"Thiên tuế à, ta không dám gọi ngươi là 'ông nội' nữa đâu." Tôi rụt rè vỗ vai cậu ấy, nói: "Dù bây giờ ta là một gã đàn ông lớn tuổi hơn năm mươi, còn ngươi chỉ là một đứa trẻ mới tròn năm tuổi, nhưng lùi lại bốn mươi năm, tức là năm 1965, cái mùa xuân biến động bất an đó, quan hệ của chúng ta lại là quan hệ giữa một thiếu niên mười lăm tuổi và một chú bê đực." Cậu ấy trang trọng gật đầu, nói: "Chuyện cũ rành rành trước mắt..." Thế rồi, từ trong đôi mắt cậu ấy, tôi nhìn thấy vẻ tinh nghịch, ngây thơ, bất trị của chú bê con năm ấy...
Ngươi chắc chắn không quên, trong mùa xuân năm đó, áp lực to lớn mà gia đình chúng ta phải gánh chịu. Tiêu diệt hộ làm đơn độc cuối cùng, dường như đã trở thành một đại sự của đại đội Tây Môn Tôn chúng ta, cũng là của nhân dân công xã Ngân Hà chúng ta. Hồng Thái Nhạc đã động viên những ông lão đức cao vọng trọng trong thôn — bác đại bá Mao Sơn Thuận, thúc phụ Khúc Nguyên Thủy, tứ gia Tần Bộ Đình; những người phụ nữ ăn nói sắc bén — đại cô Dương Quế Hương, tam thẩm Tô Nhị Mạn, đại tẩu Thường Tố Hoa, đại thẩm Ngô Thu học; những học đồng lanh lợi khéo miệng — Mạc Ngôn, Lý Kim Trụ, Ngưu Thuận Oa. Mười người được liệt kê bên trên, chỉ là những người ta có thể nhớ lại, kỳ thực còn rất nhiều người, họ từng tốp từng tốp đổ xô đến nhà tôi, tựa hồ như đến để làm mai cho con gái hoặc cầu hôn cho con trai, tựa hồ như đến để khoe khoang học thức lại tựa hồ như đến để trổ tài ăn nói. Đàn ông vây quanh cha tôi, phụ nữ vây quanh mẹ tôi, học đồng đuổi theo anh chị tôi và đương nhiên cũng không tha cho tôi. Đấu thuốc lào của đám đàn ông đã huân cho đám thạch sùng trên tường nhà tôi ngất xỉu, cái mông của đám phụ nữ đã mài thủng cả chiếu kháng của nhà chúng tôi, đám học đồng đã giật rách cả quần áo của chúng tôi. Vào xã đi, xin hãy vào xã. Giác ngộ đi, đừng u mê nữa. Không vì mình, cũng vì con. Ta nghĩ ngươi, những ngày tháng đó, mắt trâu nhìn thấy, tai trâu nghe thấy, đều liên quan đến việc vào xã. Khi cha tôi dọn dẹp phân cho ngươi ở chuồng trâu, những ông lão đó, giống như những người lính già trung thành, canh giữ cửa chuồng trâu, nói:
"Lam Mặt, hiền chất, vào đi thôi, ngươi không vào xã, người ta không vui, đến con trâu cũng không vui."
— Ta có gì mà không vui? Ta đang vui đây chứ, bọn chúng đâu biết ta chính là Tây Môn Náo, ta chính là con lừa Tây Môn, một tên địa chủ đã bị xử bắn, một con lừa đực đã bị thiến, sao có thể sẵn sàng dây dưa chung một chỗ với những kẻ thù này? Tại sao ta lại biểu lộ sự lưu luyến như thế với cha ngươi, chính là vì ta biết đi theo cha ngươi thì có thể làm đơn độc.
Lũ phụ nữ khoanh chân ngồi trên khang nhà tôi, giống như một lũ họ hàng dây cà ra dây múa mặt dày mày mạnh từ phương xa đến. Bọt mép bọn họ vương vãi trên khóe miệng, giống như những chiếc máy thu thanh ở mấy tiệm nhỏ ven đường, lặp đi lặp lại những lời nói khiến tôi chán ngấy. Tôi giận dữ gầm lên:
"Dương đại xú tử Tô đại đồn, các ngươi mau cút khỏi nhà tôi đi, tôi phiền các ngươi chết đi được!"
Họ chẳng tức giận chút nào, cười hì hì nói:
"Chỉ cần các ngươi đồng ý vào xã, chúng tôi lập tức đi ngay, nếu không đồng ý, thì hãy để cái mông của chúng tôi cắm rễ trên khang nhà các ngươi, để thân thể chúng tôi nảy mầm, mọc lá, ra hoa, kết quả trên khang nhà các ngươi, để chúng tôi lớn thành cây đại thụ, chống bục mái nhà các ngươi luôn!"
Trong đám phụ nữ, người khiến tôi ghét nhất vẫn là Ngô Thu học, ả ta có lẽ cậy vào mối quan hệ đặc biệt từng chung một chồng với mẹ tôi, nên chẳng hề nể nang gì mẹ tôi cả:
"Nghênh Xuân, cô không giống tôi, tôi là nha đầu bị Tây Môn Náo cưỡng bức, cô là vợ lẽ được hắn cưng chiều, cô còn sinh cho hắn hai đứa con, không bị đội mũ phần tử địa chủ, phải chịu đựng lao động cải tạo, đã là may mắn lắm rồi. Tất cả cái này đều nhờ tôi nể tình cô đối với tôi không tệ, mà cầu xin hoàng Đồng tha cho cô đấy! Cô phải biết là tro ấm hay lửa nóng đấy!"
Đám trẻ con nghịch ngợm đứng đầu là Mạc Ngôn đó, vốn dĩ ngứa ngáy mồm mép, thừa thãi năng lượng, sự việc lần này nhận được sự ủng hộ của thôn, lại nhận được sự cổ vũ của trường học, coi như vớ được một cơ hội thỏa thích quậy phá. Chúng phấn khích, nhảy cẫng lên như những con vượn uống rượu say. Có đứa trèo lên cây, có đứa cưỡi lên đầu tường nhà tôi, giơ những chiếc loa bằng tôn, biến nhà tôi thành một pháo đài phản động, phát động chiến dịch công tâm:
Làm đơn độc là chiếc cầu độc mộc,
Bước một bước là lắc ba cái,
Lắc đến dưới cầu là chìm nghỉm luôn.
Nhân dân công xã là đường lên trời,
Chủ nghĩa xã hội là cầu vàng,
Nhổ gốc nghèo trồng mầm giàu.
Lam Mặt già cố chấp,
Làm đơn độc đi đường cụt.
Một hạt phân chuột,
Làm hỏng cả hũ giấm.
Kim Long Bảo Phượng Lam Giải Phóng,
Tay sờ ngực nghĩ một chút.
Đi theo cha ngươi đồ cố chấp,
Lạc hậu bảo thủ khó tiến bộ.
Những câu vè này đều do Mạc Ngôn sáng tác, từ nhỏ cậu ta đã có sở trường này rồi. Tôi vô cùng phẫn nộ, hận cái thằng Mạc Ngôn đó, ngươi vẫn là con nuôi của mẹ ta, là em kết nghĩa của ta cơ mà! Vào mỗi đêm giao thừa, mẹ ta còn bảo ta đưa một bát sủi cảo cho mày ăn cơ mà! Con nuôi với em kết nghĩa gì chứ, chó má! Mày chẳng nói chút tình cảm thân tộc nào cả, ta cũng không khách khí với mày nữa. Tôi trốn ở góc tường, mò ra chiếc ná thun, nhắm vào cái đầu trọc lóc láng bóng như quả hồ lô của Mạc Ngôn — kẻ đang cưỡi trên chạc cây, nheo nheo đôi mắt, giơ loa tôn hét lớn về phía nhà chúng tôi — mà bắn ra một viên đạn. Mạc Ngôn kêu lên thảm thiết một tiếng, ngã nhót xuống dưới cây. Nhưng chưa qua nổi thời gian hút một ống thuốc lào, thằng nhóc này lại trèo lên cây, trên trán sưng lên một cục u máu, tiếp tục hô hào về phía nhà chúng tôi:
Lam Giải Phóng, đồ cứng đầu nhỏ,
Đi theo cha ngươi đi đường tẻ.
Dám cả gan hành hung đánh ta,
Bắt ngươi vào cục công an!
Tôi giơ ná thun, nhắm thẳng vào đầu nó. Nó ném cái ống loa đi, tuột thỏm xuống dưới gốc cây.
Kim Long Bảo Phượng chịu không nổi nữa, bèn bàn bạc với cha.
"Cha ơi, chúng ta vào xã đi thôi." Anh Kim Long nói, "Ở trường học không coi chúng ta là con người."
"Chúng ta đi phía trước, phía sau có người chỉ chỏ chúng ta nói, nhìn kìa, đó chính là con cái của hộ làm đơn độc." Chị Bảo Phượng nói.
Kim Long nói tiếp: "Cha, nhìn những người ở đội sản xuất kìa, cùng nhau làm việc, cười cười nói nói, đùa giỡn náo nhiệt, rất vui vẻ, nào giống như cha với mẹ cô độc lẻ loi, dẫu có thu hoạch thêm mấy trăm cân lương thực thì có ý nghĩa gì? Muốn nghèo cùng nghèo, muốn giàu cùng giàu."
Cha không hó hé gì. Mẹ từ trước đến nay không dám trái ý cha, lần này cũng cả gan nói:
"Mình ơi, tụi nhỏ nói có lý, chúng ta vào xã đi thôi."
Cha hút một ống thuốc lá, ngẩng đầu lên, nói: "Bọn chúng mà không bức bách tao thế này, tao có lẽ thật sự đã vào xã rồi, nhưng chúng dùng phương pháp thế này, giống như hãm chim ưng mà hãm tao, hừ, tao lại càng không vào." Cha nhìn Kim Long và Bảo Phượng, nói: "Hai đứa bay, thoáng cái là sắp tốt nghiệp cấp hai rồi. Theo lý thì tao nên chu cấp cho tụi bay tiếp tục đi học, học cấp ba, học đại học, đi du học nước ngoài, nhưng tao không chu cấp nổi nữa. Mấy năm trước tích cóp được chút vốn liếng gia đình, cũng đã bị bọn chúng cướp sạch rồi. Cho dù tao có thể chu cấp nổi cho tụi bay, bọn chúng cũng không cho tụi bay học lên cao nữa, không chỉ vì tao là hộ làm đơn độc đâu, tụi bay hiểu ý tao chứ?"
Anh Kim Long gật đầu, sảng khoái nói:
"Cha, chúng con hiểu, chúng con tuy chưa từng qua một ngày đời sống của thiếu gia, tiểu thư địa chủ, chúng con tuy thậm chí còn không biết Tây Môn Náo là người da trắng hay da đen, nhưng chúng con là dòng giống của hắn, trên người chúng con chảy dòng máu của hắn, hắn giống như một bóng ma bám riết lấy chúng con không buông. Chúng con là thanh niên thời đại Mao Trắc Đông, xuất thân không thể lựa chọn, nhưng con đường thì có thể lựa chọn. Chúng con không muốn đi theo cha làm đơn độc, chúng con muốn vào xã, hai người không vào, con và Bảo Phượng cùng vào."
“Cha, cảm ơn ơn dưỡng dục mười bảy năm của cha,” Bảo Phượng cúi đầu chào cha một cái, nói, “Xin hãy tha thứ cho sự bất hiếu của chúng con. Chúng con có một người cha ruột như thế, nếu lại không theo đuổi sự tiến bộ, cuộc đời này sẽ càng không có ngày ngoi đầu lên được.”
“Được, nói hay lắm,” cha nói, “Ta đã cân nhắc kỹ lưỡng rồi, không thể để tụi bay đi theo ta bước vào con đường tối tăm được, tụi bay,” cha chỉ điểm chúng tôi, nói, “Tụi bay đều đi vào xã hết đi, một mình ta làm đơn độc. Ta đã sớm thề là sẽ làm đơn độc đến cùng, không thể tự vả vào miệng mình được.”
“Mình ơi,” mẹ rưng rưng nước mắt nói, “Muốn vào xã thì cả nhà cùng vào đi, một mình ông ở bên ngoài làm đơn độc, thế này thì ra thể thống gì chứ?”
“Ta đã nói rồi, muốn ta vào xã, trừ phi Mao Trắc Đông tự mình hạ lệnh. Nhưng mệnh lệnh của Mao Trắc Đông là ‘vào xã tự nguyện, rút xã tự do’, bọn chúng dựa vào đâu mà cưỡng ép ta? Chẳng lẽ quan chức của bọn chúng còn lớn hơn cả Mao Trắc Đông ư? Ta chính là không phục cái khí này, ta chính là muốn dùng hành động của mình, thử xem lời nói của Mao Trắc Đông có tính toán hay không.”
“Cha,” anh Kim Long dùng giọng điệu chế nhạo nói, “Cha đừng có mở miệng ra là Mao Trắc Đông nữa, cái tên Mao Trắc Đông này, không phải là thứ người như chúng ta được gọi đâu, phải gọi là Chủ tịch Mao!”
“Con nói đúng,” cha nói, “Nên gọi là Chủ tịch Mao. Ta dù làm đơn độc, cũng là thần dân của Chủ tịch Mao. Ruộng đất, nhà cửa của ta, đều là do Đảng Cộng sản dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Mao chia cho ta. Hôm trước Hồng Thái Nhạc sai người mang lời nhắn cho ta, nói nếu không vào xã, sẽ áp dụng biện pháp cưỡng chế đối với ta. Trâu không uống nước đè đầu ép uống sao được? Không được, ta muốn đi khiếu kiện, đi lên huyện, đi lên tỉnh, đi Bắc Kinh.” Cha dặn dò mẹ rằng: “Sau khi tôi đi, mình dẫn các con đi vào xã. Nhà chúng ta có tám mẫu đất, năm người, bình quân mỗi người một mẫu sáu, các cháu mang đi sáu mẫu tư, phần còn lại thuộc về tôi. Có một chiếc bừa, là thứ chia được trong cải cách ruộng đất, mình cũng mang đi vào xã, nhưng con bê đực này, để lại cho tôi. Ba gian nhà sái này, hiển nhiên là không cách nào chia được rồi, các con đều đã lớn, mấy gian nhà nhỏ này chứa không nổi nữa, vào xã rồi, các cháu có thể xin cơ sở đất thổ cư với đại đội để xây nhà, chờ các cháu xây nhà xong, thì chuyển ra ngoài, tôi chết lịm ở đây, nhà chưa sập, tôi không rời đi, nhà sập rồi, tôi dựng một cái chòi lán trên đống đổ nát, vẫn không rời đi.”
“Cha, hà tất phải thế?” anh Kim Long nói,
“Một mình cha đối kháng với trào lưu xã hội, đây chẳng phải là vạch mắt soi gương tự tìm lấy sự xấu hổ hay sao? Con tuy trẻ tuổi, cha ạ, nhưng con cũng cảm nhận được, đấu tranh giai cấp sắp nổi dậy rồi. Những kẻ gốc gác không đỏ miến không chính như chúng ta, đi theo trào lưu may ra còn có thể tránh được kiếp nạn, đi ngược lại với trào lưu, chính là lấy trứng chọi đá đấy ạ!”
“Cho nên ta mới bảo tụi bay vào xã, ta là nông dân tá điền, ta sợ cái gì? Ta đã bốn mươi tuổi rồi, cả đời chưa từng nổi bật lần nào, không ngờ việc làm đơn độc, lại khiến ta trở thành một nhân vật. Ha ha, ha ha ha ha,” cha cười, nước mắt chảy xuống gương mặt mang sắc lam. “Mẹ nó,” cha nói, “Tráng cho tôi ít lương khô, tôi phải đi khiếu kiện đây.”
Mẹ khóc nói: “Mình ơi, em theo anh từng ấy năm, không thể rời xa anh được, để các con vào xã, em đi làm đơn độc với anh.”
Cha nói: “Không được, căn cơ của mình không tốt, vào xã rồi thì có sự bảo vệ, đi theo làm đơn độc với anh, bọn chúng sẽ có lý do để nhổ tận gốc rễ của mình lên, cái đó lại thêm phiền phức cho anh.”
“Cha,” tôi lớn tiếng kêu lên, “Con đi làm đơn độc với cha!”
“Hồ đồ!” cha nói, “Trẻ con thì biết cái quái gì!”
“Con biết. Con cái gì cũng biết. Con cũng ghét cái đám Hồng Thái Nhạc, Hoàng Đồng đó. Con đặc biệt ghét cái ả Ngô Thu học đó, ả ta tính là cái thá gì chứ? Nheo nheo cặp mắt chó cái, cái mồm co duỗi ngoác ra, giống như cái lỗ đít gà, ả ta có tư cách gì mà đến nhà chúng ta giả vờ làm phần tử tiến tiến chứ?” Mẹ lườm tôi một cái: “Đồ trẻ con cái miệng đừng có ác độc thế!” Tôi nói tiếp: “Con đi làm đơn độc với cha, cha đưa phân con đánh xe trâu cho cha. Xe bánh gỗ của chúng ta tiếng động lớn, kẽo kẹt kẽo kẹt, không tầm thường chút nào, nghe rất hay. Chúng ta làm cách mạng độc lập, chủ nghĩa anh hùng cá nhân, cha à, con rất khâm phục cha, con đi làm đơn độc với cha. Học hành con cũng không thèm học nữa, con bẩm sinh không phải là vật liệu đi học, cứ lên lớp là buồn ngủ. Cha à, cha là nửa mặt lam, con là mặt lam nửa, hai mặt lam, sao có thể tách rời? Mặt lam của con, hết lần này tới lần khác bị chế giễu. Chiếc cho bọn chúng cười cho chán đi, cười cho chúng chết quách đi. Hai mặt lam làm đơn độc, toàn huyện duy nhất, toàn tỉnh duy nhất, oai phong làm sao! Cha, cha nhất định phải đồng ý với con!”
Cha đã đồng ý với tôi. Vốn dĩ tôi muốn đi khiếu kiện cùng cha, nhưng cha bảo tôi ở lại chăm sóc con bê đực. Mẹ đào từ trong lỗ tường ra mấy món trang sức giao cho cha. Có thể thấy cuộc cải cách ruộng đất vẫn chưa triệt để, mẹ vẫn giấu giếm của cải nổi. Cha đem bán trang sức làm lộ phí, đi đến huyện thành trước, tìm gặp Trần huyện trưởng — kẻ đã hủy hoại con lừa đen nhà tôi, đòi quyền được làm đơn độc. Trần huyện trưởng khuyên nhủ nửa ngày, cha không phục, viện lý do để tranh cãi đến cùng. Huyện trưởng nói, xét về mặt chính sách, anh đương nhiên có thể làm đơn độc, nhưng tôi hy vọng anh đừng làm đơn độc nữa. Cha nói, huyện trưởng à, nể mặt con lừa đen đó, anh phát cho tôi một lá bùa hộ mệnh đi, nói là Lam Mặt có quyền làm đơn độc. Tôi dán lá bùa hộ mệnh này lên tường, thì không ai dám chỉnh đốn tôi nữa. Lừa đen à... quả là một con lừa tốt, huyện trưởng ngậm ngùi nói, tôi còn nợ anh ơn con lừa đấy, Lam Mặt à, nhưng lá bùa hộ mệnh này tôi không thể phát cho anh được. Tôi viết cho anh một bức thư, giới thiệu tình hình của anh, anh đến Bộ Công tác Nông thôn Tỉnh ủy đi. Cha cầm thư của huyện trưởng, đến Bộ Công tác Nông thôn Tỉnh ủy, bộ trưởng đã tiếp đón cha. Bộ trưởng cũng khuyên cha vào xã, cha nói, tôi không vào, tôi muốn quyền được làm đơn độc. Chừng nào Chủ tịch Mao hạ lệnh không cho phép làm đơn độc thì tôi vào, Chủ tịch Mao không hạ lệnh, thì tôi không vào. Bộ trưởng công tác nông thôn bị sự cố chấp của cha làm cho động lòng, phê mấy dòng chữ lên bức thư của huyện trưởng đó: Mặc dù chúng tôi hy vọng toàn thể nông dân đều gia nhập nhân dân công xã, đi theo con đường tập trung hóa, nhưng nông dân cá thể kiên trì không vào, cũng thuộc về quyền lợi chính đáng, tổ chức cơ sở không được dùng mệnh lệnh cưỡng chế, càng không được dùng thủ đoạn phi pháp để ép buộc người khác vào xã.
Bức thư này quả thực chính là thánh chỉ, được cha lồng vào khung kính thủy tinh, treo lên tường. Sau khi từ tỉnh về, tâm trạng của cha rất tốt. Mẹ dẫn Kim Long, Bảo Phượng vào xã, tám mẫu đất vốn dĩ được bao bọc bởi đất đai tập thể giờ chỉ còn lại ba mẫu hai, một dải đất hẹp dài, tựa như con đê chắn sóng giữa biển cả mênh mông. Để mang tính độc lập hơn, cha dùng gạch mộc ngăn ba gian nhà sái ra, mở riêng một lối đi thuận tiện. Nhóm lại một cái bếp lò và chiếc kháng đất, tôi cùng ở với cha. Ngoại trừ gian nhà sái này, chuồng trâu trong sân sát liền với bức tường phía nam, cũng thuộc về hai vị Lam Mặt chúng tôi sở hữu. Chúng tôi có ba mẫu hai đất, có một con bê đực, có một chiếc xe bánh gỗ, có một chiếc cày gỗ, một cái cuốc, một cái xẻng sắt, hai cái liềm, một cái cuốc nhỏ, một cái cào hai răng, còn có một cái nồi sắt, bốn cái bát cơm, hai cái đĩa sứ, một cái bô tiểu, một con dao thái rau, một cái xẻng xúc, lại còn có một cây đèn dầu, cùng với một cái lửa dao có thể gõ đá lấy lửa.
Mặc dù chúng tôi vẫn thiếu một số dụng cụ, nhưng chúng tôi sẽ dần sắm sửa đầy đủ thôi. Cha vỗ đầu tôi nói:
"Con trai, rốt cuộc tại sao con lại muốn làm đơn độc với cha?"
Tôi không cần nghĩ ngợi đáp ngay: "Vui lắm!"