ hội còn không bằng cả những kẻ phản loạn thời "Cách mạng Văn hóa", hoàn toàn chỉ đang đóng một vai diễn nào đó, các bạn nhất định phải đề phòng và cảnh giác. Bất kể gặp tình huống nào, cũng đều phải lấy lương thiện làm gốc rễ của sự sống, và dùng nó để đo lường muôn hình vạn trạng thế gian.

Thứ hai, hãy lấy sáng tạo làm linh hồn của văn hóa. Điều này nhắm vào chủ nghĩa bảo thủ văn hóa và chủ nghĩa phục cổ đang thịnh hành hiện nay. Không có sự sáng tạo hướng tới tương lai, văn hóa Trung Hoa sẽ không có tiền đồ, cuộc đời chúng ta cũng không có ý nghĩa. Những năm nay, sự dẫn dắt sai lệch của văn hóa, nhu cầu của chính trị, không khí tại các trường đại học, sự vô tri của dân gian, đã gây ra sự sùng bái mù quáng đối với những ngôn từ và câu chuyện cổ xưa, đây là một vũng bùn lớn mà văn hóa Trung Hoa gặp phải khi đối mặt với sự chuyển mình và tiến bước. Hy vọng các bạn có thể nhìn rõ điểm này, nhanh chóng chuyển mình sang lập trường của người sáng tạo.

Vì vậy, các bạn phải tăng cường năng lực giải đọc và năng lực phán đoán đối với văn hóa truyền thống, tăng cường năng lực nhạy bén và năng lực hấp thụ đối với mọi tín hiệu đổi mới, tín hiệu dị biệt, tín hiệu lạ lẫm, tín hiệu của thế hệ sau, tuyệt đối đừng trở thành những "đồ cổ giả" làm màu. Quan trọng hơn, tuy các bạn xuất thân từ Đại học Bắc Kinh, tôi càng hy vọng các bạn đừng thỏa mãn với việc trở thành người thuật lại và bình luận văn hóa, mà nên nỗ lực sáng tạo ra một cái gì đó, sáng tác văn học, thúc đẩy ngành công nghiệp sáng tạo đều được.

Thứ ba, hãy coi bản thân là một con người độc lập. Nghĩa là, đừng mù quáng tuân theo những kết luận đã có, đừng mù quáng tuân theo quy phạm đã định, đừng mù quáng tuân theo tư duy chính thống, đừng mù quáng tuân theo sự dẫn dắt sai lệch của truyền thông, đừng mù quáng tuân theo tiếng ồn ào của đám đông, đừng mù quáng tuân theo ý kiến của đa số. Các bạn phải biết rằng, những gì các bạn học, đọc, nghe ở đại học, tuyệt đại đa số đều là ý nghĩ của người đi trước và của người khác, cả thảy là một "vùng đầm lầy dị kỷ", bị nhấn chìm rồi mà còn thấy "cỏ nước tươi tốt". Chỉ có nhân cách độc lập mới có tư tưởng tự do. Mà một người muốn đánh thức và củng cố nhân cách độc lập, thực sự là một việc rất gian nan. Nhưng, việc này nhất định phải làm, nếu không, chỉ có thể khiến văn đàn tầm thường thêm tầm thường, khiến tinh thần tạp nham thêm tạp nham. Hiện tại, người trẻ càng cần tự cứu rỗi khỏi thủy triều cảm xúc của cư dân mạng, độc lập giữa mùa thu lạnh lẽo: nhìn lạnh lùng ra giang hồ, ẩn mình giữa biển người, làm cột trụ giữa dòng, chỉ có như vậy, mới có thể nắm bắt được chút ít độc lập đó. Nói một cách công tâm, sống vào thời nay mà cầu độc lập, khó khăn hơn nhiều, cũng quý giá hơn nhiều so với sự độc lập của Lão Tử, Khổng Tử, Khuất Nguyên, Lý Bạch thời trước.

Ba câu này, là đạo xử thế, đạo tự vệ của tôi sau nửa đời trải qua sương gió, coi như là báu vật giữ lấy, nay chuyển tặng các bạn tham khảo. Giữa người với người, môi trường sinh tồn có thể khác biệt vạn trùng, nhưng triết lý cuộc sống lại thông suốt ở khắp mọi nơi. Tôi đã đàm đạo sâu sắc với các bạn suốt một năm tròn, sinh mệnh của đôi bên cũng đã có sự liên kết, vì vậy trước lúc chia ly xin nói thẳng, như người nhà vậy. Cuối cùng tiện thể nói một câu: Các bạn sau này bất kể là trong học tập hay công việc gặp phải khó khăn gì, mà ước chừng tôi có thể giúp được, cứ việc đến tìm tôi.