Ở tập trước, tiên sinh Dịch Trung Thiên đã kể lại việc Tôn Quyền khi chưa đến tuổi trưởng thành đã tiếp quản cơ nghiệp Giang Đông do cha và anh để lại. Tuy nhiên, nằm kẹp giữa Tào Ngụy và Thục Hán, thực lực của Giang Đông lúc bấy giờ không hề mạnh. Hơn nữa, Tào Ngụy thì hổ rình mồi nhìn vào Giang Đông, Thục Hán cũng chẳng có ý tốt gì, bản thân Tôn Quyền lại thiếu cảm giác an toàn. Vì vậy, vào năm 220, Tào Phi xưng đế, Tôn Quyền dâng biểu xưng thần; nửa năm sau, Lưu Bị xưng đế, Tôn Quyền vẫn thản nhiên không động tâm. Thế nhưng, tám năm sau khi Tào Phi xưng đế, Tôn Quyền đã đặt nền móng vững chắc cho giang sơn, phát triển thực lực và cuối cùng đăng cơ xưng đế tại Giang Đông. Rốt cuộc ông đã làm thế nào để đạt được bước đi đó? Ông kỳ thực là một người như thế nào? Giáo sư Dịch Trung Thiên của Đại học Hạ Môn đã đến với Bách gia giảng đàn để cùng quý vị thưởng thức Tam Quốc đặc sắc – phần "Xưng bá một cõi Đông Nam".

Tập trước chúng ta đã đặt ra một câu hỏi: Tại sao con người Tôn Quyền lại đáng để những nhân vật như Chu Yêu, Lỗ Túc lựa chọn? Câu trả lời của chúng ta là: Tôn Quyền quả thực có tố chất của một người lãnh đạo, quả thực là một người đáng để nương tựa, và ông cũng là một nhân vật vô cùng vĩ đại trong thời kỳ Tam Quốc. Sau này, Tân Khí Tật đã miêu tả Tôn Quyền trong bài từ của mình như thế nào: "Tuổi trẻ vạn tinh binh, xưng bá Đông Nam đánh chưa ngừng, anh hùng thiên hạ ai là đối thủ, Tào Lưu, sinh con phải như Tôn Trọng Mưu". Thế nhưng, rất ít người nghĩ rằng Tôn Quyền kỳ thực đã phải trải qua rất nhiều gian nan. Chúng ta đều biết rằng trong ba nước Ngụy, Thục, Ngô, Tôn Quyền là người xưng đế sau cùng, hơn nữa còn trì hoãn tới tám, chín năm, lại có tới hai lần từ bỏ cơ hội xưng đế. Vậy là do Tôn Quyền không muốn chăng? Không phải là không muốn. Hay là do ông không thể? e rằng cũng không phải là không thể.

Tháng mười năm Kiến An thứ hai mươi lăm, Tào Phi xưng đế, đổi niên hiệu thành Hoàng Khởi. Tháng tư năm sau, tức là nửa năm sau đó, Lưu Bị xưng đế, đổi niên hiệu thành Chương Vũ. Vậy vào lúc này, Tôn Quyền hoàn toàn có thể làm theo chứ, đằng nào nhà Đại Hán cũng mất rồi, Tào Phi cũng đã làm hoàng đế rồi, Lưu Bị cũng đã làm hoàng đế rồi đó thôi. Giống như A Q từng nghĩ: Nhà sư sờ được, sao ta lại không sờ được? Tào Phi làm được, ta sao không làm được? Lưu Bị làm được, ta sao không làm được? Ông hoàn toàn có thể xưng đế chứ. Hơn nữa vào lúc này, nhà Đại Hán đã diệt vong rồi, ngươi không làm hoàng đế thì làm gì? Theo quan điểm của người Trung Quốc cổ đại, ngươi không phải là vua thì cũng là tôi, không có con đường thứ ba. Đã không xưng đế thì chỉ còn cách xưng thần. Vậy lúc đó đã có hai hoàng đế, ngươi sẽ xưng thần với ai? Lựa chọn của Tôn Quyền là xưng thần với Tào Phi, tức là bốn tháng sau khi Lưu Bị xưng đế, Tôn Quyền đã xưng thần với Tào Phi. Ba tháng sau đó nữa, Tôn Quyền tiếp nhận phong hiệu của Tào Phi, được phong làm Ngô vương. Đây là lần thứ nhất, ông đã từ bỏ cơ hội xưng đế.

Lần thứ hai là vào năm Hoàng Vũ thứ hai, tức là tháng tư năm Hoàng Khởi thứ tư thời Ngụy Văn Đế Tào Phi của nhà Tào Ngụy. Các văn võ bá quan của Đông Đông Ngô khi ấy đã khuyên tiến Tôn Quyền, nói rằng: "Đại vương ơi, chúng ta có thể làm hoàng đế được rồi chứ?". Tôn Quyền đáp: "Không làm, trẫm vẫn không xưng đế". Chuyện này vốn dĩ cũng là một thông lệ trong lịch sử Trung Quốc cổ đại. Những kẻ muốn xưng công, xưng vương, xưng đế thường phải làm bộ khiêm nhường dăm ba lần. Chẳng hạn như khi Tào Cao muốn làm Ngụy công, kỳ thực ông ta rất muốn làm, mọi người đều bảo ngài nên làm đi, nhưng ông ta lại bảo ta không dám nhận, chỉ có Chu Công mới đáng mặt làm thế, ta sao dám sánh với Chu Công? Thật ngại quá, ông ta phải từ chối ba lần. Khi Lưu Bị xưng đế cũng vậy, ông ta cũng kêu trời kêu đất rằng ta không thể nhận đâu, cũng phải làm bộ nhường nhịn một chút, để Gia Cát Lượng khuyên tiến thêm vài câu. Thế nhưng lần này Tôn Quyền lại là thật lòng không muốn làm! Tại sao ông lại không làm? Ông phải đưa ra một cái cớ chứ bộ? Cái cớ của ông là: "Cha mẹ ơi, các ngươi nhìn xem, vương triều Đại Hán bây giờ đã trở thành cái dạng này rồi, suy tàn đến mức độ này rồi. Ta với tư cách là bề tôi nhà Hán, không thể dốc sức vì vương triều, trong lòng đã vô cùng hổ thẹn rồi. Ôi chao, ta còn tâm trí đâu mà nghĩ đến chuyện làm hoàng đế gì nữa?". Mọi người có tin không? Đến cả quỷ cũng chẳng thèm tin! Cho nên các đại thần đều cho rằng ông đang làm trò mèo, liền tiếp tục khuyên tiến. Tôn Quyền cũng biết cái lý do đó chẳng ai tin sái cổ cả, bèn nói thật vài câu thực tế. Ông bảo: "Ta nói thật cho các ngươi nghe nhé, lần trước ta vốn dĩ đã có thể xưng đế rồi, tại sao ta lại phải xưng thần với Tào Phi? Mọi người hãy ngẫm xem tình hình lúc bấy giờ ra sao. Đó là sau khi Lưu Bị xưng đế vào tháng tư, thì đến tháng sáu, hắn ta đã mang quân đánh tới rồi. Lúc ấy quả nhân (ông lúc đó chưa xưng đế, đương nhiên phải tự xưng là quả nhân) cũng nghe ngóng được tin phía bắc sẵn sàng chống lưng cho chúng ta một tay. Quả nhân cũng biết Ngụy Văn Đế Tào Phi chẳng có ý tốt gì đâu, hắn ngoài miệng nói là ủng hộ ta, nhưng thực chất là đang uy hiếp chúng ta. Ý hắn là nếu chúng ta không nghe lời, hắn sẽ đánh cả hai đầu. Lưu Huyền Đức thì xuất binh từ phía tây, còn Ngụy Văn Đế thì xuất binh từ phía bắc, vậy chẳng phải quả nhân sẽ không gánh nổi hay sao? Do đó, quả nhân đành phải ngậm bồ hòn làm ngọt, xưng thần với cái tên Ngụy Văn Đế đó. Nhưng mọi người nhìn ta bây giờ xem, chẳng phải đã trở mặt với hắn ta rồi đó sao?". Lời này nửa thật nửa giả, tuy nhiên nó chỉ có thể giải thích cho lần trước không chịu xưng đế, chứ không thể giải thích cho việc tại sao lần sau lại tiếp tục không xưng đế. Cho nên chúng ta hãy cùng nhìn vào thời gian biểu nhé. Ở đây tôi đã liệt kê một bảng thời gian, mọi người vừa nhìn vào là sẽ hiểu ngay Tôn Quyền đang giở trò gì. Tháng mười năm Hoàng Khởi thứ nhất, Tào Phi xưng đế. Tháng tư năm Hoàng Khởi thứ hai, Lưu Bị xưng đế. Cùng năm vào tháng bảy, Lưu Bị đánh Ngô. Tháng tám, Tôn Quyền xưng thần với Tào Ngụy. Quá rõ ràng rồi còn gì, chẳng qua hắn vì sợ Lưu Bị đánh mình nên mới phải đi cầu viện. Thế rồi sang năm sau, tức là tháng sáu năm Hoàng Khởi thứ ba, Lục Tốn đại phá Lưu Bị ở Di Lăng. Đại phá Lưu Bị xong thì cục diện đã lật ngược rồi chứ gì? Sau khi lật ngược thế cờ, thái độ của Tôn Quyền đối với Tào Phi liền trở nên không còn cung kính như trước nữa. Vừa thấy không cung kính, Tào Phi liền nổi giận, đến tháng chín bèn sai ba đạo đại quân tiến đánh Đông Ngô. Thế là vào tháng mười một, Tôn Quyền đổi niên hiệu thành Hoàng Vũ, dựa vào sông hiểm để cố thủ, chính là chính thức trở mặt với Tào Phi. Tiếp đó đến tháng tư năm Hoàng Khởi thứ tư, Lưu Bị lâm bệnh qua đời, đồng thời các đại thần lại khuyên tiến Tôn Quyền, nói rằng lúc này ngài có thể làm hoàng đế được rồi đấy. Phía Tào Ngụy thì hai bên đã trở mặt rồi, còn bên Lưu Bị thì vừa bị đánh bại lại vừa chết quách đi rồi, vậy ngài hoàn toàn có thể xưng đế chứ còn gì nữa? Tại sao ngài vẫn không chịu làm? Lý do rất đơn giản: Trước đây mới chỉ trở mặt với một mình Lưu Bị chứ chưa trở mặt với Tào Ngụy mà còn không dám xưng đế, huống chi bây giờ trở mặt với cả hai nhà, liệu hắn có dám nữa không? Hắn lại càng không dám chứ sao, lại càng cảm thấy bất an hơn nữa. Thực ra trong suốt cuộc đời Tôn Quyền, nửa đời trước của ông lúc nào cũng chìm trong cảm giác bất an. Đây chính là vấn đề lớn nhất của chính quyền ông, đó là thiếu cảm giác an toàn. Trước khi tiếp nhận phong hiệu Ngô vương do Tào Phi ban tặng, Tôn Quyền đã ban xuống cho các đại thần một mệnh lệnh. Mệnh lệnh này rất đáng chú ý, trong đó Tôn Quyền đã nói tám chữ: "Cồn bất vong vong, an tất lự nguy". Nói theo ngôn ngữ hiện đại thì chính là ý nghĩa "lo xa nghĩ gần", "cẩn tắc vô ưu". Ông liên tục nhắc nhở các tướng lĩnh của mình rằng: Nghe nói dạo này các ngươi ra cửa đều không mang theo đao kiếm, không mang theo tùy tùng, như thế là tuyệt đối không được phép.

Kẹp giữa Tào Ngụy và Thục Hán, Tôn Quyền luôn cảm thấy bản thân vô cùng nguy hiểm. Bởi vì trong thế chân vạc Ngụy - Thục - Ngô, ai cũng ôm mộng thống nhất thiên hạ, nói toạc ra là ai cũng muốn nuốt chửng đối phương. Tôn Quyền muốn phát triển cơ nghiệp Giang Đông, lớn mạnh bản thân, chắc chắn sẽ đắc tội với Tào Ngụy và Thục Hán. Nhưng đây là chuyện không thể tránh khỏi, đã đắc tội thì đắc tội vậy thôi. Thế nhưng Tôn Quyền lại sợ hai nước Ngụy, Thục liên thủ lại để đánh mình, khi ấy Giang Đông chắc chắn sẽ không thể chống đỡ nổi. Do đó, ông lại không dám đắc tội quá sâu với cả hai nước Ngụy và Thục. Trong tâm lý mâu thuẫn đó, phương án mà Tôn Quyền lựa chọn là gì?

Ông bị kẹp giữa Tào Ngụy và Thục Hán, lúc nào cũng cảm thấy nguy hiểm rình rập, nhưng lại không thể không trở mặt với hai nhà này. Vậy ông phải làm sao đây? Phương pháp của ông là vừa trở mặt, lại vừa không lật lươn lật lọng đến cùng; vừa qua lại với cả hai bên để vớt vát. Quý vị hãy thử ngẫm xem, sau khi Tôn Quyền trở mặt với Tào Phi, niên hiệu mà ông đổi tên là gì – Hoàng Vũ! Hoàng Vũ là gì chứ? Chính là ghép chữ "Hoàng" trong niên hiệu Hoàng Khởi của Tào Phi với chữ "Vũ" trong niên hiệu Chương Vũ của Lưu Bị, lấy mỗi bên một chữ gộp lại thành Hoàng Vũ. Thú vị không nào? Từ đó chúng ta có thể thấy con đường mà Tôn Quyền đi vốn dĩ là như thế nào. Tiên sinh Tiễn Bá Tán từng đưa ra một nhận xét vô cùng đắt giá về Tào Tháo. Tiễn tiên sinh đã nói thế nào? Tiễn tiên sinh nói rằng: Tào Tháo là một kẻ mặc áo hoàng bào ở bên trong lớp áo lót. Ông ta rõ ràng trên thực tế đã là hoàng đế rồi, thế nhưng nhất quyết không chịu mặc áo hoàng bào ra bên ngoài, mà bên ngoài cứ phải khoác một chiếc áo thừa tướng, đúng là mặc áo hoàng bào làm áo lót mà! Dựa theo quan điểm của Tiễn tiên sinh, tôi cũng có thể dùng để bàn về Lưu Bị và Tôn Quyền. Lưu Bị là loại người gì? Lưu Bị là kẻ mặc áo lót thành áo hoàng bào. Vốn dĩ hắn chẳng có áo hoàng bào nào cả, chỉ có độc một chiếc áo lót. Khi nhìn thấy Tào Phi cởi chiếc áo khoác bên ngoài ra để lộ áo hoàng bào bên trong, hắn liền hô lên rằng: "Các ngươi nhìn xem, đây chính là áo hoàng bào của ta!", rồi cứ thế đường hoàng xưng đế luôn. Thế còn Tôn Quyền là người như thế nào? Tôn Quyền cũng là kẻ mặc áo lót thành áo hoàng bào. Ông ta cũng chẳng có áo hoàng bào nào, cũng chỉ có độc một chiếc áo lót mà thôi. Tuy nhiên, ông cũng biến chiếc áo lót đó thành áo hoàng bào, nhưng lại mặc theo kiểu ngược đời – lấy lớp lót bên trong làm lớp mặt bên ngoài. Tôn Quyền chính là con người như thế đấy. Cho nên Trần Thọ mới nói ông có cái tài kỳ lạ của Câu Tiễn, nghĩa là con người này cực kỳ giống Câu Tiễn, nhận định này quả thực rất chính xác. Bây giờ chúng ta hãy cùng xem Tôn Quyền "mặc ngược áo hoàng bào" ra sao, và ông giống Câu Tiễn ở những điểm nào nhé.

Tôn Quyền giống Câu Tiễn, theo tôi có thể tóm gọn lại trong bốn câu. Thứ nhất: Cực kỳ nhẫn nại, chịu đựng giỏi. Người đời Tấn có một nhân vật tên là Phó Huyền từng đưa ra một lời bình luận về cặp anh ninh Tôn Sách và Tôn Quyền. Ông ta nói rằng đặc điểm của Tôn Sách là gì: Sáng suốt quyết đoán, dũng mãnh trùm thiên hạ. Dám nghĩ dám làm, chẳng sợ hãi bất cứ thứ gì. Còn đặc điểm của Tôn Quyền là gì: "Thừa gian ti dịch, binh bất vọng động", nghĩa là Tôn Quyền chưa bao giờ tùy tiện dùng binh, ông luôn luôn chờ đợi thời cơ khoảnh khắc – hoặc là khi Tào Tháo lộ ra sơ hở, hoặc là khi Lưu Bị có điểm yếu để chui vào, lúc đó ông mới hành động. Do đó "chiến thiểu bại nhi Giang Đông an" – Tôn Quyền đánh rất ít khi thua trận, nếu thấy không thắng nổi thì sẽ đánh hòa. Điển hình nhất cho trường hợp này chính là trận Xích Bích. Chìa khóa của trận Xích Bích chính là liên minh Tôn - Lưu. Nếu Tôn và Lưu không liên minh với nhau, kết cục của trận Xích Bích sẽ hoàn toàn khác. Liên minh Tôn - Lưu là do ai thúc đẩy? Những ai hay đọc "Tam Quốc diễn nghĩa" sẽ bảo rằng do Gia Cát Lượng thúc đẩy; những ai hay đọc "Tam Quốc chí" sẽ nói là do Lỗ Túc thúc đẩy. Kỳ thực đến bây giờ chúng ta có thể khẳng định rằng: Người ra quyết định thực sự chính là Tôn Quyền! Bởi vì mọi người hãy suy nghĩ mà xem: Lưu Bị bị đánh bại ở Đương Dương, chạy trốn đến Hạ Khẩu, lúc ấy đã là con chim sợ cành cong, trong tay chỉ có một vạn quân của Quan Vũ và một vạn quân của Lưu Kỳ, cộng lại được hai vạn người, hoàn toàn không thể chống đỡ nổi cuộc tiến công của Tào Tháo. Vào lúc này, Lưu Bị chỉ có duy nhất một con đường sống, đó là liên minh với Tôn Quyền. Thế nhưng liên minh này có thành công hay không hoàn toàn không do một mình hắn quyết định. Nếu để Lưu Bị quyết định thì hắn đã vội vã liên minh ngay lập tức rồi, đằng này phải do người ta quyết định chứ! Người ta nắm thế mạnh, còn đây là liên minh giữa kẻ mạnh và kẻ yếu. Vậy bên phía Tôn Quyền ai là người quyết định? Lỗ Túc nói không tính, Chu Yêu nói cũng chẳng xong, chỉ có Tôn Quyền mới là người có quyền quyết định cuối cùng. Hơn nữa, nếu nhìn lại bây giờ, chúng ta sẽ thấy Tôn Quyền từ lâu đã muốn làm như vậy rồi. Ngay từ trước khi Lỗ Túc, Chu Yêu hay Gia Cát Lượng khuyên can, Tôn Quyền kỳ thực đã có chủ kiến riêng của mình từ lâu. Mọi người hãy hồi tưởng lại xem, khi Chu Yêu đến yết kiến Tôn Quyền vào ban đêm, Tôn Quyền đã nói những gì? Tôn Quyền vỗ vào lưng Chu Yêu và bảo: "Công Cẩn à, chuyện này bên ta đã bàn bạc qua rất nhiều lần rồi. Ý kiến của Tử Bố (tức Trương Chiêu) khiến cô vô cùng thất vọng. Chỉ có hai vị – Công Cẩn và Tử Kính (tức Lỗ Túc) – là có ý kiến hoàn toàn trùng khớp với suy nghĩ của cô mà thôi. Công Cẩn muốn có năm vạn tinh binh, trong chốc lát e rằng khó lòng đáp ứng được; nhưng ta nói cho ngươi hay, cô đã chuẩn bị sẵn cho ngươi ba vạn tinh binh rồi, hơn nữa chiến thuyền, vũ khí, trang thiết bị cùng lương thảo quân nhu đều đã chuẩn bị đầy đủ hết cả, có thể xuất phát ngay lập tức đấy!". Ý là gì chứ? Ông đã chuẩn bị từ đời nào rồi, từ lâu đã rất muốn đánh trận này rồi! Thế nhưng miệng ông cứ một mực không nói ra, cứ làm ra vẻ như chẳng có chút chủ kiến nào, cứ như thể tất cả mọi mưu kế đều do người khác hiến kế, đều do người khác ép ông phải làm thế, trông ông cứ như chẳng có chút quyết đoán nào vậy. Kỳ thực không phải thế đâu, Tôn Quyền lúc đó mới hai mươi sáu tuổi, đi khắp nơi dò hỏi ý kiến của mọi người. Ban đầu mở hội triều đình, Trương Chiêu chủ trương đầu hàng, Tôn Quyền ngậm tăm không nói nửa lời; Lỗ Túc bảo không thể đầu hàng, ồ, đúng thế, Lỗ Túc nói xong ông vẫn chưa quyết, lại phải nghe Gia Cát Lượng nói; Gia Cát Lượng nói xong vẫn chưa xong, lại phải nghe Chu Yêu nói tiếp. Trông có vẻ như ông đang nghe người khác bàn tính đủ điều, nhưng kỳ thực trong lòng ông rất rõ ràng: một quyết định trọng đại nhường này, nhất định phải để người khác thốt ra trước, bởi vì đây không phải là chuyện một mình gánh vác nổi. Bọn họ chẳng phải đã đưa ra kiến nghị này rồi sao? Cô chẳng phải đã đồng ý rồi đó sao? Các ngươi cứ việc làm đi! Chẳng phải chủ trương liên minh, chủ trương đánh Tào Tháo là do các ngươi đề xướng đó sao? Vậy thì các ngươi hãy đi mà liên minh, đi mà đánh đi chứ! Nếu ngay từ đầu Tôn Quyền đã biểu lộ thái độ này ra ngoài, mọi người trong lòng sẽ hoang mang lo lắng không biết phải làm sao, miệng thì đồng ý ngoài mặt nhưng trong lòng lại phản đối thì làm sao có thể dốc sức làm việc cho tốt được chứ? Cho nên phải nói đây đích thị là bậc thầy lãnh đạo! Hơn nữa, Tôn Quyền không hề sợ việc có quá nhiều ý kiến trái chiều. Quá nhiều ý kiến thì có sao đâu chứ? Có ý kiến phản đối thì đã sao nào? Có kẻ chủ trương đầu hàng thì có hề h gì? Sợ cái gì chứ? Trong một đại sự thị phi như thế này, tất cả mọi người đều ra mặt nêu lên quan điểm của mình, mỗi người đều bày tỏ thái độ rõ ràng, thì lập tức lập trường chính trị của từng kẻ chẳng phải đã phơi bày hết ra rồi sao? Từ đó về sau, trong lòng ta đối với những kẻ này há chẳng phải đã nắm rõ như lòng bàn tay rồi hay sao? Ta cũng chẳng việc gì phải sợ mất thời gian cả, Tôn Quyền chính là người cực kỳ nhẫn nại và thâm trầm như thế đấy.

Chính vì biết nhẫn nhịn và chờ thời, cho nên khi Tào Phi xưng đế, Tôn Quyền dâng biểu xưng thần; lúc Lưu Bị xưng đế, Tôn Quyền vẫn dửng dưng không động tâm. Bởi vì Tôn Quyền hiểu rõ rằng, với thực lực của tập đoàn họ Tôn lúc bấy giờ cùng với năng lực cá nhân của ông, hãy còn chưa đủ tầm để mơ mộng chuyện làm hoàng đế. Ông cần phải biết ẩn nhẫn chờ thời, phát triển thực lực và chờ đợi cơ hội. Thế nhưng vào thời điểm ấy, thiên hạ vạc ba phân lập, Tào Ngụy thì hổ rình mồi nhìn chằm chằm vào Giang Đông, Thục Hán cũng chẳng có ý tốt gì với Giang Đông. Nếu chỉ dựa vào sự nhẫn nhịn, Tôn Quyền tuyệt đối không thể lập nên đế nghiệp để mưu đồ thiên hạ. Vậy ngoài sự nhẫn nại ra, Tôn Quyền còn làm được những gì nữa?

Thứ hai chính là: Giỏi thay đổi mặt mũi, lật lọng xoay chuyển tình thế! Quý vị hãy thử ngẫm lại nửa đời trước của Tôn Quyền xem, chẳng biết ông đã đổi mặt bao nhiêu lần rồi. Ông và Lưu Bị vốn dĩ là đồng minh, là đồng chí thân thiết keo sơn đến mức gả cả em gái cho hắn, vậy mà gả chưa được bao lâu thì ông đã quay sang đánh người ta rồi. Ông và Tào Tháo vốn dĩ đã trở mặt thành thù trong trận Xích Bích, rút gươm thề trời rằng ta với lão tặc không đội trời chung, thế nhưng sau đó lại nối lại quan hệ thông gia. Ông vừa liên minh với Lưu Bị lại vừa đánh úp sau lưng Lưu Bị; lúc đầu hàng Tào Tháo thì quay lưng phản bội Tào Tháo. Khi Tào Tháo mang đại quân hùng hổ tiến công, ông đứng lên kháng cự; sau trận Xích Bích, khí thế của Tào Tháo suy giảm mạnh, ông bèn đầu hàng; lúc Quan Vũ uy trấn Hoa Hạ ở Tương Phàn, danh tiếng vang dội lẫy lừng, ông lại lén lút mang quân đánh úp; đến khi Lưu Bị thảm bại ở Di Lăng, ông lại cử ngay một vị sứ thần đến cầu hòa. Trông ông thực sự giống như những nhân vật trong tiểu thuyết của Cổ Long vậy, luôn luôn xuất hiện vào một thời điểm bất ngờ nhất, từ một góc độ bất ngờ nhất, tung ra một chiêu thức bất ngờ nhất, khiến cho cả hai phe Tào - Lưu chóng mặt hoa mắt, chẳng tài nào đoán nổi rốt cuộc ông đang muốn giở trò gì. Đây là gì chứ? Đây chính là sự thấu hiểu sâu sắc về nghệ thuật chính trị! Kẻ thù và bè bạn, bè bạn và kẻ thù – ai là kẻ thù? Tào Ngụy chính là kẻ thù. Ai là bạn? Lưu Bị chính là bạn. Vấn đề nằm ở chỗ: Kẻ thù Tào Ngụy là thế lực thường xuyên không thể đắc tội nổi, còn người bạn Lưu Bị thì lại là kẻ thường xuyên không thể tin tưởng được. Những lúc như thế này thì phải làm sao? Đành phải xáo trộn ván bài lại chứ sao! Dù sao đi nữa, cứ nhìn vào hai nhà các người xem, hễ thấy bên nào lớn mạnh lên là ta sẽ lập tức liên minh với phe còn lại. Thấy phe Tào Tháo lớn mạnh khiến Lưu Bị không gượng nổi nữa, ta liền vội vàng liên minh với Lưu Bị. Sau đó, khi Lưu Bị chiếm được Kinh Châu, lại chiếm tiếp Ích Châu rồi chiếm luôn Hán Trung, thấy thế lực Lưu Bị ngày càng bành trướng lớn mạnh, ông ta liền quay sang liên minh với Tào Tháo. Tóm lại, ông tuyệt đối không cho phép hai phe kia vượt quá giới hạn an toàn của mình. Ông giống như một quả cân, hay giống như quả tạ trên chiếc cân đòn, tùy theo tình hình thực tế mà dịch chuyển qua lại.

Hơn nữa, ông còn là kẻ cực kỳ giỏi cúi đầu nhún nhường. Bởi vì nếu muốn lật lọng thay đổi thái độ, thì không thể lúc nào cũng trưng ra cái bộ mặt đằng đằng sát khí được, đôi khi còn phải biết nở nụ cười niềm nở, những lúc đó đòi hỏi ngươi phải biết cúi đầu khom lưng. Chẳng hạn như việc cúi đầu xưng thần với Tào Ngụy, đó chẳng phải là hành động cúi đầu nhún nhường hay sao? Chuyện này từng khiến rất nhiều kẻ tỏ ra khinh thường không thèm đếm xỉa, bao gồm cả những người thuộc phe cánh của ông lẫn một số nhà phê bình hậu thế. Họ đều cho rằng việc Tôn Quyền xưng thần với Tào Phi vào thời điểm đó là hành động đánh mất khí tiết, đáng ra phải kiên quyết tuyên bố rằng ta đây là bề tôi của nhà Đại Hán, tuyệt đối không thèm xưng thần với tên tặc tử cướp ngôi nhà Hán là Tào Tháo. Rất nhiều người từng chỉ trích Tôn Quyền như thế, nhưng thực chất đó chỉ là lời của mấy kẻ mọt sách dở hơi mà thôi. Ví như có kẻ từng nói rằng: "Giữ trọn đạo nghĩa không chịu nhục nhã" là việc mà ngay cả một kẻ phu phu võ biền cũng có thể làm được. Chẳng hạn như Bá Di và Thúc Tề, họ có cốt cách biết bao nhiêu; hoặc như Lỗ Trọng Liên thề không gọi Tần vương là hoàng đế, cốt cách cao đẹp biết nhường nào! Ngươi đường đường là một quốc quân một nước, sao lại có thể hèn mọn thiếu cốt cách đến thế? Những lời nói đó hoàn toàn là không hiểu gì về chính trị cả. Nếu xét trên tư cách cá nhân, ngươi hoàn toàn có thể học theo gương của Bá Di, Thúc Tề hay Lỗ Trọng Liên; hành vi cá nhân của ngươi chẳng vấn đề gì sất, ngươi cứ việc học theo họ, cứ việc giữ gìn cốt cách thanh cao, cứ việc nhịn đói cho chết quách đi, thiên hạ sẽ kính trọng ngươi. Thế nhưng đứng trên cương vị của một nhà lãnh đạo tối cao, ông ta không thể suy nghĩ đơn giản như vậy được. Ông ta phải suy tính cho đại cục thiên hạ, tính toán cho lợi ích lâu dài. Điểm này ngay cả Gia Cát Lượng cũng nhìn nhận như thế. Khi Tôn Quyền xưng đế, phía Tôn Quyền đã cử sứ thần sang Thục Hán đề nghị "nhị đế tề tôn" (hai hoàng đế cùng tôn kính lẫn nhau). Ý của câu này là gì? Nghĩa là chúng tôi công nhận hoàng đế Lưu Đại Thừa của các ông là hoàng đế, và các ông cũng phải công nhận Tôn Quyền chúng tôi là hoàng đế; một thiên hạ có hai hoàng đế, đương nhiên cả hai chúng ta đều không công nhận Tào Ngụy, cứ mặc kệ hắn ta. Một thiên hạ tồn tại hai vị hoàng đế, liệu có được hay không? Các đại thần nhà Thục Hán nghe xong liền giãy nảy lên bảo: "Làm sao có thể như thế được! Trời không có hai mặt trời, dân không thể không có hai vua, thiên hạ này chỉ có duy nhất một vị hoàng đế, chính là bệ hạ Lưu Đại Thừa của chúng ta, những kẻ khác tuyệt đối không thể làm hoàng đế!". Thế nhưng Gia Cát Lượng lại nói: "Thôi cứ công nhận đi". Gia Cát Lượng bảo rằng chúng ta không thể trở mặt với Đông Ngô lúc này được, chúng ta rất cần bọn họ. Hơn nữa, Gia Cát Lượng còn nói ra tám chữ cực kỳ xuất sắc. Tám chữ ấy của Gia Cát Lượng chính là: "Ứng quyền thông biến, hoằng tư viễn ích". "Ứng quyền" là gì? Chính là xem xét thời thế tùy cơ ứng biến; "thông biến" là gì? Chính là uyển chuyển thay đổi theo hoàn cảnh; "hoằng tư" là gì? Chính là suy tính sâu xa; "viễn ích" là gì? Chính là cân nhắc đến lợi ích lâu dài của quốc gia và nhân dân, tuyệt đối không vì chút thể diện trước mắt trong một khoảnh khắc mà đi khoe khoang cái gọi là "giữ trọn đạo nghĩa không chịu nhục nhã" vớ vẩn ấy. Gia Cát Lượng bảo rằng đừng vì sự phẫn nộ nhất thời của kẻ thất phu mà làm hỏng đại sự. Cho nên, có câu nói đó của Gia Cát Lượng làm chỗ dựa rồi, thiết nghĩ mấy kẻ thất phu đang giận dữ kia có thể ngậm miệng nghỉ ngơi được rồi đấy.

Qua lời miêu tả của tiên sinh Dịch Trung Thiên, chúng ta đã phác họa ra mấy đặc điểm nổi bật của Tôn Quyền: "Biết nhẫn nhịn", "Giỏi lật lọng", "Biết cúi đầu". Sở hữu những đặc điểm này, chúng ta hoàn toàn có thể hiểu được tại sao Tôn Quyền lại có thể xỏ mũi lừa gạt được Tào Phi – trước đây ông từng gọi Tào Phi là "Hán tặc", vậy mà bây giờ vẫn có thể uốn gối cúi đầu gọi bằng "Hoàng thượng". Chúng ta cũng có thể hiểu được tại sao Tôn Quyền vừa liên minh với Lưu Bị xong lại có thể quay sang đánh úp Lưu Bị ngay được. Nhìn qua thì có vẻ như Tôn Quyền chẳng khác nào một kẻ tiểu nhân đê tiện, vậy rốt cuộc Tôn Quyền có nguyên tắc, có ranh giới cuối cùng của mình hay không?

Thế nhưng, chính trị tuy rất cần sự thỏa hiệp, nhưng dẫu sao vẫn phải có những nguyên tắc ranh giới của riêng mình. Tôn Quyền kỳ thực vẫn giữ vững được những giới hạn cốt lõi đó. Chẳng hạn như việc Tào Ngụy nhiều lần đòi ông phải gửi con trai sang làm con tin, nhưng ông nhất quyết không gửi. Hơn nữa, ông còn công khai tuyên bố rằng: Việc ta thần phục ngươi chỉ là giả vờ mà thôi! Điểm này cực kỳ thú vị. Khi ông cử sứ thần sang xưng thần, vị sứ thần ấy tên là Triệu Tư. Sau khi Triệu Tư đến nơi, Tào Phi liền hỏi ông ta rằng: "Ngô vương của các ngươi là loại người như thế nào?". Triệu Tư đáp: "Là một vị minh chủ thông minh, nhân từ, trí tuệ và có mưu lược hùng tài đại lược". Tào Phi hỏi lại: "Làm gì có chuyện tốt như thế chứ? Ngươi hãy nói cho trẫm nghe xem nào, nói vậy là có ý gì?". Triệu Tư bèn giải thích từng chữ một: "Phát hiện và trọng dụng Lỗ Túc từ chốn phàm phu tục tử, Lỗ Túc vốn dĩ chỉ là một kẻ bình thường, vậy mà ngài ấy đã phát hiện ra tài năng của ông ta, đó gọi là 'thông'; ngài phát hiện ra Lục Tốn, cất nhắc Lục Tốn từ trong quân ngũ lên, đó gọi là 'minh'; ngài bắt giữ Vu Cấm nhưng không giết mà còn đối đãi tử tế rồi thả về, đó gọi là 'nhân'; đánh chiếm Kinh Châu mà không tốn một mũi tên hòn đạn, đó gọi là 'trí'". Thông, minh, nhân, trí – mỗi một chữ đều được giải thích vô cùng thấu đáo. Cuối cùng, phần giải thích cho hai chữ "hùng lược" mới thực sự là tuyệt đỉnh thâm thúy. Triệu Tư nói: "Dựa vào ba châu để nhòm ngó hổm cõi thiên hạ, đó chính là 'hùng' của ngài ấy; chịu nhún mình trước bệ hạ, đó chính là 'lược' của ngài ấy". Lời nói vô cùng rành mạch rõ ràng: Ngô vương của chúng tôi tận sâu trong xương tủy vốn dĩ mang dã tâm nuốt chửng thiên hạ, chẳng qua vì tình thế bức bách không thể khác nên mới phải xỏ mũi lừa gạt lão gia ngài một vố, đành tạm thời chịu uốn gối cúi đầu một chút mà thôi! Thế này thì gọi là gì chứ? Đây gọi là "ngẩng cao đầu"! Nghĩa là cho dù ông có cúi đầu khom lưng đi chăng nữa, thì cái đầu của ông vẫn ngẩng cao; thậm chí ngay cả lúc đang khom lưng cúi mình, cái đầu của ông vẫn ngẩng thẳng lên trời – biểu hiện sự khuất phục nhưng không hề gối mỏi đầu hàng, cúi đầu gối nhưng không chịu khuất phục tùng, vứt bỏ hư danh nhưng giữ chặt thực chất, bán nghệ chứ tuyệt đối không bán thân! Vẫn là vị sứ thần Triệu Tư ấy, Ngụy Văn Đế Tào Phi lại tiếp tục trò chuyện trà dư tửu hậu với ông ta. Chúng ta đều biết Ngụy Văn Đế là một người có học thức uyên bác, ông ta vừa là một nhà thơ vừa là một nhà lý luận xuất sắc, từng viết ra những tác phẩm học thuật mang tính thời đại như cuốn "Điển luận". Thế nên nhân lúc đang ngà ngà say rượu, Tào Phi bèn cất lời hỏi Triệu Tư: "Ngô vương của các ngươi có hay đọc sách, nghiên cứu học vấn chút nào không?". Triệu Tư đáp: "Ngô vương nhà chúng tôi rất ham đọc sách, đọc sách bách gia chư tử rộng khắp muôn vàn. Chỉ có điều, những gì Ngô vương chúng tôi suy tính đều là đại sự quốc gia thiên hạ, dưới tay thống lĩnh hàng vạn hùng binh tướng sĩ, cho nên khi đọc sách ngài thường nắm bắt những ý chính cốt lõi, chứ không bao giờ cúi đầu từng chữ từng câu đi xới móc mấy lỗi vặt vãnh hay làm mấy công việc mọt sách trích cú tầm chương vớ vẩn cả. Mấy chuyện đó Ngô vương nhà chúng tôi không thèm làm đâu". Tào Phi nghe xong bèn hỏi lại: "Thế theo ngươi, trẫm có thể mang quân nam chinh phạt Ngô được không?". Triệu Tư đáp: "Bệ hạ muốn mang quân thảo phạt thì dĩ nhiên có uy lực của bệ hạ rồi, thế nhưng Đông Ngô chúng tôi phòng thủ cũng có năng lực phòng thủ tương ứng của mình". Tào Phi lại hỏi: "Vậy các ngươi có sợ đại Ngụy chúng ta hay không?". Triệu Tư đáp: "Lời ngài hỏi lạ thật đấy, sông Trường Giang sông Hán Thủy hiểm trở như thành đồng vách sắt, hàng vạn hùng binh tướng sĩ một lòng đồng tâm hiệp lực, cớ sao chúng tôi phải sợ các ngươi chứ?". Tào Phi thầm nghĩ hỏi kiểu này kiểu gì cũng không bẫy được hắn rồi, đành tung ra câu hỏi cuối cùng: "Triệu Tư này, những nhân tài kiệt xuất như ngươi ở bên đó rốt cuộc có bao nhiêu người? Hãy nói cho trẫm nghe thử xem nào!". Triệu Tư đáp: "Ối chao chao, những kẻ thông minh gấp trăm lần thần thì có chừng tám chín mươi người; còn những kẻ tầm thường giống như thần đây thì nhiều như cát dưới sông, xe chở đầy đấu đong, đếm mãi không hết nổi ạ!". Đương nhiên, nếu chỉ là những màn đấu khẩu qua lại kiểu này thì tối đa cũng chỉ là tranh thủ được chút thể diện bề ngoài mà thôi. Thế nhưng nhờ vào sự nhẫn nại điềm tĩnh, giỏi lật lọng, biết cúi đầu và biết ngẩng cao đầu của Tôn Quyền, cuối cùng ông cũng đã gặt hái được thành công rực rỡ. Vào năm 229, Tôn Quyền đăng cơ xưng đế tại Vũ Xương (Vũ Xương lúc bấy giờ chính là thành phố Ngạc Châu tỉnh Hồ Bắc hiện nay, hoàn toàn không phải là Vũ Xương thuộc thành phố Vũ Hán). Ông xưng đế tại Vũ Xương, cải nguyên niên hiệu thành Hoàng Long. Quý vị nhìn niên hiệu của ông mà xem: Hồi đó lúc còn phải lừa gạt cả hai phe Tào - Lưu, đồng thời phải liên tục thay đổi thái độ lật lọng, ông lấy mỗi bên một chữ gộp lại thành "Hoàng Vũ"; giờ đây đổi thành "Hoàng Long" rồi, ý nghĩa vô cùng minh bạch rõ ràng: Trẫm đây con cá chép cuối cùng đã vượt qua vũ môn hóa rồng rồi, đích thị là chân long thiên tử rồi, thế nên mới gọi là "Hoàng Long"! Lúc này chắc chắn mọi người sẽ thắc mắc tại sao đến thời điểm này ông lại dám đường đường chính chính xưng đế? Rất đơn giản, bấy giờ Tào Phi đã qua đời, người nối ngôi là Tào Duệ. Tôn Quyền vốn dĩ chẳng coi Tào Duệ ra gì; theo đánh giá của Tôn Quyền thì Tào Tháo là bậc hào kiệt không ai sánh bằng, Tào Phi đã kém xa Tào Tháo một trời một vực rồi, còn Tào Duệ thì lại càng kém xa Tào Phi hơn nữa. Một kẻ như Tào Duệ thì chúng ta hoàn toàn có thể khinh thường không cần phải sợ hắn. Còn về phía Thục Hán, kẻ đang nắm quyền thao túng triều chính là Gia Cát Lượng. Gia Cát Lượng là người từ đầu chí cuối vẫn luôn kiên định chủ trương liên minh Ngô - Thục, vô cùng đáng tin cậy và tuyệt đối không bao giờ trở mặt với Đông Ngô. Hơn nữa, quá trình "Giang Đông hóa" nội bộ chính quyền đã cơ bản hoàn thành; vào thời điểm đó, Lục Tốn đã trở thành thống soái vùng thượng du, Cố Ung đã là Thừa tướng đương triều, mọi việc cần làm đều đã xong xuôi đâu vào đấy. Lúc này chính là thời điểm thích hợp nhất để lật ngược chiếc áo hoàng bào lại mặc đàng hoàng. Không những áo hoàng bào được mặc chính thức, mà thiên hạ thậm chí cũng có thể chia năm xẻ bảy được rồi! Sau khi Gia Cát Lượng phái sứ thần Thục Hán sang Đông Ngô, Tôn Quyền liền bàn bạc với bọn họ rằng: Hay là bây giờ chúng ta đem lãnh thổ của Tào Ngụy ra chia chác trước đi – chia trước nhé! Ý ông là hai nhà chúng ta chia đôi thiên hạ trước, chia thế nào đây: Dư Châu, Thanh Châu, Từ Châu, U Châu thuộc về Đông Ngô chúng ta; Dực Châu, Ký Châu, Tịnh Châu, Lương Châu thuộc về các ông – Thục Hán. Ở chính giữa còn vướng lại Tư Châu phải tính sao đây? Cứ mỗi nhà lấy một nửa! Thế là cứ thế chia sạch sành sanh lãnh thổ của Tào Ngụy. Đây chính là chiến lược "xưng bá một cõi Đông Nam" của Tôn Quyền đó!

Tôn Quyền là người rất hiểu rõ bản thân mình rốt cuộc là loại người gì. Ông biết rằng trước tiên mình phải là một vị vua giữ gìn cơ nghiệp, sau đó mới tính đến chuyện là một vị vua khai sáng giang sơn. Ông biết rõ trong hoàn cảnh ngặt nghèo khi ấy, bản thân buộc phải thức thời trước rồi mới tính đến chuyện làm anh hùng tuấn kiệt; ông cũng thừa hiểu rằng mình phải chấp nhận đóng vai cháu chắt khép nép trước, thì sau này mới có thể hiên ngang làm bá vương thiên hạ được. Do đó, Tôn Quyền đích thực là người có tố chất của một nhà lãnh đạo xuất chúng, đồng thời cũng sở hữu sức hút cá nhân vô cùng mạnh mẽ. Thế nhưng, đối với cương vị người đứng đầu của một tập đoàn lớn, việc chỉ có mỗi sức hút cá nhân thôi là chưa đủ. Viên Sào kỳ thực cũng là người có sức hút cá nhân rất lớn, bằng không thì sao Viên Sào lại có thể thu hút được nhiều nhân tài về dưới chướng nhiều đến thế? Thế nhưng nguyên nhân sâu xa dẫn đến thất bại của Viên Sào, xét cho cùng chính là vì ông ta không biết cách dùng người. Một Điền Phong, một Củ Thụ – những nhân tài xuất chúng nhường ấy, người thì bị tống giam, người thì bị giết hại, kẻ thì bị giáng chức. Còn Tôn Quyền có thể gặt hái được thành công to lớn, ngoài việc sở hữu tố chất lãnh đạo và sức hút cá nhân ra, tất yếu còn phải kể đến một nguyên nhân cốt lõi nữa: đó chính là ông cực kỳ giỏi dùng người! Vậy nghệ thuật dùng người của Tôn Quyền rốt cuộc ra sao? Những đặc điểm khác biệt trong cách dùng người của Tôn Quyền so với Tào Tháo, Lưu Bị và Gia Cát Lượng nằm ở những điểm nào? Xin mời quý vị đón xem tập tiếp theo – "Tình thiên hận hải".