Khi Lưu Bị đang hấp hối, ông đã phó thác con trai mình là Lưu Thiện cho Gia Cát Lượng, đây chính là sự kiện nổi tiếng "Gửi gắm con thơ ở Vĩnh An". Người đời sau thường xem đây là biểu hiện của lòng nhân hậu ở Lưu Bị và sự tin tưởng tuyệt đối của ông dành cho Gia Cát Lượng. Thế nhưng, cũng có người cho rằng đây là sự gian xảo của Lưu Bị, là một chiếc gông xiềng tinh thần được tròng vào cổ Gia Cát Lượng nhằm ngăn chặn ông chuyên quyền và cướp ngôi. Vậy việc Lưu Bị gửi gắm con thơ rốt cuộc thể hiện lòng nhân nghĩa hay sự quỷ quyệt của ông? Kính mời quý vị chú ý đón xem chương trình "Dịch Trung Thiên bình Tam Quốc" với chủ đề — Gửi gắm con thơ ở Vĩnh An.

Tập trước đã nhắc đến, năm 222 Công nguyên, Lục Tốn đại phá Lưu Bị ở Hào Đình, hỏa thiêu bảy trăm dặm liên doanh của Lưu Bị, khiến Lưu Bị chật vật trốn chạy đến Vĩnh An. Kể từ đó, Lưu Bị không bao giờ trở về Thành Đô nữa, cuối cùng lâm bệnh nặng trong nỗi buồn giận khôn nguôi. Năm 223 Công nguyên, Lưu Bị triệu tập Gia Cát Lượng đến cung Vĩnh An để sắp xếp hậu sự, và vấn đề cốt lõi chính là giang sơn Thục quốc phải được truyền thừa như thế nào cho tốt nhất. Những căn dặn về vấn đề này chính là sự kiện "Gửi gắm con thơ ở Vĩnh An" nổi tiếng trong lịch sử.

Việc Lưu Bị gửi gắm con thơ là một đại sự trong lịch sử Tam Quốc, chính sự kiện này đã chia chính quyền Thục quốc làm hai giai đoạn: lãnh đạo giai đoạn đầu là Lưu Bị, còn trụ cột giai đoạn sau là Gia Cát Lượng. Vậy trong thời khắc lịch sử trọng đại này, Lưu Bị rốt cuộc đã làm thế nào để chính quyền Thục Hán quá độ một cách êm thấm? Mục đích và suy nghĩ thực sự đằng sau việc gửi gắm con thơ của Lưu Bị rốt cuộc là gì? Người đời sau đã giải mã việc gửi gắm con thơ của Lưu Bị như thế nào? Giáo sư Dịch Trung Thiên của Đại học Hạ Môn sẽ mang đến cho quý vị những lời kể vô cùng hấp dẫn trong chương trình "Dịch Trung Thiên bình Tam Quốc" với chủ đề "Gửi gắm con thơ ở Vĩnh An".

Dịch Trung Thiên:

Lưu Bị thất bại ở Hào Đình, rút lui về Vĩnh An, tâm lực suy kiệt và lâm bệnh nặng không thể gượng dậy được. Mùa xuân năm Chương Vũ thứ ba, Lưu Bị sắp xếp hậu sự. Việc sắp xếp hậu sự này được ghi chép lại trong "Tam Quốc chí - Tiên chủ truyện", nguyên văn là: "Tiên chủ bệnh đục, thác cô vu Thừa tướng Lượng, Thượng thư lệnh Lý Nghiêm vi phó." Nói cách khác, Lưu Bị phó thác con thơ cho hai người là Gia Cát Lượng và Lý Nghiêm, Gia Cát Lượng làm chính, Lý Nghiêm làm phó. Tình hình chi tiết được ghi chép trong "Tam Quốc chí - Gia Cát Lượng truyện", câu chuyện này rất nhiều người đã quen thuộc, nhưng chúng ta bắt buộc phải nhắc lại một lần nữa.

Theo ghi chép trong "Tam Quốc chí - Gia Cát Lượng truyện", Lưu Bị triệu tập Gia Cát Lượng từ Thành Đô đến Vĩnh An, nói với Gia Cát Lượng rằng: "Quân tài thập bội Tào Phi, tất năng định quốc, chung thành đại sự. Nhược tự tử khả phụ, phụ chi; như kỳ bất tài, quân khả tự thủ." Ý của câu này là: Tài năng của tiên sinh gấp mười lần Tào Phi, nhất định có thể bình định giang sơn, hoàn thành đại sự của chúng ta. Nếu đứa con trai thừa kế này có thể phó thác được, xin tiên sinh hãy phó thác nó; nếu nó là kẻ bất tài vô dụng, xin tiên sinh cứ tự nhiên hành sự. Gia Cát Lượng nước mắt đầm đìa, khóc lóc nói: "Thần cảm kiệt cổ hoảnh từ lực, hiệu trung trinh chi tiết, kế chiến dĩ tử." Ý là: Thần nhất định sẽ dốc hết sức lực của tay chân, dâng trọn tiết thề trung trinh, tiếp nối bằng cái chết. Thế là Lưu Bị hạ chiếu cho Lưu Thiện, bảo rằng: Con hãy đối xử với Thừa tướng giống như đối xử với cha của mình. Đây chính là sự kiện "Gửi gắm con thơ ở Vĩnh An" nổi tiếng, hay còn gọi là gửi gắm con thơ ở thành Bạch Đế. Nhưng theo các học giả khảo cứu, việc Lưu Bị gửi gắm con thơ diễn ra tại cung Vĩnh An ở huyện Vĩnh An, chứ không phải ở thành Bạch Đế, thế nên chúng ta gọi là gửi gắm con thơ ở Vĩnh An.

Đối với câu chuyện này, trong lịch sử có những đánh giá khác nhau, có người hoàn toàn khẳng định, có người tỏ ra hoài nghi. Trong tập này, tôi sẽ trình bày cả hai quan điểm đó cho mọi người cùng nghe, sau đó đưa ra cách nhìn nhận của riêng mình.

Người đầu tiên bày tỏ sự tán thành chính là Trần Thọ, tác giả của "Tam Quốc chí". Đánh giá của Trần Thọ là vô cùng cao, trong phần bình luận của "Tam Quốc chí - Tiên chủ truyện", Trần Thọ viết rằng Lưu Bị "cử quốc thác cô vu Gia Cát Lượng, tâm thần vô nhị. Thành quân thần chi chí công, cổ kim chi thịnh quỹ." Cái gọi là "tâm thần vô nhị" chính là không có bất kỳ sự giữ gìn hay kiêng dè nào cả. Nói cách khác, quan hệ quân thần ở đây đã đạt đến cảnh giới chí công vô tư cao nhất, đây là hình mẫu cao nhất trong quan hệ quân thần từ xưa đến nay, đó chính là đánh giá của Trần Thọ. Vậy tại sao Trần Thọ lại đưa ra đánh giá này? Vấn đề e rằng nằm ở tám chữ "như kỳ bất tài, quân khả tự thủ". Vậy tám chữ này có ý nghĩa gì? Trần Thọ không nói, tôi không thể đoán mò, nhưng sự hiểu biết của người bình thường chính là: Nếu đứa con trai của ta bất tài vô dụng, xin tiên sinh hãy thay thế nó, tự mình làm hoàng đế Thục Hán đi. Nếu thực sự là như vậy, thì điều này không chỉ đáng quý mà quả thực là vĩ đại. Tại sao ư? Bởi vì chúng ta đều biết rằng trước cuộc Cách mạng Tân Hợi, chế độ chính trị truyền thống của Trung Quốc là chế độ thế tập quân chủ, chế độ thế tập này ít nhất đã bắt đầu từ thời Hạ, Thương, Châu; sau nhà Tần thì quân chủ thế tập nhưng quan lại không thế tập, còn trước nhà Tần thì cả quân chủ lẫn quan lại đều thế tập. Trong một truyền thống chế độ thế tập lâu dài như vậy, vậy mà lại có một người phá vỡ truyền thống ấy, nhường hiền vị cho người có khả năng an bang định quốc, thì đó đương nhiên là chí công vô tư rồi. Bởi vì điều này có nghĩa là, ông đã đặt lợi ích của quốc gia và nhân dân lên vị trí chí cao vô thượng, vì lợi ích của quốc gia và nhân dân mà không tiếc từ bỏ lợi ích gia tộc hoàng thất của mình, từ bỏ thứ quyền lực thần thánh mà theo quan niệm truyền thống là do ông trời ban tặng. Bởi vì chúng ta đều biết rằng, chế độ chính trị cổ đại của Trung Quốc là quân quyền thiên thụ, quân quyền thần thụ; những thứ mà ông trời và thần linh ban cho tôi mà tôi còn không thèm lấy, tôi nhường lại cho người hiền tài, đó là sự vĩ đại nhường nào!

Vấn đề là, điều này có khả năng xảy ra không? Kết luận của tôi là: Không thể nào. Tại sao lại không thể? Thứ nhất, chưa từng có tiền lệ. Trong lịch sử Trung Quốc, chưa có vị hoàng đế nào lại tình nguyện nhường ngai vàng của mình, chiếc ngai vàng có thể truyền cho con cháu đời đời kiếp kiếp của mình, cho một người mang họ khác cả, chưa từng có. Tất cả các hoàng đế đều hy vọng sự thống trị của gia tộc mình được kéo dài muôn đời muôn kiếp, cho dù con trai của ông ta là một kẻ ngu ngốc, một kẻ thiểu năng, một kẻ tàn tật đi chăng nữa, thì ông ta cũng không đời nào nhường ngai vàng ra, làm sao lại có thể xuất hiện một ngoại lệ chứ? Thứ hai, cho dù Lưu Bị là một ngoại lệ đi nữa, tôi cũng không biết tư tưởng ấy của ông ta xuất phát từ đâu. Bởi vì cổ đại Trung Quốc xưa nay chỉ có chuyện thay triều đổi đại chứ không có tư tưởng dân chủ luân phiên trị quốc, nếu Lưu Bị có tư tưởng này, há chẳng phải đã trở thành một vị George Washington của Trung Quốc cổ đại rồi sao? Thứ ba, cho dù Lưu Bị có muốn làm George Washington đi nữa, thì GiaCát Lượng cũng không dám làm John Adams. Các vị thử nghĩ xem, khi đó là một tình huống như thế nào? Tào Tháo chỉ mới lũng đoạn quyền lực của hoàng đế mà đã bị mắng là Hán tặc rồi, nếu GiaCát Lượng thực sự soán ngôi Lưu A Đẩu, thì sẽ bị mắng thành ra cái gì đây? Điều này làm sao có thể xảy ra được chứ?

Trần Thọ, tác giả của "Tam Quốc chí", đã ca ngợi hết lời hành động gửi gắm con thơ của Lưu Bị, cho rằng Lưu Bị và Gia Cát Lượng chính là hình mẫu cao nhất cho mối quan hệ quân thần hòa hợp từ xưa đến nay. Lưu Bị với tư cách là một vị đế vương trong xã hội phong kiến, mà lại có thể nhường ngai vàng trong điều kiện cho phép cho một người khác họ, quả thực là vô cùng trân quý. Thế nhưng, dưới cái nhìn của tiên sinh Dịch Trung Thiên, cái gọi là gửi gắm con thơ nhường hiền vị của Lưu Bị lại hoàn toàn không hợp tình hợp lý. Suy cho cùng, cho dù Lưu Bị có thực sự nhường ngôi vị hoàng đế đi chăng nữa, thì một Gia Cát Lượng thụ hưởng tư tưởng Nho gia cũng không dám ngồi lên ngai vàng đâu. Vậy, những lời gửi gắm con thơ của Lưu Bị rốt cuộc ẩn chứa những huyền cơ gì?

Thế nên từ rất sớm trong lịch sử đã có người bày tỏ sự hoài nghi đối với đoạn gửi gắm con thơ này. Người đầu tiên đưa ra sự hoài nghi là Tôn Thịnh, lời bình của Tôn Thịnh đã nói rất rõ ràng, rằng cái lý lẽ gửi gắm con thơ này của Lưu Bị chính là "lời lẽ quỷ trá giả dối". "Quỷ" chính là quỷ xảo, "giả" chính là hư ngụy, đó là những lời lẽ quỷ xảo hư giả, không phải là lời lẽ để gửi gắm con thơ. Tôn Thịnh nói, lúc gửi gắm con thơ thì nên nói những lời gì? Lẽ ra nên thành tâm thành ý. Hơn nữa Tôn Thịnh nói, mấu chốt của việc gửi gắm con thơ nằm ở việc chọn đúng người, ngươi phó thác cho một người, ngươi chọn đúng người đó là được rồi, đừng nói những thứ này. Tôn Thịnh nói nếu như "ngươi phó thác cho người trung hiếu hiền tài", nghĩa là người mà ngươi chọn là một người trung thành, hiền năng, thì chẳng cần phải nói gì cả; còn nếu như người mà ngươi tìm kiếm lại sai lầm, chúng ta lấy một ví dụ sau này để so sánh, ví dụ như tìm một kẻ giống như Tư Mã Ý chẳng phải là ngươi đang xúi giục người ta mưu phản hay sao? Tôn Thịnh nói may mắn thay, Lưu Bị gặp may, cái tên Lưu Thiện này là một kẻ đầu óc ngốc nghếch, còn GiaCát Lượng thì uy quyền lại cao, trấn áp được, nếu không thì triều đình toàn là những lời đàm tiếu. Đây chính là quan điểm của Tôn Thịnh.

Cuốn "Lưu Bị truyện" của Trương Tác Diệu thời hiện đại lại còn nói thẳng thừng hơn nữa. Cuốn "Lưu Bị truyện" của Trương tiên sinh cho rằng những lời gửi gắm con thơ này của Lưu Bị "mang tâm địa quỷ xảo, ý đồ của ông ta vô cùng rõ ràng". Trương tiên sinh nói, thực tế là Lưu Bị mang lòng hoài nghi rất lớn đối với Gia Cát Lượng, chính vì Lưu Bị vừa kiêng dè Gia Cát Lượng, lại vừa buộc phải gửi gắm con thơ cho Gia Cát Lượng, nên mới thốt ra những lời như vậy để ép GiaCát Lượng vào đường cùng không có đường lui, ép đến góc tường, buộc phải quỳ xuống mà nói rằng "Thần xin dốc hết sức lực của tay chân, dâng trọn tiết thề trung trinh, tiếp nối bằng cái chết". Đây gọi là ngấm ngầm mang tâm địa quỷ trá, hoàn toàn chẳng phải là tâm thần vô nhị gì cả.

Xem ra trong lịch sử, những ý kiến về lời gửi gắm con thơ của Lưu Bị cũng mỗi người một phách, trong đó liên quan đến việc đánh giá nhân phẩm của Lưu Bị. Có người nói đây là hành động nhân nghĩa, thể hiện sự tín nhiệm của Lưu Bị đối với Gia Cát Lượng, đọc từ những lời gửi gắm con thơ của Lưu Bị để thấy được mối quan hệ quân thần hòa hợp giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng. Thế nhưng cũng có người đặt câu hỏi hoài nghi đối với hình mẫu quân thần này, cho rằng làm sao Lưu Bị lại có thể đem giang sơn do một đời mình vất vả gầy dựng nhường cho Gia Cát Lượng cơ chứ? Cái gọi là lời gửi gắm con thơ chẳng qua chỉ là một cái bẫy gian xảo giả dối, nhằm ép buộc Gia Cát Lượng phải bày tỏ lòng trung thành đối với Thục Hán. Vậy câu nói trước lúc lâm chung của Lưu Bị khi chỉ vào con trai mình là Lưu Thiện, tận miệng nói với Gia Cát Lượng rằng "như kỳ bất tài, quân khả tự thủ", lời nói này có xuất phát từ đáy lòng hay không, chúng ta nên hiểu như thế nào đây? Lưu Bị thực sự sẽ truyền lại chính quyền Thục Hán trong điều kiện cho phép cho Gia Cát Lượng sao?

Sau khi chúng ta điểm qua những cách nói này, chúng ta sẽ phát hiện ra mấu chốt của vấn đề nằm ở đâu. Mấu chốt nằm ở chỗ nào? Tám chữ "như kỳ bất tài, quân khả tự thủ" có ý nghĩa gì? Về vấn đề này, giáo sư Phương Bắc Thần thuộc khoa Lịch sử Đại học Tứ Xuyên lại có một cách giải thích khác, Phương tiên sinh nói chữ "tự thủ" không phải là soán ngôi thay thế, nghĩa là chữ "tự thủ" này không phải bảo GiaCát Lượng cướp lấy ngai vàng của Lưu Thiện; mà là cái gì? Chính là "tự mình tuyển chọn", nghĩa là chữ "tụ" này không phải là "thay thế", mà là "tuyển chọn". Ngươi có thể tự mình lựa chọn, chọn cái gì? Lại chọn một vị hoàng đế khác. Chọn từ đâu? Chọn trong số những người con khác của Lưu Bị. Nói cách khác, tám chữ "như kỳ bất tài, quân khả tự thủ" có ý nghĩa là: Nếu Lưu Thiện không được, thì trong số các em trai của nó, ngươi hãy chọn thêm một người nữa. Nói cách khác, quyền hạn mà Lưu Bị trao cho Gia Cát Lượng chính là quyền phế lập, chứ không phải là nhường cho Gia Cát Lượng để soán ngôi thay thế.

Vậy thì lời giải thích này là hoàn toàn có thể thông suốt, tại sao lại có thể thông suốt? Có ba lý do: Thứ nhất, Lưu Bị có ba người con là Lưu Thiện, Lưu Vĩnh, Lưu Lý; đứa lớn không được thì đứa thứ hai lên, đứa thứ hai không được thì đứa thứ ba lên, đây là điểm thứ nhất. Thứ hai, Lưu Bị đã ban hành hai đạo chiếu thư cho các con của mình, một đạo ban cho Lưu Thiện, yêu cầu Lưu Thiện đối xử với Thừa tướng như đối xử với cha, ngoài ra còn ban hành một đạo chiếu thư nữa cho Lưu Vĩnh, bảo rằng mấy anh em các ngươi phải đối xử với Thừa tướng như đối xử với cha. Hai đạo chiếu thư, điều này cho thấy rất có thể Lưu Bị đã xem Lưu Vĩnh như là đội ngũ dự bị thứ hai. Thứ ba chính là, quyền phế lập đã là một thứ quyền lực rất lớn rồi, với tư cách là một vị đế vương của thời đại đó, lời nói đã đến mức độ này thì đã là rất nặng rồi, không thể nào lại thốt ra câu nói bảo ngươi soán ngôi thay thế được. Tôi có phần thiên về việc tán thành cách giải thích của Phương Bắc Thần tiên sinh, thế nên trong phần trình bày trước đó, tôi đã dịch bốn chữ "quân khả tự thủ" thành cái gì — đó là tiên sinh có thể tự mình hành sự.

Những lời gửi gắm con thơ của Lưu Bị đã thu hút vô vàn những phỏng đoán của người đời sau, có thể nói là kẻ nhìn thấy nhân, người thấy trí, ngay cả Khang Hi hoàng đế cũng từng đưa ra đánh giá. Lưu Bị là vua của một nước, Khang Hi cũng là hoàng đế, thế nên đánh giá của Khang Hi về việc Lưu Bị gửi gắm con thơ lại càng thu hút sự quan tâm đặc biệt. Vậy Khang Hi hoàng đế liệu có thể đoán trúng tâm can của Lưu Bị hay không? Còn Dịch Trung Thiên tiên sinh thì có nhận thức như thế nào về những lời gửi gắm con thơ của Lưu Bị?

Lưu Bị nói như vậy, rốt cuộc là có ý gây sức áp lực, hay là vô tình lỡ lời? Là chân thành phó thác, hay là giăng sẵn cạm bẫy? Vấn đề này chỉ có một người có thể trả lời, người đó chính là Lưu Bị. Chỉ có tự trong lòng ông ta mới rõ nhất, mọi sự giải thích của hậu thế đều chỉ là phỏng đoán, bao gồm cả Trần Thọ, bao gồm cả Tôn Thịnh, bao gồm cả Vương Phu Chi, bao gồm cả Trương Tác Diệu, bao gồm cả những người khác, và bao gồm cả tôi nữa, tất cả đều chỉ có thể phỏng đoán mà thôi. Thế thì đã đều là phỏng đoán, vậy phỏng đoán của ai có thể chuẩn xác hơn một chút đây? Chúng ta phải làm rõ Lưu Bị là người thế nào? Lưu Bị là đế vương, người thấu hiểu tâm tư đế vương nhất là ai? Cũng chính là đế vương. Thế nên quan điểm của Khang Hi hoàng đế rất đáng để chúng ta chú ý, phán đoán của Khang Hi hoàng đế đối với lời gửi gắm con thơ của Lưu Bị là gì? Ba chữ: "Lời lẽ hoài nghi", ông nói đây là một đoạn lời lẽ đầy hoài nghi. Hơn nữa Khang Hi hoàng đế còn nói, tại sao Lưu Bị lại nói những lời lẽ hoài nghi như thế này? Khang Hi cho rằng đây là thói hư tật xấu của thời đại Tam Quốc, ông nói người thời Tam Quốc đều không nói lời thật, đều thích nói những lời kiểu hoài nghi, quỷ trá này nọ. Cuối cùng ông dùng hai chữ để thể hiện sự khinh miệt của mình: "Bỉ tai" (Thật đê tiện thay).

Thế thì lời nói này của Khang Hi cũng chỉ là ý kiến của một người mà thôi, tôi cho rằng lời nói này của Lưu Bị không phải là thói hư tật xấu gì của thời Tam Quốc cả, mà đó chính là tâm tư của đế vương. Chúng ta phải hiểu một điều, đó là bất kể quan hệ quân thần giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng có tốt đến mức độ nào đi nữa, thì đó cũng vẫn là quan hệ quân thần, nó không thể thay đổi được mối quan hệ giữa người với người thời hiện đại của chúng ta. Một vị đế vương cho dù có tin tưởng Thừa tướng của mình đến đâu đi chăng nữa, thì ông ta vẫn là quân chủ, trong đầu họ đều tồn tại một quan niệm bám rễ sâu xa, đó là giang sơn của riêng mình, đặc biệt là những vị hoàng đế khai quốc như Lưu Bị, giang sơn của ông ta là do chính một tay ông ta đánh đổi mà có được, giang sơn mà ta đánh đổi được thì quyết không đời nào nhường cho người khác, ta nhất định phải truyền lại cho con cháu của mình. Kể cả Lưu Bị, hay như Tôn Sách tuy chưa làm hoàng đế nhưng thực tế cũng là một người mang tư thế quân chủ, đều có chung một thứ tư tưởng như vậy.

Nhưng bất hạnh thay, vào lúc hai ông qua đời thì con cháu của họ vẫn còn rất nhỏ tuổi, Tôn Quyền 18 tuổi, Lưu Thiện 17 tuổi, theo quan niệm người xưa phải đủ hai mươi tuổi mới được làm lễ đội mũ trưởng thành, thì được gọi là người chưa thành niên. Người chưa thành niên còn trẻ tuổi mà ra làm chủ một cõi, thế nhưng đám người dưới quyền lại là những lão thần, đại tướng đã trải qua trăm trận chiến, liệu nó có trấn áp nổi không? Nếu nó không trấn áp nổi, thì những vị cha anh sắp sửa rời khỏi cõi đời này có yên lòng được không? Chắc chắn là không yên lòng rồi. Không yên lòng nhưng chẳng còn cách nào khác, đành phải phó thác con thơ. Thế thì người mà ngươi lựa chọn để phó thác bắt buộc phải thỏa mãn ba điều kiện: Thứ nhất là quan hệ phải tốt, thứ hai là uy vọng phải cao, thứ ba là năng lực phải mạnh. Quan hệ không tốt, ngươi không dám phó thác cho người ta; quan hệ tốt, nhưng uy vọng không đủ, năng lực không mạnh, thì phó thác cho cũng vô ích mà thôi. Thế nhưng bất cứ ai khi làm việc này đều sẽ suy nghĩ, hắn ta uy vọng vừa cao, năng lực lại vừa mạnh, liệu hắn ta có soán ngôi thay thế hay không? Lấy bụng ta suy bụng người, hắn ta nhất định sẽ sinh ra mối nghi ngờ này. Tôi đã từng nói trong các chương trình trước rồi, Lưu Bị và Gia Cát Lượng đều là những con người phi thường, Lưu Bị là tiềm long, còn Gia Cát Lượng là ngọa long, hai con rồng này ở cùng một chỗ làm việc bao nhiêu năm nay, ai mà không hiểu ai chứ?

Vào lúc này, trong lòng chắc chắn đều có một gợn gai. Mà vào lúc gửi gắm con thơ thì không được phép có bất kỳ sự hoài nghi nào, thế nên cách tốt nhất chính là công khai đem mọi chuyện nói rõ ra, nói cho thấu đáo. Sau khi đã nói rõ nói thấu rồi, đôi bên cùng cởi bỏ lòng nghi kỵ, ai nấy đều yên tâm. Lưu Bị có thể yên tâm nhắm mắt xuôi tay, Gia Cát Lượng có thể yên tâm mà hành sự, đây chẳng phải là lưỡng toàn kỳ mỹ hay sao? Đây chẳng phải là có lợi cho cả quốc gia lẫn nhân dân hay sao? Đây chẳng phải là có thể đảm bảo cho chính quyền Thục Hán được ổn định đoàn kết ít nhất là mười mấy hai mươi năm hay sao?

Dịch Trung Thiên tiên sinh cho rằng, việc gửi gắm con thơ của Lưu Bị chính là tâm tư của đế vương, nghĩa là Lưu Bị với tư cách là một vị hoàng đế khai quốc tuyệt đối sẽ không nhường ngai vàng cho bề tôi là Gia Cát Lượng đâu. Thế nhưng con trai của ông ta là Lưu Thiện lại không có năng lực, để cho sự nghiệp của mình tiếp tục phát triển, ông đành phải đường đường chính chính phó thác con thơ cho một Gia Cát Lượng có uy vọng và năng lực, gửi gắm hy vọng vào Gia Cát Lượng có thể dốc sức vì sự nghiệp của Thục Hán đến chết mới thôi. Còn câu nói "như kỳ bất tài, quân khả tự thủ" mà Lưu Bị thốt ra trước lúc lâm chung, rất có thể chính là sự thăm dò đối với Gia Cát Lượng. Vậy một câu nói khiến người ta không sao dò ra đầu mối như thế, rốt cuộc là Lưu Bị yên tâm hay không yên tâm về Gia Cát Lượng? Trong lòng Lưu Bị, Gia Cát Lượng rốt cuộc chiếm vị trí thế nào? Giữa họ là mối quan hệ quân thần như thế nào đây?

Trước khi gửi gắm con thơ, mối quan hệ giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng không hề thân mật khăng khít, như cá với nước giống như trong tưởng tượng và hiểu biết của người bình thường. "Tuần trăng mật" trong quan hệ giữa hai người này là sau khi tam cố thảo lư và trước trận Xích Bích. Sau trận Xích Bích, Lưu Bị đã có đủ điều kiện để thực hiện quy hoạch chiến lược Long Trung đối sách của Gia Cát Lượng, thế nhưng chúng ta lại kỳ lạ thay khi nhìn thấy trên sử sách rất ít khi xuất hiện bóng dáng của Gia Cát Lượng, rất ít khi nghe thấy tiếng nói của ông. Lưu Bị vào Thục mang theo ai? Bàng Thống. Đánh Hán Trung mang theo ai? Pháp Chính. Công việc của Gia Cát Lượng là gì? Điều phối thuế má để sung làm quân lương, trấn giữ Thành Đô để túc binh túc thực, dịch sang tiếng Hán hiện đại chính là Tổng trưởng Bộ Hậu cần kiêm Tổng trưởng Bộ Trang bị. Đương nhiên, điều này không có nghĩa là Lưu Bị không tín nhiệm Gia Cát Lượng, cũng không có nghĩa là tôi muốn hạ thấp GiaCát Lượng đâu, đừng có ngồi đó mà suy diễn lung tung. Bởi vì công việc mà GiaCát Lượng đảm nhận lúc đó là công việc của ai? Chính là tương tự như công việc của Tiêu Hà năm xưa. Mà Hán Cao Tổ Lưu Bị sau khi đánh thiên hạ xong, Tiêu Hà đã được định là công thần số một. Mặc dù công việc Gia Cát Lượng làm là những công việc như thế, nhưng ông vẫn là công thần số một của Thục Hán.

Thế nhưng có một vấn đề rất khó giải thích, không dễ gì giải thích được, đó là sau khi Gia Cát Lượng làm Thừa tướng của Thục Hán, Lưu Bị lại không cho phép ông mở phủ, nghĩa là ông không có cơ quan làm việc độc lập của riêng mình. Vấn đề này, trong các chương trình sau chúng ta sẽ còn nói tiếp, việc mở phủ là vào thời đại của Lưu Thiện. Đương nhiên điều này cũng có thể giải thích, rằng lúc đó Thục Hán vừa mới kiến quốc, thể chế vẫn chưa được hoàn thiện, cứ từ từ rồi sẽ hoàn thiện, giải thích như vậy cũng có thể thông suốt. Vấn đề không thể nào giải thích nổi chính là việc thế này, đó là Quan Vũ đánh Tương Phàn, Lưu Bị chinh phạt Tôn Quyền, hai cuộc chiến tranh này thực tế đã chứng minh đều là sai lầm, là những cuộc phiêu lưu quân sự sai lầm về mặt thời gian, tại sao Gia Cát Lượng lại không ngăn cản? Một cách giải thích nói rằng Gia Cát Lượng cũng không lường trước được sẽ thất bại, điều này không thông, chẳng phải ông là nhà quân sự kiệt xuất hay sao? Sao lại không lường trước được? Vậy nếu ông không lên tiếng, thì lại là do một nguyên nhân khác, đó chính là biết nói ra cũng chẳng ích gì. Có bằng chứng không? Có chứ, ở đâu? "Tam Quốc chí - Pháp Chính truyện", sau trận Di Lăng và Hào Đình, Gia Cát Lượng đã nói một câu thế này: "Pháp Hiếu Trực nhược tại, tắc năng chế chủ thượng, lệnh bất đông hành." Ý nói là nếu Pháp Chính mà vẫn còn sống, thì đã có thể kiềm chế hoàng thượng của chúng ta, không để ngài ấy phát động cuộc chiến tranh này rồi. Vậy câu nói này có ý nghĩa gì? Chính là thứ nhất, lời của Pháp Chính thì Lưu Bị nhất định sẽ nghe; thứ hai, Lưu Bị cũng chỉ nghe lời của Pháp Chính mà thôi, lời của bất kỳ ai khác ngài ấy cũng không nghe cả, kể cả lời của Gia Cát Lượng ngài ấy cũng không nghe. Thế nên GiaCát Lượng đã không lên tiếng.

Tại sao Gia Cát Lượng lại không khuyên can? Vậy thì đành phải phỏng đoán thôi. Phỏng đoán của tôi là, GiaCát Lượng đã cảm nhận được sự tín nhiệm không hoàn toàn của Lưu Bị dành cho mình, xin hãy chú ý cách biểu đạt của tôi, không phải là hoàn toàn tin tưởng, cũng không phải là hoàn toàn không tin tưởng, mà là tin tưởng không hoàn toàn, là tin tưởng có hạn chứ không phải tin tưởng vô hạn, là một sự tin tưởng bị chiết khấu. Tại sao lại tin tưởng không hoàn toàn? Bởi vì vào lúc này, quan niệm chính trị của hai người bọn họ đã xuất hiện sự bất đồng. Gia Cát Lượng của tập đoàn Lưu Bị và Tuân Úc của tập đoàn Tào Tháo là hai người rất giống nhau, điểm chung của họ là bản thân có quan niệm chính trị và lý tưởng chính trị, mà lý tưởng của hai người bọn họ lại vừa vặn ăn khớp với nhau, chính là chấn hưng nhà Hán, khôi phục lại vương triều đại Hán. Mà thủ lĩnh của hai tập đoàn này là Tào Tháo và Lưu Bị cũng rất giống nhau, giống ở điểm nào? Đó là giai đoạn đầu thì đều có lý tưởng này, nhưng đến giai đoạn sau thì đều quên mất tiêu. Tào Tháo ban đầu cũng có suy nghĩ này, Tuân Úc mới phò tá ông ta, nhưng sau đó thì đã thay đổi; Lưu Bị lúc bắt đầu có lẽ cũng có lý tưởng này, nhưng sau đó thì quên mất. Quên vào lúc nào? Cuốn "Đọc Thông giám luận" của Vương Phu Chi cho chúng ta biết đó là sau sự kiện chia Kinh Châu, lấy được Ích Châu, tức là sau khi chia cắt Kinh Châu, chiếm được Ích Châu rồi, thì Lưu Bị đã quên mất cái lý tưởng chấn hưng nhà Hán, khôi phục vương triều đại Hán kia đi rồi. Suy nghĩ của ông ta vào lúc ấy chính là cát cứ một phương, làm vua một cõi, còn cái gọi là "Hán tặc bất lưỡng lập", đó chỉ là khẩu hiệu chính trị, là thủ đoạn chính trị mà thôi. Vấn đề nằm ở chỗ Lưu Bị đã quên nhưng Gia Cát Lượng thì vẫn chưa quên, lý tưởng ấy vẫn còn tồn tại ở chỗ GiaCát Lượng. Mà sự thay đổi mang tính chất như thế lại vô cùng vi tế, không thể hiện rõ ra ngoài, thậm chí là không thể thốt lên lời, thế nên Gia Cát Lượng cũng không thể đi khuyên Lưu Bị rằng ngài đừng quên đi lý tưởng của mình nhé, Lưu Bị sẽ nói ta có quên đâu chứ, thế nên mới có cái gọi là câu nói "tiên đế với Hán tặc không thể cùng tồn tại" về sau. Thế nhưng trong lòng mỗi người đều tự hiểu rõ, cuối cùng đôi bên chỉ đành tâm chiếu bất tuyên, đó là gì? Gia Cát Lượng cúi đầu làm lụng vất vả, hoàn thành thật tốt công việc trong bổn phận của mình, không còn nhúng tay vào những chuyện bao đồng nữa.

Được rồi, đây chính là phỏng đoán của tôi về quan hệ quân thần của họ trước khi gửi gắm con thơ, nó vô cùng vi tế, đó là vừa tin tưởng lại vừa không hoàn toàn tin tưởng, tồn tại một chút vấn đề nhỏ. Thế thì có người sẽ hỏi, vậy tại sao vẫn còn phải gửi gắm con thơ cho Gia Cát Lượng? Chẳng còn ai để mà phó thác nữa. Bàng Thống đã chết, Pháp Chính đã chết, Quan Vũ đã chết, Trương Phi đã chết, Hoàng Trung đã chết, Mã Siêu vào lúc này cũng đã chết rồi, những người còn lại có thể dựa dẫm vào chỉ có ba người là Gia Cát Lượng, Triệu Vân, Ngụy Diên. Thế thì Triệu Vân như đã nói ở phần trước, không được tín nhiệm cho lắm, vẫn mãi chỉ là một vị tướng tạp hiệu; còn Ngụy Diên là người được Lưu Bị vô cùng tín nhiệm, nhưng làm sao ngươi có thể đem việc gửi gắm con thơ phó thác cho Ngụy Diên được chứ? Huống chi GiaCát Lượng lúc này đã là Thừa tướng rồi, thế nên chỉ có thể gửi gắm con thơ cho Gia Cát Lượng mà thôi. Nhưng do là sự tín nhiệm không hoàn toàn, cho nên ông ta vẫn có hai điểm bảo lưu: Thứ nhất chính là nói thẳng thừng, công khai vạch trần mọi chuyện ra; thứ hai, bố trí người phó, ông đã bố trí Lý Nghiêm làm phó, mà Lý Nghiêm đảm nhận chức Thượng thư lệnh vào lúc nào? Chính là sáu tháng trước khi Lưu Bị qua đời, điều này không khỏi khiến người ta có cảm giác đây là sự an bài có chủ ý của Lưu Bị.

Trên đây chính là một vài suy nghĩ của tôi về sự kiện gửi gắm con thơ ở Vĩnh An, xin được tuyên bố lại lần nữa, đây chỉ là phỏng đoán mà thôi. Dù thế nào đi nữa, Lưu Bị cũng đã gửi gắm con thơ cho Gia Cát Lượng rồi, kể từ đó chính quyền Thục Hán bước sang một thời kỳ lịch sử hoàn toàn mới, thời kỳ lịch sử này chúng ta có thể gọi là thời đại Gia Cát Lượng. Gia Cát Lượng đã tiếp quản gánh nặng do Lưu Bị để lại, đây là một gánh nặng vô cùng nặng nề. Để gánh vác trọng trách này, Gia Cát Lượng phải xử lý thật tốt rất nhiều mối quan hệ ở mọi khía cạnh, và chính trong chuỗi quá trình này, GiaCát Lượng đã thể hiện thiên tài của một nhà chính trị kiệt xuất. Vậy mối quan hệ đầu tiên mà Gia Cát Lượng cần phải xử lý là gì? Tôi nghĩ đó chính là quan hệ giữa ông và Lưu Thiện, bởi vì mặc dù Lưu Bị bảo Lưu Thiện hãy xem Thừa tướng như cha, nhưng dẫu sao thì đó vẫn là quân thần, vậy mối quan hệ giữa Gia Cát Lượng và Lưu Thiện rốt cuộc ra sao? Kính mời quý vị đón xem tập tiếp theo — Quân thần đặc biệt.

Cho đến ngày hôm nay, ba chương đầu tiên của loạt chương trình "Dịch Trung Thiên bình Tam Quốc" — gồm "Ngụy Võ vung roi", "Liên minh Tôn Lưu", "Thế chân vạc" đã đồng hành cùng chúng ta trải qua năm 2006. Tiên sinh Dịch Trung Thiên bằng ngôn ngữ hài hước và góc nhìn nhân văn của mình, đã giảng giải cho chúng ta về từng nhân vật anh hùng trong thời kỳ Tam Quốc, phân tích sự thành bại được mất của những vị anh hùng ấy. Thế nên, sau khi Lưu Bị qua đời, Thục Hán bước vào thời đại của Gia Cát Lượng, nhờ sự dốc sức tận trung và cai trị tinh tế của vị thiên tài chính trị này, chính quyền Thục quốc đã được kéo dài thêm mấy chục năm nữa; thế nhưng cuối cùng vẫn đành ngậm ngùi "hoa rơi nước chảy, đành chịu ngậm ngùi". Kể từ đó, Tào Ngụy và Tôn Ngô cũng lần lượt diệt vong, thiên hạ quy về một mối dưới thời nhà Tấn. Vậy tại sao cuối cùng Gia Cát Lượng lại không thể hiện thực hóa lý tưởng chính trị của mình, còn những người kế nhiệm của Tào Tháo và Tôn Quyền lại không thể thống nhất thiên hạ? Kính mời quý vị đón xem phần thứ tư của "Dịch Trung Thiên bình Tam Quốc" — "Quy về một mối", sẽ được ra mắt vào mùa xuân năm 2007, kính mời quý vị chú ý đón xem!