Lời bình: Xét về hình tượng dân gian, Tào Tháo và Gia Cát Lượng, một người là tiểu nhân gian trá hiểm độc, một người là quân tử thuần khiết chính trực; nhưng xét về hình tượng lịch sử, Tào Tháo và Gia Cát Lượng lại chẳng thiếu những điểm tương đồng. Ví dụ như cả hai đều sống giản dị, chấp pháp nghiêm minh, thế nhưng trong lòng người dân, Tào Tháo từ trước đến nay vẫn luôn bị coi là kẻ gian hùng mặt trắng, còn Gia Cát Lượng mãi mãi là hiện thân của chính nghĩa và trí tuệ. Vậy tại sao hình tượng dân gian và hình tượng lịch sử của Tào Tháo với Gia Cát Lượng lại có sự khác biệt lớn đến như vậy? Kính mời quý vị cùng theo dõi chuyên mục Bình Tam Quốc của Dã Trung Thiên với chủ đề "Phong lưu muôn thuở".

Tào Tháo và Gia Cát Lượng là hai nhân vật quan trọng nhất thời Tam Quốc, đồng thời cũng là hai nhân vật được người đời sau bàn luận nhiều nhất. Trong mắt rất nhiều người, Tào Tháo và Gia Cát Lượng không chỉ đại diện cho hai tập đoàn chính trị khác nhau, mà vốn dĩ không phải là người cùng một đường. Trên sân khấu kịch nghệ và trong tác phẩm văn học, họ là nước lửa không dung, Hán - tặc bất lưỡng lập. Thế nhưng, ở tập trước, giáo sư Dã Trung Thiên lại đưa ra một quan điểm kinh ngạc: ông cho rằng Gia Cát Lượng rất giống Tào Tháo. Vậy tại sao giáo sư Dã Trung Thiên lại nói như vậy? Tào Tháo và Gia Cát Lượng rốt cuộc có những điểm tương đồng nào? Tại sao hình tượng dân gian và hình tượng lịch sử của Tào Tháo, Gia Cát Lượng lại có sự khác biệt lớn đến thế? Giáo sư Dã Trung Thiên của Đại học Hạ Môn làm khách mời tại chương trình Bách gia giảng đàn sẽ cùng quý vị thưởng thức bài giảng đặc sắc: tập cuối của Bình Tam Quốc – "Phong lưu muôn thuở".

Dã Trung Thiên:

Ở tập trước, chúng ta đã nói về Gia Cát Lượng, hơn nữa còn nói về những điểm tương đồng giữa Gia Cát Lượng và Tào Tháo. Điều này rất dễ gây ra những ý kiến trái chiều, bởi vì trong tâm trí của người bình thường, đây là hai con người hoàn toàn đối lập, có thể nói là Hán - tặc bất lưỡng lập, sao lại có thể giống nhau được? Nếu chúng ta đọc "Tam Quốc chí" chứ không phải "Tam Quốc diễn nghĩa", nếu chúng ta bàn về hình tượng lịch sử của hai nhân vật này chứ không phải hình tượng văn học và hình tượng dân gian của họ, nếu chúng ta gạt bỏ lập trường tập đoàn chính trị, gạt bỏ việc đánh giá phẩm chất đạo đức, xét đơn thuần từ góc độ đường lối chính trị, thì hai người này quả thực có những điểm tương đồng đến kinh ngạc. Khi nói về đường lối Pháp gia của Tào Tháo, nói về việc trị quốc bằng pháp luật của Tào Tháo, tiên sinh Điền Dư Khánh đã nói một câu thế này: Ông nói trong Tam Quốc chỉ có Gia Cát Lượng là có thể so sánh được, tức là ít nhất trên hai phương diện đường lối Pháp gia và dùng pháp luật để trị quốc, hai người họ là hoàn toàn thống nhất. Hơn nữa, tôi thậm chí còn cho rằng Gia Cát Lượng ở Thục Hán thực chất đang thi hành một con đường Tào Tháo nhưng không có Tào Tháo, hay có thể nói là đường lối Tào Tháo đối lập với Tào Ngụy. Chúng ta đều biết, thứ mà Tào Tháo muốn xây dựng chính là một chính quyền Pháp gia của tầng lớp hàn tộc, là một chính quyền trị quốc bằng pháp luật chứ không phải do giai cấp địa chủ sĩ tộc lũng đoạn. Điểm này Gia Cát Lượng hoàn toàn giống ông ấy. Hơn nữa, ngay cả khi Tào Phi ở phương Bắc đã thay đổi đường lối chính trị của cha mình, thì Gia Cát Lượng ở phương Nam, tại Ích Châu vẫn kiên trì con đường ấy. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến họ diệt vong sớm nhất, điều này chúng ta đã nói ở các chương trước. Chúng ta thậm chí còn nhận ra chức quan của hai người rất giống nhau: Tào Tháo làm Thừa tướng, được phong tước Vũ Bình hầu, kiêm nhiêm chức Kế châu mục; Gia Cát Lượng làm Thừa tướng, được phong tước Vũ Tương hầu, kiêm nhiệm chức Ích Châu mục. Điểm khác biệt nằm ở đâu? Điểm khác biệt nằm ở chỗ Tào Tháo sau đó lại làm Ngụy công, rồi lại làm Ngụy vương, còn Gia Cát Lượng không được phong công, không được phong vương. Nhưng không phải là không có động thái này, Lí Nghiêm từng viết thư cho Gia Cát Lượng yêu cầu ông gia phong Cửu tích, tiến phong tước vương, bảo ông xưng vương. Đương nhiên, việc Lí Nghiêm viết bức thư này có lẽ mang dụng ý không tốt, muốn đẩy ông lên lò lửa để nướng qua một phen. Vấn đề là Gia Cát Lượng đã trả lời như thế nào? Gia Cát Lượng trước tiên nói rằng bản thân ông chịu ân sủng đặc biệt của Tiên đế, vị trí đạt tới bậc cực nhân thần, được ban thưởng trăm ức tiền, ông đã vô cùng cảm kích rồi; mà hiện nay ơn đức của Tiên đế báo chưa xong, sự nghiệp của chúng ta cũng chưa thành, hoàn toàn chưa phải lúc để bàn đến chuyện gia phong Cửu tích hay tiến phong tước vương. Tiếp theo, ông nói: "Nhược diệt Ngụy trảm Duệ" nghĩa là nếu như chúng ta tiêu diệt Tào Ngụy, chém chết Tào Duệ – bởi vì lúc bấy giờ hoàng đế của Tào Ngụy đã là Tào Duệ – "Đế hoàn cố cư" là hoàng thượng của chúng ta có thể trở về Lạc Dương, "Vụ chư tử tẫn thăng" là tôi cùng các vị được thăng quan tiến chức, "Tuy thập mệnh khả thụ, huống vu cửu gia" là khi đó đừng nói là ban cho ta Cửu tích, ban Thập tích ta cũng nhận được, huống chi là Cửu tích. Lời nói này thường bị cho là không đáng tin cậy, trong lịch sử đã có người cho rằng nó không đáng tin cậy rồi. Lời này xuất phát từ đâu? Từ cuốn "Gia Cát Lượng tập", là tập văn của chính ông. Thế nhưng trong lịch sử vẫn có người không tin, nói rằng Gia Cát Lượng là một người rất khiêm tốn, sao lại có thể nói những lời như vậy? Quan điểm của tôi là tại sao ông ấy lại không thể nói những lời này chứ? Con người thời Tam Quốc là những người có khí phách, ngay cả Lưu Bị, ngay cả Lỗ Túc – những người trong một số tác phẩm bị miêu tả là không có khí phách – kỳ thực đều là những người rất có khí phách, chẳng lẽ Gia Cát Lượng lại không thể có khí phách sao? Huống chi lời này ông dùng để tương kế tựu kế, gài lại Lí Nghiêm một vố mà thôi. Nhưng rất nhiều người cảm thấy điều này làm tổn hại đến hình tượng Thừa tướng, những lời như thế này không thể nói ra. Quan điểm của tôi là sao lại tổn hại chứ, tôi cảm thấy rất hào hùng đấy chứ. Xem xong câu nói này, tôi cảm thấy sảng khoái vô cùng. Vốn dĩ là thế mà, nếu như thực sự thống nhất được thiên hạ, có gì mà không thể tiếp nhận? Chỉ là có một số người trước đó sau khi tiếp nhận những phong hiệu này thì họ soán vị, còn tôi có thể không soán cơ mà! Cho nên nói thật, hai người này quả thực có rất nhiều điểm tương đồng.

Lời bình: Qua những phân tích trên của giáo sư Dã Trung Thiên, không khó để nhận thấy Tào Tháo và Gia Cát Lượng quả thực không thiếu những điểm tương đồng: đường lối chính trị của họ giống nhau, bản chất chính quyền mà họ dự định xây dựng cũng giống nhau, ngay cả sự sống giản dị, chấp pháp nghiêm minh cũng rất tương tự. Thế nhưng, tại sao trong hình tượng văn học và hình tượng dân gian sau này, Tào Tháo và Gia Cát Lượng lại trở thành hai cực đối lập? Tại sao hình tượng văn học và hình tượng dân gian của họ lại có sự khác biệt lớn đến vậy? Xin mời quý vị cùng lắng nghe bốn nguyên nhân được giáo sư Dã Trung Thiên trình bày.

Thứ nhất là sự khác biệt về bản thân. Dù sao đây cũng là hai con người khác nhau, bản thân họ có sự khác biệt. Về mặt chính trị mà nói, một điểm khác biệt quan trọng là Tào Tháo xưng công, xưng vương, còn Gia Cát Lượng thì không. Việc Tào Tháo xưng công, xưng vương đã đặt nền móng cho việc Tào Phi sau này soán nhà Hán hoặc thay thế nhà Hán. Do đó, cho dù việc Tào Phi lên ngôi hoàng đế có phải là nguyện vọng của Tào Tháo hay không, thì Tào Tháo vẫn mang một tội danh không thể gột rửa. Rốt cuộc Tào Tháo có muốn làm hoàng đế hay không? Tôi vẫn giữ vững quan điểm của mình, gồm bốn chữ: Tùy duyên phó mặc (nguyên văn: thính thiên do mệnh). Tức là ông không hề nói rằng nhất định phải để Tào Phi làm hoàng đế, cũng không nói Tào Phi nhất định không được làm hoàng đế. Ông nói rằng: "Nhược thiên mệnh tại ngô, ngô vi Chu Văn vương hĩ" – Nếu thiên mệnh thực sự ở nhà Tào chúng ta, con trai cứ làm hoàng đế; nếu thiên mệnh không ở nhà Tào chúng ta, thì con đừng làm. Thế nhưng ông nắm chắc một nguyên tắc: quyền lực tối cao phải nằm trong tay nhà họ Tào chúng ta, chúng ta phải nắm giữ đại quyền, một chút quyền lực cũng không được buông lơi, danh phận có thể xuề xòa một chút. Mặc dù vậy, Tào Phi cuối cùng vẫn làm hoàng đế. Tào Phi làm hoàng đế thì cái tội danh soán Hán này đành phải để Tào Tháo gánh chịu, ông không thể gột rửa sạch sẽ được, trong khi Gia Cát Lượng hoàn toàn không có hiềm nghi này. Người đời sau tư tưởng chính thống vẫn rất nặng nề, họ nhất định sẽ làm rùm beng lên về điểm này. Đó là điểm thứ nhất.

Điểm thứ hai: Tào Tháo gian trá, Gia Cát Lượng thẳng thắn. Đây cũng là điều không thể chối cãi. Quý vị xem, Gia Cát Lượng từng giở trò âm mưu quỷ kế bao giờ chưa? Chưa hề đúng không? Ông làm việc gì cũng đường đường chính chính. Chính vì làm việc đường đường chính chính nên ông rất mệt mỏi, thế nên ông đặc biệt cực nhọc. Tào Tháo vẫn còn rất nhiều thời gian để vui chơi, còn chúng ta không thấy Gia Cát Lượng có thời gian đi chơi, quá mức chính phái. Điều này cũng khiến người đời sau tách biệt hai người này ra. Nhưng ở đây tôi cũng phải làm rõ rằng sự gian trá của Tào Tháo sau này đã bị phóng đại lên. Gian trá là có thật, tàn độc cũng là có thật, nhưng không nặng nề như lời người đời sau đồn đại. Về vấn đề này, rất nhiều nhà sử học đã đính chính lại rồi, nếu có hứng thú, quý vị có thể tìm đọc sách của các nhà sử học.

Điểm khác biệt thứ ba chính là, Tào Tháo và Gia Cát Lượng đều là những con người chân thực. Nhưng nếu phải phân định rõ, Tào Tháo thiên về chữ "chân" (thật), còn Gia Cát Lượng thiên về chữ "thực" (thực tế). Tào Tháo dám nói lời thật lòng, trong khi Gia Cát Lượng làm việc vô cùng cẩn trọng. Gia Cát cả đời cẩn trọng, lần duy nhất bị cho là thiếu cẩn trọng chính là câu "thập mệnh khả thụ" (mười mệnh lệnh cũng có thể nhận), thế nên mới bị nghi ngờ. Còn Tào Tháo thì bất chấp: "Giả sử quốc gia không có cô, không biết có mấy kẻ xưng đế, mấy kẻ xưng vương" – những lời thế này phạm phải đại kỵ, đắc tội với rất nhiều người, người bình thường không dám nói, nhưng ông ấy lại dám nói. Chúng ta đọc "Thuật chí lệnh" của Tào Tháo sẽ thấy nhân vật này là một con người rất chân thực, một con người rất dám nói lời thật lòng: "Ta đây rốt cuộc là thế nào? Xuất thân không tốt, danh tiếng cũng chẳng lành, thế nên ban đầu dã tâm cũng không lớn, chỉ muốn làm một vị quận trưởng hay huyện lệnh tốt nào đó, để mọi người thấy rằng ta không phải kẻ vô dụng, nhưng dần dần dã tâm của ta lớn dần lên, bây giờ ta muốn làm Tề Hoàn công, Tấn Văn công". Ông ấy nói một cách thực tế như vậy đấy, ông rất "chân". Còn Gia Cát Lượng thì "thực", từng bước chân thực làm việc, thực tế làm tốt từng việc một. Văn hóa của dân tộc chúng ta ưa chuộng sự "thực" hơn, trong văn hóa Trung Hoa có một loại tinh thần gọi là tinh thần thực tiễn "tri hành hợp nhất", thế nên chúng ta sẽ yêu mến những người làm việc tận tụy thiết thực như Gia Cát Lượng hơn, chứ không thích những kẻ dám nói những lời phạm kỵ như Tào Tháo. Điểm khác biệt thứ tư về bản thân họ, đó là Tào Tháo phức tạp, còn Gia Cát Lượng thuần khiết. Gia Cát Lượng là một con người rất thuần khiết, ông một lòng một dạ gánh vác hưng vong thiên hạ, một lòng một dạ phò tá Lưu Bị, một lòng một dạ quản lý nước Thục cho tốt, đem toàn bộ tâm can dốc hết vào công việc. Phẩm chất con người như thế này là điều dân tộc chúng ta yêu thích. Khi chúng ta nói đến việc làm người tốt, có một tiêu chuẩn là phải trở thành một con người thuần khiết, một con người đã thoát khỏi những sở thích tầm thường. Chiểu theo tiêu chuẩn ấy, Gia Cát Lượng đương nhiên là một nhân vật đáng kính trọng. Chúng ta không mấy yêu thích những con người phức tạp như Tào Tháo. Tính cách của Tào Tháo, như tôi từng nói, có lẽ là một con người phức tạp nhất trong lịch sử Trung Quốc. Tiên sinh Điền Dư Khánh đã đúc kết thành bốn câu, nói rằng Tào Tháo là loại người nào? Là anh hùng uy phong lẫm liệt (trì sá phong vân đích anh hùng), kẻ phản nghịch chống lại truyền thống (phản kháng truyền thống đích phản nghịch), tài tử văn tài rực rỡ (văn thái trác việt đích tài tử), kẻ gian thần xảo trá khắc nghiệt (quyền trá kỵ khắc đích gian thần). Quyền trá kỵ khắc chính là gian, trì sá phong vân chính là hùng, cộng lại chính là gian hùng. Phản kháng truyền thống, văn tài rực rỡ, cộng thêm việc tôi vừa nói là thích nói thật, bộc lộ một cách phóng khoáng cá tính cùng hỉ nộ ái ố của bản thân, thì điều này gọi là đáng yêu, hợp lại chính là một vị gian hùng đáng yêu. Câu nói này rất nhiều người nghe không hiểu, gian hùng sao lại có thể đáng yêu? Nghe không hiểu thì tôi đành chịu, thế nhưng trong lịch sử chúng ta kỳ thực có rất nhiều từ thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn, ví dụ như Nho tướng – đã là nho nhã thì không biết đánh trận, mà đánh trận thì phải là kẻ mãng phu thô lỗ, sao lại có thể nho nhã được? Làm sao có thể có Nho tướng? Hay ví dụ như Nghĩa tặc – đã đi làm trộm cướp thì sao gọi là nghĩa khí được, sao lại có Nghĩa tặc cơ chứ? Mọi người thử nghĩ xem có Nghĩa tặc không, có Nho tướng không? Nếu đã có Nghĩa tặc, có Nho tướng, thì cớ gì lại không thể có một vị gian hùng đáng yêu? Cho nên Tào Tháo là một vị gian hùng đáng yêu. Còn Gia Cát Lượng lại là một con người cô độc, được ca tụng hết lời nhưng kỳ thực lại không được thấu hiểu thực sự. Đó là sự khác biệt về bản thân họ, đồng thời cũng là nguyên nhân thứ nhất khiến hình tượng văn học và hình tượng lịch sử của họ hoàn toàn khác biệt.

Lời bình: Tào Tháo và Gia Cát Lượng tuy có những điểm khác biệt của bản thân, nhưng dưới cái nhìn của giáo sư Dã Trung Thiên, họ đều thể hiện cái tôi chân thật, đều có sự bộc lộ tình cảm chân thành, vì thế đều nên được khẳng định. Ví dụ như tính "chân" của Tào Tháo và tính "thực" của Gia Cát Lượng hoàn toàn có thể song song tồn tại. Thế nhưng trong hình tượng dân gian, tại sao hai con người này lại có sự khác biệt một trời một vực?

Nguyên nhân thứ hai chính là sự nhào nặn của văn nghệ. Do bản thân hình tượng lịch sử của hai nhân vật này vốn đã có sự khác biệt, nên khi bước vào các tác phẩm văn học nghệ thuật đời sau, sự khác biệt ấy đã được phóng đại lên. Ví dụ như câu nói của Tào Tháo: "Thà ta phụ người, chứ không để người phụ ta" – vỏn vẹn tám chữ, vốn không phải được ghi chép trong chính sử, nhưng đến "Tam Quốc diễn nghĩa" lại biến thành: "Thà tao phụ người trong thiên hạ, chứ không để người trong thiên hạ phụ ta". Đã bị phóng đại rồi! Vốn dĩ câu nói của người ta có đối tượng cụ thể: thà rằng ta có lỗi với hắn, chứ không để hắn có lỗi với ta, đó là mối quan hệ một đối một, nay thêm hai chữ "thiên hạ" vào thành ra phản ứng với cả thiên hạ, phóng đại lên bao nhiêu lần? Cho nên sự gian trá và tàn độc của ông trong các tác phẩm văn học nghệ thuật đã bị phóng đại lên. Mặt khác, trí tuệ của Gia Cát Lượng trong các tác phẩm văn học nghệ thuật cũng bị phóng đại, nào là cỏ thuyền mượn tên, mượn gió đông, kế thành trống... không biết đã bị thêu dệt ra bao nhiêu câu chuyện. Bởi vì đoạn này trên thực tế trong ghi chép của sử sách là một khoảng trống, cho nên cách làm như thế, đối với các tác phẩm văn học nghệ thuật mà nói, là hoàn toàn phù hợp với quy luật sáng tác văn nghệ. Vấn đề phải được giảng giải rõ ràng, các tác phẩm văn học nghệ thuật dùng để làm gì? Để xây dựng hình tượng điển hình. Hình tượng điển hình có hai loại: một loại gọi là điển hình khoa học, một loại gọi là điển hình nghệ thuật. Cái gọi là điển hình khoa học đã lựa chọn thứ gì? Gọi là tiêu bản. Tiêu bản nhất định phải là loại phổ biến nhất trong loài sinh vật đó, nhất định không được có bất kỳ sự đặc thù nào, như thế mới gọi là tiêu chuẩn, là bản mẫu tiêu chuẩn mà! Ví dụ như bạn làm một tiêu bản con rệp, bạn nhất định phải tìm một con rệp bình thường nhất thì mới gọi là tiêu bản, gọi là điển hình khoa học. Điển hình nghệ thuật thì hoàn toàn ngược lại, điển hình nghệ thuật nhất định phải làm nổi bật một nét tính cách nào đó của một con người lên. Ví dụ như muốn miêu tả một người cực kỳ keo kiệt, thì phải keo kiệt đến mức độ nào? Keo kiệt đến mức ăn trộm đồ trong chính nhà mình, thì người đó mới trở thành điển hình nghệ thuật. Các tác phẩm văn học nghệ thuật khi xây dựng hình tượng điển hình thì hai con người này nhất định phải được điển hình hóa, nhất định phải đem một số đặc điểm trên người họ ra để tô vẽ, phóng đại, thì mới có giá trị nghệ thuật. Cho nên đứng từ góc độ quy luật sáng tác văn học nghệ thuật mà nói, các nhà văn, nghệ sĩ làm như vậy là đúng, nhưng khán giả của chúng ta nhất định phải nhận thức rõ rằng đây là hình tượng văn học chứ không phải hình tượng lịch sử, đây là hai khái niệm khác nhau. Hai hình tượng này có thể song song tồn tại, nhưng chúng ta phải tách bạch chúng ra, nếu không thì sẽ thành một cuốn sổ nhùng nhằng không rõ ràng, rồi sau đó bạn có đem vấn đề ra thảo luận thì cũng chẳng thể bàn bạc nổi.

Sự tô vẽ của văn học nghệ thuật này ngoài nhu cầu cần tính điển hình ra, còn có nhu cầu nào khác nữa không? Có chứ! Nhu cầu chính trị. Đó là nguyên nhân thứ ba khiến hình tượng văn học và hình tượng nghệ thuật của hai người có sự khác biệt lớn đến vậy – nhu cầu chính trị. Nhu cầu chính trị gì? Giai cấp thống trị cần một vị trung thần, nhân dân quần chúng cần một vị thanh quan, văn nhân sĩ đại phu cần một đại diện. Ba hạng người này tình cờ gặp nhau ở một điểm: đều lựa chọn Gia Cát Lượng. Bởi vì tôi đã nói ở trước rồi, Gia Cát Lượng ở Thục Hán quả thực gói gọn trong tám chữ: vị cực nhân thần, đại quyền độc lãm (địa vị đạt tới bậc cực nhân thần, đại quyền nắm trọn trong tay). Dựa vào năng lực, địa vị và uy danh của ông, hoàn toàn có thể làm một Tào Tháo thứ hai, ông hoàn toàn có thể phong công xưng vương, cuối cùng đuổi cổ cái ông Lưu Thiện dẫu không phải kẻ thiểu năng nhưng chắc chắn đấu không lại ông ta xuống đài. Hoàn toàn có thể làm như vậy, nhưng ông lại không làm thế. Đây chính là một điển hình hiếm có nghìn năm có một của một vị trung thần! Đi đâu để tìm một người trung thành như thế chứ? Hơn nữa lại là trong một thời loạn thế! Quý vị nghĩ xem, loạn thế anh hùng nổi bốn phương, hòa thượng sờ được sao ta lại không sờ được, ai cũng có thể vớt vát một mẻ, thế mà ông lại không làm thế. Quá hiếm có, quá đáng để khẳng định, quá đáng để tô vẽ thật đậm! Cho nên giai cấp thống trị đã nhắm trúng điểm này: cần một vị trung thần; còn nhân dân quần chúng thì cần một vị thanh quan. Con người Trung Quốc chúng ta, hay nói đúng hơn là những con người trong xã hội truyền thống Trung Quốc, có ba giấc mơ: Giấc mơ thứ nhất gọi là giấc mơ minh quân – tức là hy vọng có một vị hoàng đế tốt, chân mệnh thiên tử xuất hiện để thiên hạ thái bình; nếu như hoàng đế không thể trông cậy được nữa, họ sẽ hy vọng có được một vị thanh quan, đó là giấc mơ thứ hai gọi là giấc mơ thanh quan – hoàng đế hồ đồ một chút cũng được, nhưng người cha mẹ quan cai quản trên đầu ta là một thanh quan, thì ngày tháng sống của ta cũng dễ chịu hơn; nếu như thanh quan cũng không trông cậy được nữa, họ vẫn còn giấc mơ thứ ba là giấc mơ hiệp khách – lúc này ta chỉ hy vọng có một vị hiệp khách xuất hiện, nửa đêm canh ba lấy đầu kẻ tham quan, báo thù rửa hận cho chúng ta, giải nỗi oan khuất cho chúng ta; nếu đến cả hiệp khách cũng không trông cậy được nốt thì sao? Đành phải trông chờ vào tiểu thuyết võ hiệp thôi! Đó chính là lý do vì sao người Trung Quốc lại vô cùng yêu thích tiểu thuyết võ hiệp đến vậy.

Được rồi, ba giấc mơ: giấc mơ minh quân, giấc mơ thanh quan, giấc mơ hiệp khách. Về giấc mơ thanh quan này, mọi người lại chọn Gia Cát Lượng, bởi vì Gia Cát Lượng quả thực liêm khiết công chính, lại thêm chấp pháp công bằng. Chính vì ông liêm khiết công chính, chấp pháp công bằng, cho nên sau khi ông qua đời, bách tính nước Thục đều chủ động đến cúng bái, đời đời sùng bái ông, gửi gắm vào đó lý tưởng xã hội của nhân dân quần chúng chúng ta. Đó là việc nhân dân quần chúng cần một vị thanh quan. Thứ ba: văn nhân sĩ đại phu cần một đại diện. Tầng lớp "sĩ" này vô cùng đặc biệt: họ vào thời Xuân Thu Chiến Quốc là tầng lớp quý tộc thấp nhất, đến thời Tần Hán trở thành tầng lớp bình dân cao cấp nhất. Đặc điểm của họ là gì? Cơ bản là không có bất động sản, thứ họ có là một thân bản lĩnh. Người có võ nghệ gọi là võ sĩ, người có tài văn gọi là văn sĩ. Võ sĩ có thể đi làm bảo tiêu hoặc thích khách cho người khác, văn sĩ có thể đi làm mưu sĩ hoặc thư kí cho người khác. Cho nên đặc điểm của tầng lớp sĩ là họ phải tham gia vào chính trị. Chỉ có một số cực kỳ ít, cực kỳ ít những người thực sự không muốn tham gia thì gọi là ẩn sĩ, còn lại các văn sĩ hay võ sĩ đều phải tham gia vào chính trị xã hội thực tế.

Nhưng tầng lớp sĩ này còn có một đặc điểm nữa là gì? Họ có tính độc lập, họ không có bất động sản, họ có thể lưu động, đó gọi là sự lưu động nhân tài. Họ có thể di chuyển, thế nên họ là gì? Họ là sợi lông, sợi lông phải bám vào tấm da thì mới phát dụng được tác dụng, "bì chi bất tồn, mao tương yên phụ" (da không còn thì lông bám vào đâu). Họ nhất định phải bám vào một tấm da, nhưng họ lại không nỡ bám vào một tấm da nào đó, bởi vì bám vào một tấm da thì ta sẽ không còn tự tôn, không còn tôn nghiêm nữa. Cho nên tốt nhất là gì? Tốt nhất là tấm da tự tìm đến sợi lông, bảo với sợi lông rằng: "Ngươi hãy bám vào người ta đi!", ta liền bảo: "Ta không đi đâu!", ngươi lại bảo: "Ngươi đến đi!", ta đáp: "Ta không đi đâu!", ngươi nài nỉ: "Thôi được rồi, ta miễn cưỡng đi vậy." Ba lần ghé lều tranh (tam cố thảo lư)! Tại sao người đời sau lại phóng đại chuyện tam cố thảo lư lên đến mức độ đó? Chính là để biểu đạt nhu cầu chính trị ấy của họ, hy vọng tốt nhất là các bậc quân chủ dưới gầm trời này đều giống như Lưu Bị, đến mời ta ba lần. Xin lỗi nhé, trong lịch sử chỉ có đúng một lần này thôi, hơn nữa các hoàng đế đời sau chẳng những không thèm đến mời bạn, mà còn bảo với bạn rằng: Các người muốn đến nương nhờ à? Thi cử trước đã! Thi khoa cử các ngươi biết là thế nào không? Lúc bước vào cửa là phải cởi sạch quần áo để khám xét đấy, sợ các ngươi mang theo tài liệu gian lận gì đó, tất cả đều phải lột trần truồng đi vào! Thời Tam Quốc có một vị sĩ nhân được ba lần mời mới chịu xuất sơn, họ vô cùng ngưỡng mộ điều đó. Ba sức mạnh tập hợp lại với nhau đã nhào nặn nên hình tượng văn học và hình tượng dân gian của Gia Cát Lượng. Thế nên ông từ một con người biến thành một vị thần.

Và rồi có người sẽ hỏi: Thế còn Tào Tháo thì sao? Tại sao Tào Tháo từ một con người lại biến thành một con quỷ? Đạo lý cũng rất đơn giản: nhu cầu điển hình. Đã có điển hình chính diện thì cần phải có điển hình phản diện, điển hình chính - phản hai mặt kết hợp với nhau mới có thể giáo dục được đời sau chứ! Gia Cát Lượng đã làm điển hình chính diện rồi, vậy Tào Tháo đương nhiên phải đi làm điển hình phản diện. Đáng đời nhà ngươi, ai bảo ngươi cứ xông lên đằng trước làm gì? Ai bảo ngươi lắm tật xấu thế? Ai bảo ngươi để người khác nắm thóp nhiều như vậy? Nhu cầu chính trị! Chẳng có hoàng đế nào lại hy vọng tể tướng của mình học theo Tào Tháo cả, có vị hoàng đế nào thích thế không? Đúng không? Chẳng có kẻ làm cấp dưới nào lại thích cấp trên của mình hễ không vui là giết người cả, ai mà thích chứ? Còn các văn nhân sĩ đại phu thì đương nhiên sẽ không ca ngợi Tào Tháo rồi, bởi vì Tào Tháo xuất thân từ gia đình hoạn quan. Quý vị phải biết rằng hoạn quan và sĩ tộc có mâu thuẫn cực kỳ sâu sắc, thời kỳ cuối Đông Hán gọi là phe thanh lưu và phe trọc lưu, căn bản không thể dung hợp với nhau. Khinh miệt ông còn không kịp ấy chứ. Nhu cầu chính trị – đó là nguyên nhân thứ ba.

Lời bình: Dựa theo phân tích trước đó của giáo sư Dã Trung Thiên, do sự tô vẽ của văn học và nhu cầu chính trị, nên trong hình tượng dân gian và hình tượng văn học, Tào Tháo và Gia Cát Lượng đã đảm nhận hai vai trò bị phóng đại: một người đại diện cho cái ác, một người đại diện cho cái thiện. Tào Tháo không thể tránh khỏi việc từ một vị anh hùng biến thành một tên gian hùng, Gia Cát Lượng từ đó cũng bước lên đài thần thánh. Vậy tại sao người đời sau lại sẵn lòng tiếp nhận một sự cải biên vốn không hoàn toàn chân thực đến thế? Nguyên nhân nào đã thúc đẩy nên hình tượng cuối cùng của hai người?

Nguyên nhân thứ tư: Tâm lý xã hội. Tâm lý xã hội của người Trung Quốc là gì? Chính là mặc cảm thánh nhân (thánh nhân tình kết). Bởi vì Trung Quốc là một quốc gia mà ý thức tôn giáo... tức là dân tộc chúng ta là một dân tộc có ý thức tôn giáo nhạt nhòa. Trong đời sống xã hội của xã hội truyền thống chúng ta, kỳ thực là không có tôn giáo. Chúng ta không có tôn giáo bản địa, tôn giáo toàn là từ bên ngoài truyền vào, Đạo giáo cũng là sau khi tôn giáo ngoại lai du nhập vào mới xuất hiện, chứ không phải do chúng ta tự sản sinh ra. Chúng ta không sùng bái thần linh, chúng ta sùng bái con người, đó là điểm khác biệt giữa văn hóa Trung Hoa và phương Tây. Người phương Tây sùng bái thần linh, hơn nữa vị thần trong Cơ Đốc giáo là vô hình. Thượng đế trong giáo lý Cơ Đốc không có hình thù, không phải là vị thần có nhân cách, ngài là một sự tồn tại nhìn không thấy, sờ không tới, vì thế vượt lên trên tất cả mọi người, do đó mới có thể hiện thực hóa sự bình đẳng giữa người với người trước mặt Thượng đế, mới có sự sám hối trước Thượng đế – thực chất nó là một loại độc thoại nội tâm.

Còn Trung Quốc thì sao? Họ không có khái niệm này, truyền thống Trung Quốc không có khái niệm này. Thứ mà họ sùng bái chính là con người, bắt đầu từ Phục Hy, rồi đến Chu Công, Khổng Tử, đều là những con người bằng xương bằng thịt, sùng bái người thật việc thật. Thế nhưng, một khi vị chân nhân này đã trở thành đối tượng được sùng bái, thì bắt buộc phải lý tưởng hóa họ, thần thánh hóa họ, phải tô vẽ họ thành ra hoàn mỹ không tì vết. Ví dụ như Khổng Tử, đời sau được tôn là "Đại thành chí thánh tiên sư", thậm chí sau đó còn có một câu nói rằng một con người, chỉ cần bạn học được ba điều từ Khổng Tử là bạn đã trở thành người quân tử rồi. Khổng Tử quá cao lớn, quá hoàn mỹ, "cao sơn ngưỡng chỉ", bạn chỉ có thể ngẩng đầu lên nhìn, đến học hỏi còn chẳng học nổi, học được ba điều đã là giỏi lắm rồi. Có một tên công tử bột, một gã ăn chơi trác táng từng nói thế này: "Ta đã học được ba điều từ Khổng Tử đấy!". Mọi người bảo không thể nào, cái loại người như mày mà cũng học được ba điều từ Khổng Tử cơ à? "Ta đương nhiên học được ba điều: Ăn uống không chê đồ tinh tế, lóc thịt không chê miếng nhỏ, rượu uống không tính số lượng". Từ đó chúng ta có thể thấy việc sùng bái người thật này buồn cười đến mức độ nào! Đã là con người thì sẽ có điểm yếu, đã là con người thì sẽ có khuyết điểm, đã là con người thì sẽ mắc sai lầm, trên thế giới này làm gì có con người nào không điểm yếu, không khuyết điểm, không mắc sai lầm cơ chứ? Ngay cả các vị thần linh đôi khi cũng khó tránh khỏi mà! Vị Thượng đế trong "Kinh Thánh" ấy chẳng phải cũng không biết trong vườn Địa Đàng có một con con rắn đó sao? Bạn nói con rắn đó từ đâu tới? Là do ngài sáng tạo ra hay không phải do ngài sáng tạo ra? Nếu là do ngài sáng tạo ra thì ngài không hoàn toàn thiện; nếu là từ bên ngoài bò vào thì ngài không hoàn toàn toàn năng; bên ngoài bò vào một con rắn mà ngài không biết thì ngài không hoàn toàn thông thái. Thần linh còn khó tránh khỏi sai lầm, huống chi là con người?

Thế nhưng, do chúng ta có sự sùng bái như thế này, chúng ta liền muốn biến đối tượng ấy thành ra hoàn mỹ không tì vết. Mà theo quan điểm của tôi, một khi con người đã trở nên hoàn mỹ không tì vết thì tôi sẽ không thể tin nổi, tuyệt đối không đáng tin, và cũng tuyệt đối không đáng yêu. Con người đáng yêu nhất định phải là con người có khuyết điểm sai lầm, cho dù lúc ngủ có ngáy đi chăng nữa, bạn ít ra cũng phải có chút khuyết điểm chứ.

Lời bình: Giáo sư Dã Trung Thiên cho rằng sự khác biệt của bản thân, sự tô vẽ của văn nghệ, nhu cầu chính trị và tâm lý xã hội chính là bốn nguyên nhân lớn hình thành nên hình tượng văn học và hình tượng dân gian của Tào Tháo và Gia Cát Lượng. Trong đó, sự sùng bái thánh nhân và mặc cảm tôn sùng là cực kỳ quan trọng. Chính vì có tâm lý này, chúng ta mới muốn biến đối tượng sùng bái thành ra hoàn mỹ không tì vết. Tương tự như vậy, cũng chính vì có tâm lý này, nên khi chúng ta biến một người thành thần, thì nhất định cũng sẽ biến người khác thành quỷ. Vậy đằng sau tâm lý ấy rốt cuộc là gì?

Thực ra, bây giờ chúng ta quay đầu nhìn lại, Tào Tháo và Gia Cát Lượng trong hình tượng văn học và hình tượng dân gian của chúng ta, một người là thần, một người là quỷ, hóa ra lại chính là hai mặt của bản chất con người. Con người vốn rất phức tạp, con người vốn rất mâu thuẫn, sâu thẳm trong nội tâm của bất kỳ ai cũng đều tồn tại cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác. Khi bản chất con người ấy khúc xạ vào các tác phẩm văn học nghệ thuật, khúc xạ vào những câu chuyện truyền thuyết dân gian của chúng ta, liền hình thành nên hai hình tượng như thế này. Cho nên chúng ta mới nói họ giống như hai mặt của một đồng tiền xu, và đồng tiền xu ấy chính là nhân tính. Họ cũng giống như sóng sau sóng trước của sông Trường Giang: Tào Tháo là lớp sóng đi trước, Gia Cát Lượng là lớp sóng đi sau, cả hai đều dốc sức thúc đẩy một con đường lối Pháp gia thuộc về giai cấp địa chủ hàn tộc. Sóng sau xô sóng trước, sóng trước chết trên bãi cát. Khi Gia Cát Lượng trở thành lớp sóng đi sau rồi, Tào Tháo không thể tránh khỏi việc chết trên bãi cát. Còn chúng ta hôm nay nhìn lại đoạn lịch sử này, chúng ta nên nhìn cao hơn, nhìn xa hơn, nhìn sâu hơn. Đó cũng là điều tôi muốn gửi gắm qua 52 tập chương trình đại hình mang tên "Bình Tam Quốc" đã được giảng giải trọn vẹn. Cảm ơn quý vị đã theo dõi, xin chào tạm biệt.