Lời bình: Đây là một hình tượng gần như hoàn hảo, thế nhưng đây lại là một nhân vật khiến người ta trăn trở nhất. Ông là điển hình của sự trung thành, hiện thân của trí tuệ, mô mực của bề tôi, đằng sau ông cũng để lại từng câu đố chưa có lời giải. Nếu không có việc Lưu Bị ba lần đến lều tranh, Gia Cát Lượng có xuất sơn không? Sau khi Lưu Bị xưng đế, vì sao ông vẫn thừa nhận Tôn Quyền xưng đế? Sau khi Lưu Bị qua đời, có phải ông đã nắm quyền lớn, lũng đoạn Lưu Thiện hay không? Muôn vàn phỏng đoán không có hồi kết, chúng ta nên nhìn nhận Gia Cát Lượng như thế nào? Xin mời đón xem chương trình Bình Tam Quốc của Dịch Trung Thiên: "Trăm năm cô độc".

Thời đại Tam Quốc là một thời đại nhân tài xuất hiện lớp lớp, cũng là một thời đại phát huy ánh hào quang nhân tính. Gia Cát Lượng chính là một điển hình, ông xuất sơn năm hăm sáu tuổi, phò tá Lưu Bị, lúc đối sách Long Trung đã dự liệu trước việc Lưu Bị sau này có thể chiếm một phần ba thiên hạ. Vào thời điểm chân vạc hình thành, đối nội ông dùng pháp luật trị vì Thục, đối ngoại hòa hiếu với Tôn Quyền ở phía đông, kháng cự Tào Thao ở phía bắc, cho đến khi bệnh mất trong doanh quân ở Ngũ Trượng Nguyên. Đây chính là cuộc đời truyền kỳ của Gia Cát Lượng, thực sự làm được "cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi". Nhưng vàng không đủ thuần, người không hoàn hảo, Gia Cát Lượng đồng thời cũng khơi mào rất nhiều tranh cãi của người đời sau. Việc ba lần đến lều tranh bị cho là làm cao không chịu xuất sơn, việc thay quyền quân chủ bị cho là bắt chước Tào Thao lũng đoạn hoàng đế. Vậy Gia Cát Lượng đã để lại từng câu đố chưa có lời giải gì? Tiên sinh Dịch Trung Thiên đánh giá thế nào? Gia Cát Lượng rốt cuộc là một người như thế nào? Giáo sư Dịch Trung Thiên của Đại học Hạ Môn làm khách mời tại Bách gia giảng đàn, sẽ kể cho quý vị nghe một cách đặc sắc chương Bình Tam Quốc: "Trăm năm cô độc".

Dịch Trung Thiên: Tập trước chúng ta đã nói về mối quan hệ giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng, chúng ta đọc ra hai chữ "cô độc" từ mối quan hệ này. Có lẽ khán thính giả sẽ hoài nghi, Gia Cát Lượng có cô độc không? Cô độc. Phàm là nhân vật vĩ đại thì đều cô độc cả, Tào Thao cô độc, Gia Cát Lượng cô độc. Tào Thao cô độc đến mức ngay cả con trai cũng không hiểu mình. Đúng vậy, Gia Cát Lượng rất được tôn sùng ở đời sau, nhưng chúng ta phải biết rằng, một nhân vật lịch sử càng được tôn sùng ở đời sau thì ông ta lại càng cô độc. Ví dụ như Khổng Tử, Khổng Tử được tôn sùng đến địa vị Đại thành chí thánh tiên sư như thế, mà phán đoán của giáo sư Lý Linh thuộc Đại học Bắc Kinh đối với Khổng Tử là gì? Ba chữ "chó nhà có tang". Điều này được ghi chép trong "Sử ký - Khổng Tử thế gia", hơn nữa còn được chính Khổng Tử công nhận. Cho nên Gia Cát Lượng cũng vậy, trong cuộc đời của ông có rất nhiều điều bí ẩn, những điều bí ẩn này đã bị ánh hào quang của ông che khuất. Ở tập này, tôi sẽ kể cho mọi người nghe bốn điều bí ẩn về Gia Cát Lượng. Bí ẩn thứ nhất: Bí ẩn xuất sơn. Gia Cát Lượng xuất sơn bằng cách nào? Thuyết pháp được công nhận là ba lần đến lều tranh, có phải sự thật không? Phải. Nhưng đồng thời còn có một thuyết pháp nữa là tự mình đến cửa đề cử. Tôi đã nói ở tập "Ba lần đến lều tranh" rồi, hơn nữa tôi rút ra kết luận rằng, tự mình đến cửa đề cử và ba lần đến lều tranh là cùng tồn tại, một cái ở trước, một cái ở sau. Lập tức liền bị rất nhiều người mắng xối xả, bảo rằng sao ông dám hạ thấp Gia Cát Lượng? Quan điểm của tôi rất rõ ràng, nếu là sự thật, chúng ta bắt buộc phải dựa vào lương tri và lương tâm để nói ra sự thật đó, không cần biết đến việc anh đang nâng cao hay hạ thấp. Hơn nữa đây cũng không phải là hạ thấp, tại sao vậy? Chúng ta hiện nay nhìn vào thuyết pháp ba lần đến lều tranh, thuyết pháp ba lần đến lều tranh có căn cứ không? Có, ở đâu? "Xuất sư biểu", cho nên chắc chắn là sự thật, nhưng tuyệt đối không phải là Gia Cát Lượng làm cao không chịu xuất sơn, cứ phải để Lưu Bị mời ba lần bốn lượt mới chịu ra, cũng tuyệt đối không phải là ban đầu ông không có ý định xuất sơn, phải đợi sau ba lần đến lều tranh mới chịu xuất sơn. Vốn dĩ ông là người muốn xuất sơn, bằng chứng ở đâu? "Tam quốc chí - Gia Cát Lượng truyện" của Trần Thọ chép: "Mỗi tự bỉ Quản Trọng, Nhạc Nghị" (Tự ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị). Một người tự ví mình với Quản Trọng, Nhạc Nghị, tuyệt đối không thể chết già ở Long Trung. Tức là câu hỏi tôi đặt ra trong chương trình, ông ở Long Trung để làm gì? Ông chắc chắn là muốn ra, vậy tại sao "Xuất sư biểu" lại có một thuyết pháp khác, dường như là một thuyết pháp khác? Dường như, chúng ta xem "Xuất sư biểu" nói thế nào: "Thần bản bố y, cung canh vu Nam Dương, cẩu toàn tính mệnh vu loạn thế, bất cầu văn đạt vu chư hầu. Tiên đế bất dĩ thần ti tiện, úy tự uổng khuất, tam cố thần vu thảo lư chi trung, tư thần vu đương thế đại sự, do thị cảm kích, toại hứa tiên đế dĩ khu trì." Vậy trong này có một vấn đề, một là "cẩu toàn tính mệnh vu loạn thế, bất cầu văn đạt vu chư hầu" dường như ban đầu vốn dĩ đã có ý định như thế, là Lưu Bị mời ông ra, điều này mâu thuẫn với "mỗi tự bỉ Quản Trọng, Nhạc Nghị". Vậy tự ông mâu thuẫn sao? Không phải, bạn phải hiểu người xưa, đây là lời khiêm tốn. Hai chữ tiếp theo cũng là lời khiêm tốn: Ti tiện và cảm kích. Ti tiện ở đây không phải là ti tiện theo nghĩa đạo đức của chúng ta hiện nay, "ti" là địa vị thấp kém, "bỉ" là nơi ở hẻo lánh, dịch sang tiếng Hán hiện đại thì "bỉ" chính là người ở vùng quê, dịch sang tiếng Hán hiện đại thì "ti" là người dân thường bình thường, đây là lời khiêm tốn. "Do thị cảm kích" là gì? "Cảm" là cảm phấn, "kích" là kích lệ, không phải mang nghĩa cảm ơn như hiện nay. Ta vốn là người ở vùng quê, cũng chẳng có địa vị gì, tiên đế không vì thế mà coi thường ta, đến bàn luận với ta về đại sự thiên hạ, cho nên ta chịu cảm phấn và kích lệ, ta mới xuất sơn. Đây là lời khiêm tốn đấy, là sự tưởng nhớ đối với tiên đế đấy, là công lao quy về tiên đế đấy! Thực tế Gia Cát Lượng là người thế nào? Quốc sĩ, quốc sĩ vô song. Đặc điểm của quốc sĩ là gì? Lấy thiên hạ làm trọng trách của mình. Chúng ta có một bài hát tên là "Bài ca tốt nghiệp", mọi người đều rất quen thuộc mà, các bạn học sinh đứng dậy đi, gánh vác lấy sự hưng vong của thiên hạ. Một sinh viên bình thường cậu ta còn có chí hướng này để làm rường cột quốc gia, gánh vác lấy sự hưng vong của thiên hạ, chẳng lẽ Gia Cát Lượng lại không có nổi chút chí hướng này sao? Phủ nhận chí hướng này của ông mới chính là hạ thấp Gia Cát Lượng đấy! Hơn nữa nếu Gia Cát Lượng thực sự có ý định thủ vững Long Trung không ra, là người không chịu xuất sơn, Lưu Bị sẽ không coi trọng ông. Tôi đã nói đến một sự thật trong tập "Xuân Mai nấu rượu", đó là có một người tên là Tạc Tị tìm đến Trần Đôn, Trần Đôn sau khi gặp ông ta thì tự mình ngủ giường lớn, cho ông ta ngủ giường nhỏ. Tạc Tị canh cánh trong lòng kể lại với Lưu Bị, Lưu Bị nói anh là người thế nào? Anh là kẻ sĩ, anh là quốc sĩ, quốc sĩ chính là phải lấy thiên hạ làm trọng trách của mình. Bây giờ thiên hạ đại loạn, chỉ đang đợi các ngươi ra ngoài để báo quốc cứu dân, các ngươi đều không chịu xuất sơn, thì đối phó thế nào với trăm họ trong thiên hạ? Ngươi đang làm gì vậy? Ngươi đang đi mua ruộng tậu nhà, đừng nói là Trần Đôn coi thường ngươi, đến ta Lưu Bị cũng coi thường ngươi. Trần Đôn còn khách khí cho ngươi ngủ giường nhỏ, ngươi đến nhà ta, ta cho ngươi ngủ dưới đất. Cho nên một người không chịu đứng ra trong lúc quốc nạn đầu tơi như vậy, Lưu Bị sẽ không coi trọng, mà Gia Cát Lượng không phải là loại người đó. Chúng ta đi đọc "Tam quốc chí", Lưu Bị thua chạy đến Đương Dương cùng Lỗ Túc đi đến Hạ Khẩu, lúc này quân đội của Tào Thao đuổi tới, phải làm thế nào? Gia Cát Lượng đã nói những gì? Xin phụng mệnh cầu cứu Tôn tướng quân, đứng ra nhận trách nhiệm mà! Cho nên ông chính là một người dám đứng ra, là một người lấy thiên hạ làm trọng trách của mình. Do đó khi Tào Thao chuẩn bị đánh Kinh Châu, Gia Cát Lượng phát hiện Kinh Châu nguy hiểm, ông sẽ ra ngoài tìm Lưu Bị, ông sẽ chủ động tìm Lưu Bị, chỉ là vì lý do chúng ta không biết, lần này không đạt được thỏa thuận nào, cũng có thể là Gia Cát Lượng đi gặp Lưu Bị xong, Lưu Bị vẫn phải suy tính một chút hoặc là khảo sát một chút, Gia Cát Lượng lại quay về Long Trung, sau đó Lưu Bị lại đến Long Trung gặp Gia Cát Lượng. Cái gọi là ba lần đến con không nhất định chỉ có ba lần, cũng có thể là nhiều lần, càng không có nghĩa là đi ba lần mà chỉ gặp một lần, có lẽ lần nào cũng gặp, nói rất nhiều chuyện, càng nói càng hợp ý, cuối cùng quyết định xuất sơn phò tá Lưu Bị. Cho nên cách giải thích như vậy không những không hạ thấp Gia Cát Lượng, ngược lại còn là sự khẳng định cao độ. Bởi vì chúng ta nhìn thấy gì từ trong vụ việc này? Nhìn thấy một loại tinh thần của Gia Cát Lượng, tinh thần này chính là tinh thần quốc sĩ mang tâm tư gắn liền với thiên hạ, đây mới là tinh thần chúng ta nên khẳng định. Kiểu ra vẻ thanh cao, lớn tiếng tuyên bố làm ẩn sĩ, không chịu bỏ công sức vì đất nước, cái gọi là biểu hiện đó chính là biểu hiện của văn nhân hủ lậu, không thể lấy làm gương. Đây là điều bí ẩn thứ nhất, điều bí ẩn xuất sơn.

Lời bình: Gia Cát Lượng mang phong thái quốc sĩ luôn mang tâm tư hướng về thiên hạ, lo cho nước lo cho dân, việc xuất sơn của ông không hề làm ra vẻ thanh cao trong mắt người đời thường, hơn nữa những sự thật sau đó cũng đã chứng minh điểm này. Gia Cát Lượng sau khi xuất sơn vô cùng trung thành, tận tụy làm tròn bổn phận, giúp Lưu Bị hoàn thành bá nghiệp của mình. Thế nhưng tám năm sau khi Lưu Bị xưng đế, Tôn Quyền xưng đế ở Vũ Xương, lại phái sứ thần đến Thục bày tỏ hai vua cùng tôn trọng lẫn nhau. Điều khiến người ta kinh ngạc là Gia Cát Lượng không những không ngăn cản Tôn Quyền, mà còn phái người đến chúc mừng, ông thừa nhận Tôn Quyền xưng đế, đồng ý cục diện hai vua cùng tôn trọng, đây là vì sao chứ? Gia Cát Lượng mang tư tưởng chính thống vì sao lại chấp nhận hiện thực này? Điều này cũng đã trở thành điều bí ẩn thứ hai mà Gia Cát Lượng để lại cho người đời sau.

Thứ hai, điều bí ẩn cùng tôn trọng. Cái gọi là cùng tôn trọng là gì? Chính là thừa nhận Tôn Quyền xưng đế. Chúng ta biết rằng Tôn Quyền xưng đế tương đối muộn, nhưng sau đó vẫn xưng đế. Trình tự xưng đế thời đại Tam Quốc là thế này, đầu tiên là Tào Phi xưng đế, sau khi Tào Thao chết, ông ta kế nhiệm Ngụy vương, sau đó tiếp nhận pháp độ Cửu phẩm quan nhân và kiến nghị của Trần Quần, đạt được giao dịch chính trị với giai cấp địa chủ sĩ tộc, sau đó diễn một màn hài kịch chính trị nhường ngôi, lên làm hoàng đế. Vậy sau khi lên làm hoàng đế rồi, nhà Hán không còn nữa, biến thành nhà Ngụy. Lúc này năm sau Lưu Bị tuyên bố xưng đế, vẫn gọi là Hán, bởi vì hoàng đế nhà Hán không còn nữa, triều Hán cũng không thể không có hoàng đế chứ, vậy ta Lưu Bị lên làm. Còn Tôn Quyền chần chừ mãi không xưng đế, nhưng cuối cùng vẫn xưng đế. Tôn Quyền sau khi xưng đế liền phái sứ giả đến nước Thục thông báo với nước Thục, nói ta cũng làm hoàng đế rồi, vậy chúng ta có thể có hai hoàng đế được không? Đây là một chuyện rất lớn, bởi vì kể từ khi có chế độ đế quốc, dưới gầm trời này chỉ có một quốc gia, một hoàng đế, một chính phủ, sao lại vẽ ra tận hai người chứ? Huống chi phía bắc vẫn còn một người nữa. Đương nhiên, cái việc Tôn Quyền đưa ra là Thục Hán các anh cũng thừa nhận Đông Ngô chúng tôi, Đông Ngô chúng tôi cũng thừa nhận Thục Hán các anh, chúng ta đều không thừa nhận Tào Ngụy, thế cũng không được nha, trời không hai mặt, người không hai vua. (Nhưng) Gia Cát Lượng đồng ý, mà sự đồng ý này là điều trước đây không thể tưởng tượng nổi. Đương nhiên, trong quan hệ Tam Quốc, Gia Cát Lượng cực lực chủ trương liên Ngô kháng Tào, đây là từ đầu đến cuối chưa từng thay đổi bao giờ. Cho nên sau trận Di Lăng, sau khi Lưu Bị qua đời, việc mà Gia Cát Lượng lập tức phải làm chính là khôi phục lại quan hệ minh hữu với Đông Ngô, phái Đặng Chi đi sứ nhà Ngô, Tôn Quyền đồng ý, từ đó hai nhà Ngô Thục không còn xảy ra chiến tranh nữa. Nhưng Đặng Chi đi sứ nhà Ngô nhiều lần, lần thứ hai đi sứ nước Ngô, lúc đó Tôn Quyền vẫn chưa xưng đế, Tôn Quyền liền đưa ra ý tưởng hai vua cùng tôn trọng. Tôn Quyền nói nếu như sau này thiên hạ thái bình rồi, chúng ta tiêu diệt được Tào Ngụy, quý quốc và nước chúng tôi cùng cai trị thiên hạ thì thế nào? Đặng Chi đã nói gì? Nói đại vương ơi, điều này e rằng không được đâu, hai nước chúng ta liên hợp lại tiêu diệt Tào Ngụy rồi, tôi hy vọng các ông có thể thức thời, ý là hy vọng các ông đầu hàng. Nếu phương quý ngài không thức thời mà nói, thì rất khó xử đấy, trời không hai mặt, người không hai vua, vậy hai nước chúng ta đành phải ai về nhà nấy, vua của mỗi bên tu dưỡng chính đức, văn thần võ tướng của mỗi bên luyện tập công phu, chúng ta đều cầm dùi trống lên đánh, gặp nhau trên chiến trường. Đây là những lời Đặng Chi nói khi đi sứ nhà Ngô, nhưng khi Tôn Quyền thực sự xưng đế, Gia Cát Lượng quyết định thừa nhận hai vua cùng tôn trọng. Việc này ý nghĩa vô cùng to lớn, đối với một người có tư tưởng chính thống nặng nề mà nói, bước ra bước này là vô cùng không dễ dàng. Vì sao lại làm như vậy? Thể hiện ra điều gì? Tôi cho rằng thể hiện ra chính là tinh thần thực tế của Gia Cát Lượng. Gia Cát Lượng là một người cực kỳ thực tế, chúng ta bây giờ quay đầu lại đọc "Long Trung đối" của ông, anh xem có câu nói suông nào không, vô cùng thực tế. Lưu Bị còn nói gì: "Thần thiết mệnh, chủ thượng mông trần. Cô bất độ đức lượng lực, dục tín đại nghĩa vu thiên hạ, nhi trí thái đoản thiển, toại dụng sương cuồng, chí ư kim nhật. Nhi chí du vị dĩ, quân vị kế tương xuất?" Gia Cát Lượng không cùng anh thảo luận vấn đề chủ thượng mông trần, thần thiết mệnh những vấn đề này, cái ông nói là anh mau chóng chiếm lấy một chỗ đi, Đổng Trác vừa đến là thiên hạ đại loạn, tất cả mọi người đều đang tranh giành địa bàn, anh nhất định phải có căn cứ địa mới được, vô cùng thực tế, là một người cực kỳ thực tế. Cho nên việc cùng tôn trọng hai vua này, tôi cho rằng lại một lần nữa thể hiện ra một tinh thần rất đáng để chúng ta học tập ở Gia Cát Lượng, chính là tinh thần thực tế biết xét thời thế đánh giá hoàn cảnh. Nhưng trong này có một vấn đề, chính là việc ông bắc phạt. Vấn đề này tôi đã nói ở các chương trình trước rồi, chính là vì sao cứ liên tục bắc phạt, cũng không phải là ông không xét thời thế đánh giá hoàn cảnh, thực sự là ngoài cách làm này ra thì không còn sự lựa chọn nào khác, điều này không triển khai nói thêm nữa, đây là điều bí ẩn thứ hai.

Lời bình: Trong lịch sử cổ đại Trung Quốc e rằng rất khó tìm được vị Thừa tướng thứ hai giống như Gia Cát Lượng "cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi". Mưu lược chính trị của ông đã khiến ông bước ra khỏi lều tranh, phò tá Lưu Bị, ông lại vì đại cục mà thừa nhận Tôn Quyền xưng đế, giữ vững việc quan hệ hữu nghị với Đông Ngô. Sau khi Lưu Bị qua đời, ông lại phò tá ấu chúa Lưu Thiện lấy "bắc định Trung Nguyên, hưng phục Hán thất" làm trọng trách của mình, thực hiện chiến lược liên Ngô kháng Ngụy, lại tự mình thống soái quân đội nhiều lần xuất sư Kỳ Sơn tấn công Tào Ngụy. Trong việc quản lý đối nội, ông việc lớn việc nhỏ đều tự mình giải quyết, cái gì cũng tự tay làm lấy. Thế nhưng đằng sau việc Gia Cát Lượng việc lớn việc nhỏ đều tự mình giải quyết, cái gì cũng tự tay làm lấy ấy, lại để lại một lời đồn đại là thâu tóm đại quyền, lũng đoạn Lưu Thiện. Cho nên mối quan hệ quân thần này bỗng trở nên vô cùng tế nhị. Vậy Gia Cát Lượng có thực sự lũng đoạn hoàng đế không? Ông lại có thực sự thâu tóm đại quyền không? Điều này cũng đã trở thành điều bí ẩn thứ ba mà Gia Cát Lượng để lại cho hậu thế.

Thứ ba, điều bí ẩn chuyên chính. Trước đó chúng ta đã nói rồi, việc huy hoàng đầu tiên trong cuộc đời Gia Cát Lượng chính là sau khi xuất sơn, đã thúc đẩy liên minh Tôn Lưu hình thành. Nhưng từ sau trận Xích Bích cho đến trận Di Lăng, chúng ta cơ bản không nghe thấy tiếng nói của ông, việc thực sự tung hoành vẫy vùng là sau khi Lưu Bị qua đời. Sau khi Lưu Bị qua đời, Gia Cát Lượng tiếp quản toàn diện chính quyền Thục Hán. Chiếu theo lời kể trong "Tam quốc chí" thì: "Chính sự vô cự tế, hàm quyết vu lượng". Tức là tất cả mọi việc quân sự, chính trị, bất kể là việc lớn hay việc nhỏ đều do Gia Cát Lượng quyết định, đều do một mình Gia Cát Lượng quyết định tất, cái này gọi là thâu tóm đại quyền, hơn nữa còn lũng đoạn hoàng đế. Điều này ở Trung Quốc cổ đại cũng là một việc vô cùng kiêng kỵ, cho nên các nhà lịch sử học đối với việc này đưa ra giải thích của riêng mình, liền cảm thấy vô cùng khó xử. Giải thích chung quy lại có hai loại: một loại là Lưu Thiện thiểu năng trí tuệ, nhưng những khán thính giả đã xem qua tập "Quân thần rất mực" nên đồng tình với một quan điểm của tôi, đó là Lưu Thiện không hề thiểu năng trí tuệ. Loại quan điểm thứ hai là Gia Cát Lượng tham lam quyền lực, nhưng sự thật chứng minh ông cũng không hề tham lam quyền lực, ông không đem chức Thừa tướng của mình truyền lại cho con trai giống như Tào Thao. Phải giải thích thế nào đây? Chỉ có thể giải thích là ông quá có trách nhiệm, ông không yên tâm, ông không yên tâm giao những việc lớn như thế cho người khác làm. Đây là tâm lý mà một người có năng lực mạnh thường sẽ có, một người có năng lực quá mạnh rồi thì anh ta sẽ không yên tâm người khác, cho nên ông mới đạt đến mức độ việc gì cũng tự tay làm lấy. Lúc ông đối đầu với Tư Mã Ý trong doanh trại quân bắc phạt, Tư Mã Ý hỏi người nước Thục rằng Thừa tướng của các ông dạo này thế nào? Người nước Thục nói Thừa tướng của chúng tôi mỗi ngày ăn rất ít đồ ăn, nhưng làm rất nhiều việc, hễ là đánh từ hai mươi roi quân pháp trở lên thì đều phải tự mình chủ trì. Tư Mã Ý nói ông ta sắp chết rồi. Việc này cũng có tranh cãi, trước tiên là có người không đồng ý, nói điều này là không thể nào, một người làm Thừa tướng, làm tổng tư lệnh mà bên dưới đánh hai mươi roi quân pháp ông ta cũng đi đếm, thế chẳng khác nào một người làm tổng giám đốc lúc phát lương lại chạy đến phòng tài vụ đếm tiền mặt à? Có khả năng đó không? Lại có một thuyết pháp khác nói rằng nếu như có khả năng đó, thì chứng tỏ năng lực quản lý của ông ta không ổn, hoàn toàn không phù hợp với quy tắc quản lý này rồi. Anh quản lý thành ra thế này, bảo sao anh không có người kế nghiệp chứ, việc gì cũng một mình anh làm hết, người khác không có được sự rèn luyện, không có được sự trưởng thành chứ. Vậy đối với vấn đề này tôi nhìn nhận thế nào? Tôi cho rằng việc này là có khả năng, nhưng không phải là mỗi trận hai mươi roi quân pháp đều đi đếm, mỗi trận đánh hai mươi roi quân pháp đều đi đếm thì đếm sao xuể được. Là gì chứ? Thỉnh thoảng đi xem một chút. Vì sao phải thỉnh thoảng đi xem một chút? Chỉ có như vậy mới có thể thực sự thiết lập nên pháp chế của ông, bởi vì việc xây dựng pháp chế có một khâu vô cùng quan trọng chính là chấp pháp. Anh đã lập ra pháp luật rồi mà anh không chấp pháp, hoặc là chấp pháp không công bằng, hoặc là chấp pháp không nghiêm minh, thì pháp chế của anh đều sẽ chết yểu. Anh biết hai mươi roi quân pháp kia đánh thế nào không, đều ở chỗ người đánh người ấy, anh ta mà ghét người này thì đánh hai gậy là có thể đánh chết người ta rồi, anh ta muốn bao che người này thì đánh hai trăm roi cũng chẳng thấy đau. Loại chuyện này đương nhiên hiện nay chúng ta không có chứng cứ, nhưng suy đoán chuyện xưa bằng thực tế ngày nay thì phỏng đoán chắc lúc đó cũng có một chút, thỉnh thoảng đi xem một chút, giống như vi hành vậy, hơn nữa bản thân với tư cách là Thừa tướng để làm gương cho bên dưới. Nếu một người lãnh đạo mà nắm bắt công việc theo kiểu này, thì công việc bên dưới nhìn chung sẽ tương đối tốt. Cho nên tôi thấy việc này thể hiện tinh thần chịu trách nhiệm cúc cung tận tụy của ông. Tám chữ "cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi" xuất hiện trong "Hậu xuất sư biểu", "Hậu xuất sư biểu" có phải do Gia Cát Lượng viết hay không thì giới học thuật vẫn còn tranh cãi, tôi cũng không tham gia tranh luận này, nhưng quan điểm của tôi là cho dù "Hậu xuất sư biểu" không phải do Gia Cát Lượng viết, thì tám chữ "cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi" vẫn đủ để đại biểu cho tinh thần của ông. Ông quả thực là một người cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi, là một người cực kỳ có trách nhiệm, đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến ông chết trẻ, nói một cách thực tế là bị mệt chết. Cho nên tôi hy vọng chúng ta đừng tạo thêm gánh nặng cho ông ấy nữa, đừng để lão nhân gia phải mệt chết thêm lần thứ hai.

Lời bình: Trong ba nước Ngụy, Thục, Ngô, nước Thục là quốc gia được quản lý tốt nhất, điều này đương nhiên phải quy công cho Gia Cát Lượng. Về mặt nội trị, Gia Cát Lượng nghiêm trị pháp luật khiến cho việc quan lại thanh minh, quan lại liêm khiết. Về mặt kinh tế, Gia Cát Lượng quan tâm đến sản xuất nông nghiệp, coi trọng thủ công nghiệp, thúc đẩy sự phát triển của bốn ngành cơ bản là muối, sắt, gấm, trật tự nước Thục dưới tay Gia Cát Lượng vô cùng có quy củ, rành mạch rõ ràng. Thế nhưng trong ba nước Ngụy, Thục, Ngô, nước Thục lại là nước đoản mệnh nhất, chỉ mới hơn bốn mươi năm, chính quyền Thục Hán đã dâng bằng hai tay cho họ Tư Mã, điều này ít nhiều gì cũng có lỗi với Gia Cát Lượng dưới suối vàng. Nhưng vấn đề là vì sao Thục Hán do một tay Gia Cát Lượng cai trị lại đoản mệnh như thế? Rốt cuộc đằng sau môi trường có quy củ rành mạch của nước Thục còn tồn tại những vấn đề gì?

Điều bí ẩn thứ tư chính là điều bí ẩn trị vì Thục. Việc Gia Cát Lượng trị vì Thục tôi đã nói rất nhiều trong các chương trình trước rồi, tổng kết lại chính là bốn chữ "dùng pháp luật trị quốc". Cho nên dưới sự cai trị của ông, tình hình nước Thục là tốt nhất. "Tam quốc chí" của Trần Thọ đã miêu tả thế này, nói dưới sự cai trị của Gia Cát Lượng: "Lại bất dung gian, nhân hoài tự lệ, đạo bất thập di, cường bất xâm nhược, phong hóa túc nhiên dã." Đây là một sự miêu tả, hơn nữa Trần Thọ với tư cách là một sử gia giỏi, tôi cảm thấy sự miêu tả này đáng tin cậy, quả thực đã làm được điểm này. Đây cũng là nguyên nhân mà rất nhiều người đời sau tưởng nhớ đến ông, bởi vì chúng ta đều hy vọng có được một môi trường xã hội và môi trường trị an tốt như thế này, không ai muốn xã hội hỗn loạn cả. Cái gọi là "lại bất dung gian" chủ yếu là trong số quan lại không có quan lại tham nhũng, "nhân hoài tự lệ" chính là mỗi người đều phấn đấu vươn lên, "đạo bất thập di" cái này không cần giải thích nữa, trị an tốt, "cường bất xâm nhược" cái này cũng không cần giải thích nốt, không có ai dựa vào thế lực lớn của mình để ức hiếp kẻ yếu. Ước chừng dưới sự quản lý của ông không có xã hội đen, "phong hóa túc nhiên" vô cùng trong sạch. Vậy điểm này là nên được khẳng định, mà sở dĩ có thể làm được điểm này là do bản thân Gia Cát Lượng lấy mình làm gương, trong quá trình dùng pháp luật trị quốc đã làm được sự công khai, công bằng, chính trực. Những tinh thần này đều rất đáng để chúng ta khẳng định, đây chính là loại tinh thần thứ tư mà tôi muốn nói: tinh thần pháp trị công chính liêm minh. Nhưng trong này có một vấn đề, chính là nước Thục dưới sự lãnh đạo của Gia Cát Lượng là nơi được quản lý tốt nhất, thế nhưng lại là nước vong trước tiên trong ba nước. Nguyên nhân này tôi đã nói trong các chương trình trước rồi, không lặp lại nữa. Điều muốn bổ sung ở đây là gì? Nói là tôi vẫn muốn ngẫm nghĩ lại xem trật tự xã hội và môi trường xã hội như thế này đã được thiết lập như thế nào? Đằng sau nó có vấn đề gì không? Kết luận của tôi là có vấn đề. Loại cục diện này xuất hiện dưới những điều kiện như thế nào? Không phải môi trường hòa bình, mà là môi trường chiến tranh. Chính phủ của Gia Cát Lượng thực chất là một chính phủ quân sự, sự quản lý của ông đối với nước Thục ngoài việc dùng pháp luật trị quốc ra, còn khiến nước Thụctrường kỳ (lâu dài) đặt trong trạng thái chiến tranh. Điều này có thể liên hệ đến việc ông liên tục bắc phạt nhiều năm liền, cuộc bắc phạt chưa từng thành công đó, cuộc bắc phạt không thể nào thành công đó. Cuộc bắc phạt của ông một mặt là để thực hiện lý tưởng chính trị của bản thân, hưng phục Hán thất, mặt khác là để trấn áp phe phái phản đối trong nước, chính là tập đoàn bản thổ Ích Châu. Cho nên quốc gia của ông lâu dài ở trong trạng thái chiến tranh, trị an rất tốt, thuế má rất nặng, bởi vì anh chiến tranh là phải tốn tiền chứ, tiền từ đâu ra, từ trên trời rơi xuống không được, từ dưới đất đào lên không xong, chỉ có thể lấy từ nhân dân mà thôi. Cuối cùng kinh tế nước Thục dựa vào cái gì? Dựa vào việc xuất khẩu gấm Thục để duy trì. Cho nên một chính phủ quân sự như vậy lãnh đạo trong trạng thái chiến tranh mà làm được phong hóa túc nhiên, làm được "lại bất dung gian, nhân hoài tự lệ, đạo bất thập di, cường bất xâm nhược" rốt cuộc là tốt hay không tốt? Mọi người có thể thảo luận, ít nhất cá nhân tôi bày tỏ là không hướng tới, tôi vẫn thích môi trường hòa bình hơn. Nhưng không có nghĩa là tôi không tôn trọng vị nhà chính trị vĩ đại này, cách nhìn của tôi là chúng ta đối với những nhân vật lịch sử này một mặt phải có sự thấu cảm lịch sử, nghĩ đến việc ông làm những việc này lúc đó có một số nguyên nhân buộc phải làm như vậy, để thấu hiểu ông một cách đầy đủ. Mặt khác vẫn phải đứng ở lập trường hiện đại, đứng ở góc độ cao hơn để nhìn nhận, để phán đoán, chứ không nên một mực sùng bái mù quáng hoặc phê phán mù quáng. Thực ra loại dùng pháp luật trị quốc này của Gia Cát Lượng và việc dùng pháp luật trị quốc mà chúng ta đề xướng ngày nay không thể đánh đồng với nhau được. Cho nên đối với tinh thần của ông, chúng ta chỉ có thể kế thừa một cách trừu tượng, chính là kế thừa điểm gì của ông? Sự công khai, công bằng, chính trực, liêm khiết, lấy mình làm gương, bởi vì ông làm gương trong sự thanh liêm mà. Nhưng kết quả là ông làm gương trải qua ngày tháng khổ cực, toàn dân cũng trải qua ngày tháng khổ cực. Bản thân tôi nghĩ lại, vẫn là toàn dân đều trải qua ngày tháng tốt đẹp là tốt hơn, thà rằng các anh cũng trải qua ngày tháng tốt đẹp. Việc ông dùng pháp luật trị quốc như thế này và việc dùng pháp luật trị quốc hiện nay không thể đánh đồng được, tại sao vậy? Cái "pháp" của phái Pháp gia cổ đại Trung Quốc là vương pháp, là từ trên xuống dưới, là pháp của giai cấp thống trị cai trị nhân dân, mặc dù nó công bằng, nó công khai, nó chính trực thì nó cũng vẫn là sự cai trị. Mà pháp của quốc gia hiện đại chúng ta là ước pháp, là ước pháp của nhân dân, là bảo vệ nhân dân, là bảo đảm hạnh phúc cho nhân dân, là để nhân dân có được cuộc sống tốt đẹp, cho nên hai thứ pháp này là khác nhau. Mặc dù tinh thần chấp pháp là giống nhau, nhưng pháp cụ thể là khác nhau, nghĩa là việc dùng pháp luật trị quốc của Gia Cát Lượng đi theo con đường phái Pháp gia cổ đại Trung Quốc. Con đường này có thể truy nguyên đến Thương Ưởng, mà Gia Cát Lượng lại ngưỡng mộ Thương Ưởng. Nước Tần sau khi Thương Ưởng biến pháp là thế nào? Chính là toàn dân cùng nhau tuân thủ kỷ luật vô cùng nghiêm ngặt để chịu khổ, không có tự do cá nhân. Cho nên loại pháp trị này phải nhìn nhận từ hai mặt, hơn nữa vì Gia Cát Lượng nghiêm trị pháp luật, nghiêm hành con đường Pháp gia, cho nên về mặt chính trị ông giống hệt một người khác. Ai? Tào Thao! Lời này vừa thốt ra, lập tức sẽ có người nhảy dựng lên, Gia Cát Lượng giống Tào Thao, anh dám nói thế ư? Xin mời xem tập sau "Nghìn năm...".