[Lời bình] Bắc phạt là một trong những sự kiện quan trọng của nước Thục, còn Ngụy Diên lại là một trong những mãnh tướng dũng mãnh đứng đầu tam quân thời kỳ hậu Thục. Hơn nữa, Ngụy Diên lại là người kiên quyết chủ trương Bắc phạt, kiên quyết chủ trương tiêu diệt Tào Ngụy. Thế nhưng, trước lúc lâm chung, Gia Cát Lượng lại không giao gậy tiếp sức Bắc phạt cho Ngụy Diên. Là do Gia Cát Lượng không tin tưởng hắn, hay trong đó còn có ẩn tình nào khác? Xin hãy tiếp tục theo dõi "Ý Trung Thiên bàn Tam Quốc" với chủ đề "Lấy công làm thủ".
Ở tập trước đã đề cập, vụ án Ngụy Diên mưu phản có ba giả thuyết. Một là thuyết của "Tam Quốc diễn nghĩa", cho rằng Gia Cát Lượng đoán chắc Ngụy Diên sẽ mưu phản; hai là thuyết của tiên sinh Trương Tác Diệu, cho rằng chính Gia Cát Lượng đã bức phản Ngụy Diên; giả thuyết thứ ba là Dương Nghi và những người khác giả mạo di mệnh của thừa tướng. Thế nhưng, những giả thuyết này hoặc là lời của nhà tiểu thuyết, không đủ tin cậy, hoặc là không có đầy đủ bằng chứng. Do đó, vụ án Ngụy Diên lại càng trở nên ly kỳ, khó hiểu. Rốt cuộc vụ án Ngụy Diên mưu phản là thế nào, chúng ta lại phải hướng tầm mắt về di mệnh của Gia Cát Lượng một lần nữa. Vậy tại sao Gia Cát Lượng lại hạ một di mệnh bảo Ngụy Diên đoạn hậu? Đằng sau di mệnh của Gia Cát Lượng còn có những ẩn tình nào ít ai biết đến? Giáo sư Ý Trung Thiên của Đại học Hạ Môn làm khách mời tại "Bách gia giảng đàn" sẽ kể cho quý vị nghe về "Lấy công làm thủ" trong bàn Tam Quốc.
Ý Trung Thiên: Trong vụ án của Ngụy Diên có một điểm nghi vấn, đó là cuộc họp trước sập do Gia Cát Lượng triệu tập trước khi qua đời, tại sao lại đưa ra một quyết định như vậy? Quyết định gì? "Lệnh Diên đoạn hậu, Khương Vi thứ chi, nhược Diên hoặc bất tòng mệnh, quân tiện tự phát", nghĩa là nếu Ngụy Diên không nghe lệnh, không chịu đoạn hậu, thì quân đội cứ tự xuất phát, đừng quản Ngụy Diên nữa. Tại sao Gia Cát Lượng lại đưa ra quyết định như vậy?
Trong lịch sử có ba lời giải thích: Thứ nhất nói Gia Cát Lượng đoán chắc Ngụy Diên sẽ phản, đây là thuyết của "Tam Quốc diễn nghĩa". "Tam Quốc diễn nghĩa" là tiểu thuyết, không thể xem như lịch sử, tuyệt đối đừng xem "Tam Quốc diễn nghĩa" là lịch sử. Giả thuyết thứ hai là thuyết của tiên sinh Lã Tư Miễn, tiên sinh Trần Nhĩ Đông, nói rằng Gia Cát Lượng vốn không hạ mệnh lệnh này, đây là Dương Nghi và những người khác giả mạo di mệnh của thừa tướng. Dù sao chết không đối chứng, là khẩu lệnh mà, lại không có ghi âm, không có quay phim, không có mảnh giấy nào cả, nên nói không rõ ràng. Nhưng thuyết này tuy có lý, lại không có bằng chứng, bạn vẫn đang suy luận, vẫn đang phỏng đoán. Có nghĩa là các nhà sử học cũng phải phỏng đoán, chỉ cần phỏng đoán của bạn hợp logic, thì ít nhất cũng có thể xem là một góc nhìn. Nhưng Trần Thọ cũng là sử gia chân chính, những việc được Trần Thọ ghi chép lại không thể dễ dàng lật đổ, trong này vẫn có một số vấn đề. Vậy thì chúng ta chỉ còn lại lựa chọn thứ ba, đó là Gia Cát Lượng quả thực đã hạ mệnh lệnh như vậy. Tại sao? Lời giải thích trong "Lưu Bị truyện" của tiên sinh Trương Tác Diệu là, Gia Cát Lượng và Ngụy Diên có sự bất đồng về đường lối quân sự.
Vậy thuyết này có bằng chứng không? Có. Bằng chứng ở đâu? "Tam Quốc chí - Ngụy Diên truyện". Thuyết trong "Tam Quốc chí - Ngụy Diên truyện" cho rằng, mỗi lần Ngụy Diên đi theo Gia Cát Lượng xuất chinh, đều đưa ra một kiến nghị, yêu cầu chia binh, yêu cầu bản thân dẫn một vạn người đi con đường khác, sau đó hội sư với Gia Cát Lượng ở Đồng Quan, "như Hàn Tín cố sự", giống như Hàn Tín năm xưa. Hàn Tín giúp Lưu Bị đánh thiên hạ, chính là Hàn Tín dẫn một cánh quân, Lưu Bị dẫn một cánh quân, nhưng Gia Cát Lượng không đồng ý, "chế nhi bất hứa". Mỗi lần đề xuất, mỗi lần Gia Cát Lượng đều không đồng ý, cuối cùng là Ngụy Diên cho rằng Gia Cát Lượng là kẻ nhát gan sợ việc, nhút nhát, "vị Lượng vi khiếp, thán hận kỷ tài dụng từ bất tẫn". Ngụy Diên cảm thấy bất đắc chí, ngươi xem bản lĩnh đầy mình này của ta, trong bụng đầy mưu kế, lại đụng phải một kẻ nhát gan sợ việc thế này, không thể thỏa sức bày tỏ tài năng, không thể thi thố tay chân, nên vô cùng ấm ức. Đây là ghi chép trong "Tam Quốc chí - Ngụy Diên truyện".
Hơn nữa, sự việc này còn có một ví dụ thực tế, đó là "Tử Ngọ cốc kỳ mưu" nổi tiếng trong lịch sử. Sự việc "Tử Ngọ cốc kỳ mưu" này xảy ra trong cuộc chiến tranh Bắc phạt lần thứ nhất. Chúng ta đều biết Gia Cát Lượng dẫn quân xuất phát từ Hán Trung, Bắc phạt Tào Ngụy, bắt buộc phải vượt qua Tần Lĩnh. Vượt qua Tần Lĩnh có ba con đường: con đường ở phía đông gọi là Tử Ngọ cốc, điểm cuối nằm ở đâu? Tràng An; con đường ở giữa gọi là Thượng cốc, điểm cuối nằm ở đâu? Ở Vũ Công; con đường thứ ba gọi là Tẻo cốc, điểm cuối nằm ở đâu? Ở Trần Thương. Vậy phương án mà Ngụy Diên đưa ra là gì? Nói là xin thừa tướng cho Ngụy Diên một vạn quân mã, trong đó năm nghìn tinh binh, còn năm nghìn người để làm gì? Vận chuyển lương thực. Ta - Ngụy Diên dẫn đội nhân mã này, đi Tử Ngọ cốc tiến về phía bắc, mười ngày công phu là có thể đến Tràng An. Tràng An do ai đang trấn thủ? Là con rể của Tào Tháo, tên là Hạ Hầu Mão. Hạ Hầu Mão này là một công tử bột, con nhà giàu chơi bời lác lướt, ăn chơi trác táng thì được, đánh trận thì không. Nếu Hạ Hầu Mão phát hiện quân đội của mạt tướng từ trên trời giáng xuống, nhất định sẽ sợ đến mức tè ra quần, vứt thành bỏ chạy, mạt tướng là có thể chiếm được Tràng An. Còn thừa tướng thì tự mình dẫn đại quân từ Tẻo cốc tiến lên phía bắc, như vậy hai quân chúng ta hội họp, phía tây Hàm Dương đều được giải quyết gọn gàng. Gia Cát Lượng không nghe, không tiếp nạp kế sách này của Ngụy Diên, đây được gọi là "Tử Ngọ cốc kỳ mưu".
"Tử Ngọ cốc kỳ mưu" là một vụ án nổi tiếng trong lịch sử Tam Quốc, các nhà sử học vẫn luôn tranh cãi, nói rằng việc Gia Cát Lượng không tiếp nạp "Tử Ngọ cốc kỳ mưu" của Ngụy Diên là đúng hay là sai? Có hai luồng ý kiến. Một phái nói cái này là sai, điều này đã bỏ lỡ một thời cơ tuyệt vời, một kế mưu tuyệt vời như vậy, tập kích bất ngờ mà, hoàn toàn có thể đánh cho Tào Ngụy trở tay không kịp. Nếu như bạn giải quyết gọn gàng Tràng An, phía tây Hàm Dương, thì chuyện này chẳng phải đã thành công rồi sao? Đây là một phái ý kiến. Phái ý kiến thứ hai cho rằng Gia Cát Lượng đúng, bởi vì kế sách này của Ngụy Diên rủi ro quá lớn.
[Lời bình] "Tử Ngọ cốc kỳ mưu" do Ngụy Diên kiến nghị là một chiến lược Bắc phạt cực kỳ mang tính thách thức, không khác gì kế "Ám độ Trần Thương" của Hàn Tín năm xưa, tất cả đều nguy hiểm vạn phần, nhưng đánh trận quý ở chỗ xuất kỳ bất ý, xuất kỳ mới có thể chế thắng. Điều khiến người ta khó hiểu là, Gia Cát Lượng luôn miệng muốn Bắc phạt, thế nhưng "Tử Ngọ cốc kỳ mưu" do Ngụy Diên đưa ra, cuối cùng ông lại không tiếp nạp. Do đó các nhà sử học cứ tranh cãi không ngừng. Có người cho rằng Gia Cát Lượng quá thận trọng nên bỏ lỡ lương cơ, cũng có người cho rằng kế mưu của Ngụy Diên rủi ro quá lớn không thể thực thi. Vậy giáo sư Ý Trung Thiên nhìn nhận vấn đề này như thế nào? Ông lại có cái nhìn gì khác biệt với người đi trước?
Nhưng tôi cảm thấy họ đều đang tính toán sổ sách quân sự. Quân sự tôi không hiểu, tôi cũng rất khó nói sổ sách quân sự này của họ là ai tính đúng ai tính sai. Còn tôi thì cảm thấy, Gia Cát Lượng trước hết là một nhà chính trị kiệt xuất. Khi nhà chính trị tiến hành bố trí quân sự, trước tiên họ tính toán sổ sách chính trị, bởi vì chúng ta đều biết chiến tranh là sự tiếp nối của chính trị. Mục đích của chiến tranh không có gì ngoài mục đích chính trị, cho nên Gia Cát Lượng chắc chắn phải tính toán sổ sách chính trị trước. Do đó chúng ta phải đặt ra một câu hỏi, sổ sách chính trị mà Gia Cát Lượng tính toán rốt cuộc là loại sổ sách gì?
Muốn trả lời câu hỏi này thì bắt buộc phải làm rõ mục đích Bắc phạt của Gia Cát Lượng, tại sao ông phải Bắc phạt? Mục đích, động cơ, mục tiêu Bắc phạt của ông là gì? Vấn đề này "Xuất sư biểu" có câu trả lời. Bởi vì trước khi xuất binh, Gia Cát Lượng dâng lên Lưu Thiện một bức "Xuất sư biểu", đây là biểu mà mọi người vô cùng quen thuộc. Trong "Xuất sư biểu", Gia Cát Lượng đã khóa chặt mục tiêu Bắc phạt, chính là mười sáu chữ: "Bắc định trung ương, nhương trừ gian hung, hưng phục Hán thất, hoàn ư cựu đô". Mục tiêu là gì, chính là phải giải quyết ổn thỏa phương bắc, trừ bỏ những kẻ gian hung Tào Ngụy đó, khôi phục lại vương triều đại Hán, để hoàng thượng của chúng ta quay lại Lạc Dương làm hoàng đế lần nữa. Đây là mục tiêu Bắc phạt.
Vậy chúng ta lại phải hỏi, mục tiêu này đã thực hiện được chưa? Chưa. Vậy chúng ta lại phải hỏi, tại sao mục tiêu này lại không thực hiện được? Có ba nguyên nhân.
Nguyên nhân thứ nhất, Tào Ngụy không phải là quốc gia diệt vong nhanh chóng. Sau khi Lưu Bị qua đời, Gia Cát Lượng tiếp quản chính quyền Thục Hán, lúc bấy giờ, bên phía Tào Ngụy ngập tràn niềm vui mừng, bởi vì họ từ trước đến nay vẫn luôn xem Lưu Bị là kẻ thù số một, còn Gia Cát Lượng thì bọn họ cảm thấy vẫn có thể tính toán được. Thế là rất nhiều người bên phía Tào Ngụy viết thư cho Gia Cát Lượng, khuyên ông đầu hàng. Gia Cát Lượng không trả lời thư của họ, nhưng đã viết một bài văn tên là "Chính nghị", trả lời những kẻ khuyên hàng đó bằng khí phách hiên ngang lẫm liệt. Trong bài văn này, Gia Cát Lượng đã đưa ra một quan điểm, gọi là "Cự chính đạo nhi lâm hữu tội", có ý nghĩa gì? Chính là Thục Hán chúng tôi nắm giữ chính nghĩa, mà Tào Ngụy các người là có tội. "Cự chính đạo nhi lâm hữu tội" là trăm trận trăm thắng, nhất định sẽ thành công.
Vậy thì lời này, chúng ta cũng phải phân tích, chúng ta phải hỏi một chút, Tào Ngụy có tội không? Không. Cuối thời Đông Hán, thiên hạ đại loạn, chư hầu cát cứ, dân chúng lầm than. Lúc bấy giờ, thống nhất là con đường duy nhất, chỉ có thiên hạ thống nhất, nhân dân mới có thể sống lại cuộc sống an cư lạc nghiệp, xã hội mới có thể ổn định, lực lượng sản xuất mới có thể phát triển. Trong tình hình như vậy, ai có thể bình định thiên hạ, ai có thể khiến thiên hạ quy về thống nhất một lần nữa, thì kẻ đó chính là đúng. Đến thời kỳ Tam Quốc, ba nhà Ngụy, Thục, Ngô đỉnh lập, ba nhà này xét từ mặt tích cực mà nói, bọn họ đều muốn khôi phục lại sự thống nhất thiên hạ. Từ góc độ này mà nói, có thể xem Ngụy, Thục, Ngô đều là chính đạo; xét từ mặt tiêu cực mà nói, bọn họ đều muốn độc bá thiên hạ, đều không muốn để người ta đến thống nhất. Từ góc độ này mà nói, bọn họ đều có vấn đề. Cho nên ba nhà Ngụy, Thục, Ngô không tồn tại vấn đề ai là chính đạo, ai là có tội. Đây là điểm thứ nhất.
Thứ hai chúng ta phải hỏi, Thục Hán chính là chính đạo sao? Ngươi nói đối mặt với Tào Ngụy là "Cự chính đạo nhi lâm hữu tội", vậy xin hỏi khi ngươi đối mặt với Lưu Biểu, Lưu Chương, Lưu Biểu, Lưu Chương có tội không? Lưu Biểu, Lưu Chương không có tội, tại sao ngươi lại đoạt địa bàn của người ta? Ngươi đoạt địa bàn của Lưu Biểu, Lưu Chương, ngươi đoạt Kinh Châu, đoạt Ích Châu có dựa vào chính đạo không? Cho nên thuyết này, dùng làm khẩu hiệu chính trị để hô hào thì được, dùng để cổ vũ sĩ khí quân dân Thục Hán thì cũng được, nhưng đừng xem là thật, xem là thật thì chính là kẻ mọt sách.
Huống chi chúng ta còn có một vấn đề, đó là phía Tào Ngụy tự bọn họ cho rằng mình có tội không? Bọn họ có cảm giác tội lỗi không? Không có. Tào Tháo và những người khác rất gian nan, con đường kiến quốc của Tào Ngụy quả thực cũng gập ghềnh trắc trở, muôn vàn khó khăn, đó là vì nguyên nhân gì? Là bởi vì bọn họ có tội sao? Không phải. Là bởi vì lúc bấy giờ sĩ tộc không ủng hộ. Tại sao sĩ tộc không ủng hộ Tào Tháo? Một là coi thường cái tiếng nhơ hoạn quan đời trước của ông ta, chính là xuất thân của Tào Tháo không tốt, là hậu đại hoạn quan, sĩ tộc thanh cao coi thường ông ta; thứ hai, sĩ tộc không thích chính sách "Duy tài thị cử" (chỉ tài năng mà dùng) của Tào Tháo. "Duy tài thị cử" là gì? "Duy tài thị cử" chính là không cho chúng ta làm quan chứ gì. Vấn đề này Tào Pi đã giải quyết rồi. Ngay khi Tào Pi tiếp nhận tước vị Ngụy vương, liền lập tức thi hành chế độ Cửu phẩm trung chính, bảo đảm những sĩ tộc này đời đời kiếp kiếp đều có thể làm quan, thông qua biện pháp này để mặc cả với sĩ tộc, đạt được giao dịch chính trị, khiến cho tầng lớp sĩ tộc đều ủng hộ Tào Ngụy.
Cho nên khi Hồ Tam Tỉnh chú giải "Tư trị thông giám" đã nói một quan điểm, nói tại sao Gia Cát Lượng không dùng "Tử Ngọ cốc kỳ mưu" của Ngụy Diên? Rất nhiều người đều cho rằng Gia Cát Lượng nhát gan sợ việc, điều đó không đúng. Gia Cát Lượng không nhát gan sợ việc, mà là ông rất rõ ràng minh lược của chúa công nước Ngụy, hạng người Tư Mạc Ý không thể xem thường. Chính là Gia Cát Lượng nắm rất rõ trong lòng, vua của Tào Ngụy hiện tại không phải là hôn quân, tướng lĩnh đều là nhân tài, không dễ gì bị ngươi tiêu diệt được đâu. Đây là thứ nhất, Tào Ngụy không phải là quốc gia diệt vong nhanh chóng.
Điểm thứ hai, Ích Châu không phải là vùng đất để tiến thủ. Đặc điểm của vùng đất Ích Châu này là gì? Dễ thủ khó công. Xung quanh là núi non trùng điệp, ở giữa là đồng bằng Thành Đô, bốn mùa xanh tươi, ruộng đồng ngút ngàn, sản vật phong phú. Cho nên khi ngươi đến nơi này, tị nạn thì được, giữ gìn cơ nghiệp thì được, xuất kích thì khó khăn. Đường Thục khó hơn lên trời, quân đội của ngươi còn không đi ra ngoài được. Cho nên năm xưa khi Lưu Bị ở Kinh Châu, ông không thể không chiếm Ích Châu, bởi vì ở Kinh Châu ông đã biến thành chiếc bánh mì kẹp, phía bắc có Tào Ngụy, phía đông có Tôn Ngô kẹp lấy ông, không gian phát triển của ông rất nhỏ, sự phát triển của ông chỉ có thể đi về hướng tây, chỉ có thể đi chiếm Ích Châu. Đây là không có sự lựa chọn, không thể nói ông chọn sai được.
Nhưng sau khi ông tiến vào Ích Châu rồi lại đánh mất Kinh Châu, thì ông chẳng khác nào vừa bước vào két sắt vừa bước vào ngõ cụt. Núi non trùng điệp vây quanh ông lại. Lúc này đóng cửa lại sống cuộc sống qua ngày hướng tới khá giả thì được, xông ra ngoài mưu đồ thiên hạ thì không được. Cho nên tiên sinh Điền Dư Khánh đã nói mười sáu chữ, gọi là "Lưu Bị xuất hạp, toàn quân phúc mộc, Gia Cát Bắc phạt, tích niên vô thành". Chính là hễ nước Thục của ngươi xuất binh thì chắc chắn là thất bại, Lưu Bị đi ra ngoài thì toàn quân bị tiêu diệt, Gia Cát Lượng liên tục đi về phía bắc, nhưng chẳng làm nên trò trống gì cả. Sự việc này không phải ai muốn thế nào là có thể thế nào được, không phải do sức người làm nên, dùng lời nói hiện nay mà nói, đây là nguyên nhân phi sức người kháng cự được. Cho nên chính quyền Thục Hán đã định sẵn là số mệnh xưng bá một cõi. Hai chữ "xưng bá một cõi" này do tiên sinh Điền Dư Khánh đưa ra, tôi cho rằng rất chuẩn xác, không phải là sống tạm bợ an nhàn ở một góc, cũng không phải là xưng bá, mà là xưng bá một cõi, chiếm cứ một góc để xưng bá. Về vấn đề này, thơ của Ôn Thình Quân nói rất chuẩn xác, gọi là "Trung nguyên đắc lộc bất do nhân" (Được hươu chốn trung nguyên chẳng do người), do người tính sao được, đây là sự hạn chế của điều kiện khách quan.
Nguyên nhân thứ ba, Gia Cát không phải là người có tài lược về tướng soái. Về tài năng của Gia Cát Lượng thực ra vốn dĩ đã có định luận, không có gì cần phải tranh cãi cả. Trần Thọ nói rất rõ ràng, cũng là mười sáu chữ: "Trị nhung vi trường, kỳ mưu vi đoản, lý dân chi can, ưu vu tướng lược". Đây là đánh giá vô cùng chuẩn xác của Trần Thọ đối với năng lực của Gia Cát Lượng. Ý nghĩa của đánh giá này là nói, tài năng chính trị của Gia Cát Lượng cao hơn tài năng quân sự của ông. Trong tài năng quân sự của ông, năng lực trị quân cao hơn năng lực dụng binh, vô cùng chuẩn xác, có gì mà phải tranh cãi chứ? Sở dĩ có người tranh cãi, là vì có một bằng chứng như thế này. Theo "Tam Quốc chí - Gia Cát Lượng truyện" kể rằng, sau khi Gia Cát Lượng bệnh mất rút quân, Tư Mã Ý đánh tới. Sau khi tới nơi, ông ta đi tuần tra doanh trại quân đội do Gia Cát Lượng để lại, rồi thốt lên một câu thế này: "Thiên hạ kỳ tài dã". Rất nhiều người dựa vào câu nói này để khẳng định Gia Cát Lượng chính là nhà quân sự kiệt xuất, là thiên hạ kỳ tài; bọn họ lại không biết rằng, thứ mà Tư Mã Ý khẳng định lúc bấy giờ chính là khả năng trị quân của Gia Cát Lượng. Có nghĩa là Gia Cát Lượng trị quốc là hạng nhất, trị quân cũng không có vấn đề gì. Giỏi trị quân không có nghĩa là giỏi dụng binh. Đối với việc dụng binh của ông, Tư Mã Ý có một đánh giá khác, đánh giá đó nằm ở đâu? Nằm ở "Tấn thư - Tuyên đế truyện". Nguyên văn thế này: "Lượng chí đại nhi bất kiến cơ, đa mưu nhi thiểu quyết, hảo binh nhi vô quyền". Ý nghĩa là gì? Chính là chí hướng của ông rất lớn, nhưng không nắm bắt được cơ hội; mưu lược của ông rất nhiều, nhưng thiếu quyết đoán; ông thích mang binh đánh trận, nhưng không biết quyền biến. Quyền biến chính là tùy cơ ứng biến, chữ "quyền" này không phải là quyền lực trong quyền lực, mà là quyền biến, chính là ông không thể tùy cơ ứng biến, ông chỉ có thể đánh chiến tranh chính quy một cách cu quy củ củ. Một khi tình hình chiến trường xảy ra thay đổi, ông liền không biết phải làm sao cho phải. Nói khó nghe một chút, điều này chẳng khác nào nói ông có chí lớn nhưng tài mạn, mắt cao tay thấp.
[Lời bình] Bắc phạt là sự nghiệp quan trọng nhất của Gia Cát Lượng sau khi Lưu Bị qua đời, thế nhưng cuộc Bắc phạt của ông đúng như nhà sử học Điền Dư Khánh đã nói, là "tích niên vô thành" (nhiều năm chẳng làm nên trò trống gì). Giáo sư Ý Trung Thiên cho rằng, cuộc Bắc phạt của Gia Cát Lượng thực chất là không thể thành công, nguyên nhân có ba: Tào Ngụy không phải là quốc gia diệt vong nhanh chóng, Ích Châu không phải là vùng đất để tiến thủ, Gia Cát không phải là người có tài lược về tướng soái. Vậy ba nguyên nhân này, bản thân Gia Cát Lượng có rõ không? Nếu đã rõ, vậy tại sao còn phải kiên trì Bắc phạt?
Câu hỏi tiếp theo phải đặt ra là, ba nguyên nhân này, ông có biết không? Ba điểm này trong lòng Gia Cát Lượng có rõ không? Gia Cát Lượng là người thông minh bực nào, sao lại có thể không rõ chứ? Có lẽ lúc Bắc phạt lần thứ lần nhất ông vẫn còn hơi lạc quan, nhưng cũng rất thận trọng, không dùng "Tử Ngọ cốc kỳ mưu" của Ngụy Diên, ông vẫn rất có sự tự lượng sức mình. Được rồi, vậy chúng ta đành phải tiếp tục hỏi tiếp: Đã rõ ràng như thế, vậy tại sao còn phải liên tục Bắc phạt? Ngươi biết rõ Bắc phạt là không thể thành công, tại sao lại như vậy? Có ba nguyên nhân.
Nguyên nhân thứ nhất, an nội tất tiên nhương ngoại (muốn yên ổn bên trong trước tiên phải dẹp yên bên ngoài). Có bằng chứng không? Có, nằm ở đâu? "Xuất sư biểu". Chúng ta hãy đi đọc "Xuất sư biểu" của Gia Cát Lượng, phần mở đầu nói thế nào: "Tiên đế sáng nghiệp vị bán nhi trung đạo băng thưa. Kim thiên hạ tam phân, Ích Châu bì tệ, thử thành nguy cấp tồn vong chi thu dã". Đây chính là nguyên nhân ông muốn Bắc phạt. Nguy cấp tồn vong chi thu. Vậy chúng ta phải hỏi, tại sao Gia Cát Lượng lại cảm thấy chính quyền Thục Hán đang ở vào thời kỳ nguy cấp tồn vong? Là do sự đe dọa của Tào Ngụy sao? Không phải, chúng ta lật lại lịch sử liền biết, kể từ sau trận Xích Bích cho đến trước khi tiêu diệt nước Thục, Tào Ngụy chưa từng chủ động tấn công Lưu Bị và Thục Hán lần nào. Bọn họ đã phát động cuộc chiến tranh nào chưa? Lúc đó Tào Ngụy toàn đánh Tôn Ngô. Ngược lại, Lưu Bị chinh phạt Hán Trung, Quan Vũ vây đánh Tương Dương, Gia Cát xuất Kỳ Sơn, đều là tập đoàn Lưu Bị của các ngươi, chính quyền Thục Hán các ngươi liên tục khiêu khích, sao có thể nói sự đe dọa đến từ phương bắc chứ? Lại nhìn sang phía đông xem có sự đe dọa không? Sau trận Di Lăng, hai nước Ngô - Thục đã khôi phục lại mối quan hệ đồng minh, đương nhiên trong đó có công lao ngoại giao của Gia Cát Lượng. Sau khi Gia Cát Lượng nắm quyền, lập tức thi hành quốc sách liên minh với Tôn Ngô, lại còn làm rất tốt. Mối quan hệ giữa hai nhà đã hòa hảo, sự đe dọa cũng không đến từ phía đông. Sự đe dọa không đến từ phía bắc, cũng không đến từ phía đông, chúng ta phải hỏi, sự đe dọa khiến Gia Cát Lượng cảm thấy bất an đến từ đâu? Xin mọi người thử nghĩ xem còn có thể đến từ đâu nữa? Chỉ có một nơi duy nhất: bên trong. Mà nguyên nhân nội ưu chồng chất, tôi đã nói rất nhiều lần ở phần trước, chính là vì chính quyền của ông do ba thế lực chính trị cấu thành. Cho nên, nỗi lo của Gia Cát Lượng, lo ở ngay trong chốn tiêu tường. Trong tình hình như vậy, ông chỉ đành thi hành một chính sách như thế này, đó là đối nội thì trị quốc bằng pháp luật, đối ngoại thì phát động chiến tranh. Chiến tranh đối với việc chuyển dời sự chú ý, tăng cường sự gắn kết, trấn áp phe đối lập đều vô cùng có lợi, đây gọi là an nội tất tiên nhương ngoại.
Nguyên nhân thứ hai, quốc gia nhỏ càng phải vươn lên tự cường. Trong ba nước Ngụy, Thục, Ngô, Thục là nước nhỏ yếu nhất. Một quốc gia nhỏ yếu muốn sinh tồn, chỉ có cách nỗ lực vươn lên tự cường, ngươi không thể ngồi trong nhà chờ người ta đến đánh ngươi được. Cho nên "Hậu xuất sư biểu" — "Hậu xuất sư biểu" có phải do Gia Cát Lượng viết hay không vẫn còn tranh cãi, chúng ta tối đa chỉ có thể nói là "nghi vấn". Trong "Hậu xuất sư biểu", Gia Cát Lượng — chữ "Gia Cát Lượng" này phải đặt trong ngoặc kép — nói thế nào: "Bất phạt tặc, vương nghiệp diệc vong, duy tọa đãi vong, thục dữ phạt chi?". Có ý nghĩa gì? Chính là nói, chúng ta không đi đánh Tào Ngụy thì cũng sẽ diệt vong, vương triều đại Hán cũng sẽ diệt vong; chi bằng ngồi đây chờ chết, chẳng thà liều mạng với nó một phen. Nếu như câu nói này bởi vì tác giả của "Hậu xuất sư biểu" còn tồn tại nghi vấn, ngươi không thể xác định đó là ý của Gia Cát Lượng, vậy thì tám chữ trong "Hoa Dương quốc chí", tôi cho rằng có thể tiếp thu và tin cậy, chính là "Dĩ nhược vi cường, do khả tự bảo". Hơn nữa, Vương Phu Chi — mọi người đều biết Vương Phu Chi là nhà học lớn cuối Minh đầu Thanh — trong tác phẩm "Đọc Thông giám luận" của ông đã dứt khoát khóa chặt nguyên nhân Gia Cát Lượng Bắc phạt vào bốn chữ, chính là "Lấy công làm thủ". Hơn nữa, cái gọi là lấy công làm thủ này bao gồm hai nội dung. Dùng lời của Vương Phu Chi để nói chính là "củng cố để tồn tại" và "chờ thời cơ để tiến công". Chính là nói, kết quả của lấy công làm thủ là gì? Một mặt, trước tiên tôi có thể giữ vững bản thân mình; mặt khác, nhỡ đâu trong quá trình tiến công mà có được cơ hội thì sao. Cơ hội chỉ dành cho những người có chuẩn bị. Để nắm bắt cơ hội, bắt buộc phải khiến chính quyền Thục Hán luôn duy trì trạng thái chiến tranh mọi lúc mọi nơi. Đây là điểm thứ hai, quốc gia nhỏ càng phải vươn lên tự cường.
Nguyên nhân thứ ba, lý tưởng bắt buộc phải kiên trì. Tôi đã nói đi nói lại rất nhiều lần, Gia Cát Lượng là một người có lý tưởng, có hoài bão. Là một người theo chủ nghĩa lý tưởng, ông chỉ cần có một chút cơ hội nhỏ nhoi, cũng sẽ nắm bắt lấy cơ hội để thực hiện lý tưởng của mình, đây là đặc điểm chung của những người theo chủ nghĩa lý tưởng. Vấn đề là, lý tưởng của Gia Cát Lượng không thay đổi, mà cục diện đã thay đổi. Cục diện mà Gia Cát Lượng thiết kế trong "Long Trung đối" về sau "Bắc định trung nguyên, hưng phục Hán thất, hoàn ư cựu đô" có điều kiện là gì? Là tập đoàn Lưu Bị có thể chiếm trọn cả Kinh Châu và Ích Châu, chính là cả Kinh Châu và Ích Châu đều nằm trong tay; sau đó xuất binh theo hai đường, một đường xuất phát từ Kinh Châu, một đường xuất phát từ Ích Châu; hơn nữa còn phải có thời cơ, chính là thiên hạ có biến. Đây là một sự quy hoạch rất khoa học, vô cùng khoa học. Bây giờ cục diện này không còn nữa, trước tiên là Tào Ngụy không phải là quốc gia diệt vong nhanh chóng, không có điều kiện "thiên hạ có biến" này, ngoài ra Kinh Châu đã mất. Cho nên lý tưởng không thay đổi mà cục diện thay đổi, cục diện thay đổi thì sách lược phải thay đổi. Nói cách khác, lúc này ông bắt buộc phải tiếp tục giương cao ngọn cờ "Hán tặc bất lưỡng lập", kiên trì lập trường chính trị này, kiên trì Bắc phạt, kiên trì thảo phạt tặc tử; nhưng mặt khác, khi hành động cụ thể, bắt buộc phải cẩn trọng từng li từng tí, đạt đến mức vạn bất nhất thất.
Ngươi phải biết rằng mười vạn đại quân do Gia Cát Lượng thống soái chính là nơi sinh mệnh của nước Thục nằm ở đó, là cái gốc rễ của nước Thục đấy. Tôi không thể dốc hết vốn liếng ném mười vạn đại quân này lên chiến trường để đánh cược một ván, đánh một ván bài lớn được. Kiểu đánh cược liều lĩnh thế này là chuyện mà bọn thổ phỉ làm, tiên sinh Khổng Minh sẽ không làm đâu. Cho nên Gia Cát Lượng không thể tiếp nạp "Tử Ngọ cốc kỳ mưu" của Ngụy Diên, rủi ro này quá lớn. Về điểm này, Vương Phu Chi cũng có một kết luận. Vương Phu Chi nói: "Công cái hữu bất đắc dĩ yên giả, đặc mễ khả nhất nhất dữ Ngụy Diên bối ngữ dã". Ý là Gia Cát Lượng khi đưa ra quyết định Bắc phạt, có rất nhiều điểm bất đắc dĩ, có rất nhiều nỗi khổ tâm khó nói. Những tình hình phức tạp như vậy, một cục diện phức tạp như thế không thể giải thích rõ ràng với hạng người Ngụy Diên được, tôi không thể công khai nói cho Ngụy Diên biết. Nói không thông, Ngụy Diên cũng không hiểu được. Huống chi lúc này Gia Cát Lượng cũng cần có một phần tử kiên định chống Tào như Ngụy Diên, bởi vì hiện tại tôi đang giương cao ngọn cờ "Hán tặc bất lưỡng lập, bắc định trung nguyên, hoàn ư cựu đô", tôi cũng cần có người đi tiên phong chứ. Có một kẻ đầu trâu mặt ngựa ngày nào cũng nói muốn tiêu diệt Tào Ngụy chẳng phải rất tốt sao, hà cớ gì tôi phải nói toạc móng heo với hắn chứ.
[Lời bình] Thông qua sự phân tích trên của giáo sư Ý Trung Thiên, không khó để nhận ra, sổ sách chính trị của Gia Cát Lượng chính là chuyển dời mâu thuẫn bên trong nội bộ nước Thục lên chiến tranh, sau đó dựa vào Bắc phạt để chấn hưng sĩ khí nước Thục. Quan trọng hơn là, Gia Cát Lượng vẫn luôn canh cánh trong lòng với lý tưởng chính trị của mình, không chịu dừng lại. Mà Ngụy Diên - vị mãnh tướng duy nhất ở thời kỳ hậu Thục, rất có khả năng chính là người thừa kế sự nghiệp Bắc phạt sau khi ông qua đời. Vậy tại sao trước khi chết, Gia Cát Lượng lại không giao gậy tiếp sức Bắc phạt cho Ngụy Diên?
Vậy thì chỉ còn lại vấn đề cuối cùng: Trước lúc lâm chung, tại sao Gia Cát Lượng lại nói với Dương Nghi và những người khác rằng Ngụy Diên này e là sẽ không nghe lệnh đâu, nếu hắn không nghe lệnh thì các ngươi cứ đi đường của các ngươi, đừng quản hắn, tại sao? Bây giờ tôi nghĩ mọi người nên hiểu rồi chứ? Chỉ vì Ngụy Diên là một phần tử chống Tào kiên định không đổi, không những không phải là kẻ phản tặc, mà còn là một phần tử kiên quyết chống Tào. Gia Cát Lượng đoán chắc hắn sẽ không từ bỏ Bắc phạt, hắn nhất định sẽ còn kiên trì đánh tiếp. Hơn nữa Gia Cát Lượng rất hiểu con người Ngụy Diên, kẻ này tự cho mình là phi phàm, tự đánh giá rất cao. Khi Gia Cát Lượng còn sống, hắn cứ luôn cảm thấy bản thân bất đắc chí, đánh trận chưa đã ghiền, nhưng uy vọng của Gia Cát Lượng quá cao nên hắn đành chịu. Bây giờ Gia Cát Lượng đã qua đời, cái gì mà Dương Nghi, cái gì mà Khương Vi, cái gì mà Phí Y, đám người các ngươi mà cũng trấn áp được Ngụy Diên ư? Ngụy Diên sẽ nghe lời các ngươi á? Hắn đời nào thèm nghe chứ. Đành phải mặc kệ hắn thôi, không còn cách nào khác, không giữ lại được, cũng chẳng cản nổi mà. Cho nên di mệnh của Gia Cát Lượng nói rất rõ ràng: "Nhược Diên hoặc bất tòng mệnh, quân tiện tự phát", chính là các ngươi đi đường của các ngươi, đừng quản hắn; chứ không hề nói nếu Ngụy Diên không nghe lệnh thì các ngươi hãy giết hắn. Bởi vì trong lòng Gia Cát Lượng rất rõ, Ngụy Diên tuyệt đối không phải là kẻ phản tặc, chỉ là không còn cách nào khác mà thôi. Bởi vì lúc này điều quan trọng nhất là nhanh chóng rút đại quân về Thành Đô, bảo vệ chính quyền Thục Hán. Chỉ có bảo vệ được Thục Hán thì những chuyện hưng phục Hán thất, hoàn ư cựu đô sau này mới may ra còn một chút hy vọng. Nếu như ngay cả Thục Hán mà ngươi cũng không bảo vệ được, thì ngươi chẳng còn một chút hy vọng nào nữa cả. Để đại cục làm trọng, lúc này cũng chỉ đành nói mặc cho Ngụy Diên muốn làm gì thì làm. Tôi cho rằng đây chính là tâm huyết cực kỳ sâu sắc của Gia Cát Lượng. Điều ông nghĩ đến trước lúc lâm chung chính là bảo vệ Thục Hán.
Nhưng ba mươi năm sau khi Gia Cát Lượng qua đời, nước Thục rốt cuộc vẫn diệt vong, hơn nữa trong ba nước Ngụy, Thục, Ngô, nước Thục lại là nước diệt vong sớm nhất. Vậy tại sao nước Thục lại diệt vong sớm nhất? Xin hãy đón xem tập sau: "Vô lực hồi thiên".
