Tào Tháo từ rất sớm đã nhận thức được rằng, muốn lập nên nghiệp bá, nhân tài chính là mấu chốt. Thế nên Tào Tháo từng ba lần liên tiếp ban hành Lệnh cầu hiền, đưa ra khẩu hiệu "Duy tài thị cử" (chỉ tài năng mà dùng). Hành động kinh thế hãi tục này gần như lật đổ quan niệm dùng người truyền thống của người thời đó. Vậy, chúng ta nên hiểu "Duy tài thị cử" của Tào Tháo như thế nào? Kính mời quý vị đón xem "Dịch Trung Thiên bình Tam Quốc chi Biển dung trăm sông".

Trận Quan Độ năm 200 Công nguyên, đối với Tào Tháo mà nói là một trận chiến thực sự xác lập địa vị bá chủ, mà đối với Viên Thiệu, lại là bước ngoặt thành bại đau đớn suốt đời không quên. Trải qua trận chiến này, Viên Thiệu buông tay nhường lại quyền bá chủ phương Bắc, vị đại quân phiệt từng quét sạch Hà Bắc, xưng hùng một thời này, cứ thế biến mất khỏi vũ đài lịch sử Trung Quốc. Vốn dĩ, Viên Thiệu hoàn toàn có cơ hội giành lấy chiến thắng này, thậm chí có thể tiến lên đoạt lấy Trung Nguyên, "giáp thiên tử dĩ lệnh chư hầu". Vậy Viên Thiệu rốt cuộc thua ở đâu? Có người cho rằng Tào Tháo thắng ở điểm giỏi dùng người, thế nhưng Viên Thiệu – người muốn lập nên nghiệp bá – không thể nào không nhận thức được tầm quan trọng của nhân tài, huống hồ dưới tay ông ta cũng có văn thần võ tướng, nhân tài đông đúc. Vậy, việc dùng người của Tào Tháo và Viên Thiệu rốt cuộc có điểm gì khác biệt? Giáo sư Dịch Trung Thiên của Đại học Hạ Môn sẽ cùng quý vị thưởng thức thật kỹ thuật dùng người của Tào Tháo. "Dịch Trung Thiên bình Tam Quốc" tập "Biển dung trăm sông" đang được phát sóng, kính mời quý vị chú ý theo dõi.

Dịch Trung Thiên:

Hôm nay tập này chúng ta bàn về đạo dùng người của Tào Tháo, đạo dùng người là nội dung quan trọng trong con đường thành công của Tào Tháo. "Tam Quốc chí" của Trần Thọ viết truyện cho Tào Tháo, cuối cùng có một đoạn tổng kết, đoạn tổng kết này Trần Thọ đã biểu đạt một ý thế này: Điểm thứ nhất, chiến thắng Viên Thiệu là sự thành công quan trọng nhất trong cuộc đời Tào Tháo; điểm thứ hai, tại sao Tào Tháo có thể chiến thắng Viên Thiệu? Hai nguyên nhân, thứ nhất là Tào Tháo tinh thông mưu lược, thứ hai là Tào Tháo giỏi dùng người. Đây là tổng kết mà tác giả Trần Thọ của "Tam Quốc chí" làm cho cuộc đời Tào Tháo, có thể thấy đạo dùng người đối với Tào Tháo quan trọng biết nhường nào. Kỳ thực cái gọi là đạo dùng người, suy cho cùng cũng chỉ có hai vấn đề, vấn đề thứ nhất là dùng người nào, vấn đề thứ hai là dùng thế nào. Hôm nay chúng ta bàn về việc dùng người nào, tập sau chúng ta bàn về cách dùng. Chúng ta vẫn phải đến so sánh Viên Thiệu và Tào Tháo, trên hai vấn đề này Viên Thiệu và Tào Tháo đều không giống nhau.

Con người Viên Thiệu cũng hiểu được đạo lý muốn làm nên sự nghiệp lớn thì nhất định phải biết dùng người, trên thực tế Viên Thiệu từ nhỏ đã thích kết giao với hào hiệp, lúc trẻ ông ta sống ở trong kinh thành, cậy vào địa vị xã hội "tứ thế tam công" (bốn đời ba công) của mình, trở thành một vị công tử bột nổi tiếng trong kinh thành, rồi suốt ngày ở nhà hội họp tân khách, dùng từ thời nay mà nói chính là mở salon, mở Party, xe ngựa như nước, cửa nhà như thị. Chuyện này lúc bấy giờ đã gây sự chú ý cho nhà chức trách, lúc đó có người nói với chú của Viên Thiệu rằng, đứa cháu của ông không hưởng ứng lời hiệu triệu của triều đình, chính là lúc đó quan phủ muốn Viên Thiệu ra làm quan, Viên Thiệu không ra, ở nhà hội họp tân khách. Cho nên họ mới nói với chú của Viên Thiệu rằng, đứa cháu của ông "bất ứng hồ triệu nhi dưỡng tử sĩ" (không đáp lại lời triệu tập mà nuôi dưỡng tử sĩ), không chấp nhận sự tuyển dụng của triều đình chúng ta, tự mình ở nhà nuôi rất nhiều môn khách, nó muốn làm gì? Chú của ông ta liền tìm Viên Thiệu nói, mày cứ làm thế này, họ Viên chúng ta sẽ bị tru di cửu tộc đấy! Viên Thiệu lúc đó mới thu liễm đôi chút, rồi mới đến dưới trướng Đại tướng quân Hà Tấn để hiệu lực. Vậy câu chuyện này nói lên điều gì? Nói lên lúc đó tất cả mọi người đều nhìn ra Viên Thiệu đang bắt chước ai? Bắt chước những công tử thời Chiến Quốc. Chúng ta đều biết thời Chiến Quốc có bốn vị quân tử, nước Tề là Mạnh Thường Quân, nước Ngụy là Tín Lăng Quân, nước Triệu là Bình Nguyên Quân, nước Sở là Xuân Thân Quân, bốn vị công tử chính là như thế, ở trong nhà nuôi rất nhiều môn khách, cái mà Viên Thiệu học chính là tác phong của bốn vị công tử này, cho nên tác phong này của Viên Thiệu chúng ta có thể gọi là "tác phong công tử bột". Thế nhưng Viên Thiệu học bốn vị công tử này, ông ta chỉ học được phần lông bên ngoài, không học được phần tinh tuy. Vấn đề này, mưu sĩ Tuân Du của Tào Tháo có một nhận xét, Tuân Du nói thế này:

"Thiệu bằng thế tư, thung dung sức trí, dĩ thu danh dự, cố sĩ giả quả năng hiếu vấn giả đa quy chi."

Chính là nói Viên Thiệu dựa vào lợi thế "tứ thế tam công" của mình, lợi thế gia tộc của mình, kết giao với rất nhiều người, làm ra vẻ hạ mình cầu hiền, lễ hiền hạ sĩ, để làm gì? Để lừa lấy một ít danh dự, bởi vì Viên Thiệu kết giao với những người này có một nguyên tắc, chính là chỉ gặp người nổi tiếng, không phải là người có tên tuổi trong thiên hạ thì Viên Thiệu không tiếp. Đây là để làm gì? Đây là làm màu, đây là làm bộ làm tịch, ông ta chẳng khác nào tuyên bố với thiên hạ rằng, Đại công tử họ Viên ta đây không phải ai cũng có thể tùy tiện gặp được đâu, ta chỉ kết giao với người nổi tiếng. Mục đích Viên Thiệu làm như vậy là để chưng diện bề ngoài, là để nâng cao danh tiếng của mình chứ không hề có lòng thành mong muốn có người đến giúp đỡ mình, bởi vì con người Viên Thiệu rất cố chấp độc đoán, ông ta không cho rằng trên đời này còn có ai thông minh hơn mình, ông ta không cần tìm nhiều người đến giúp mình, ông ta chỉ cần khiến thiên hạ cảm thấy dưới tay mình nhân tài đông đúc là được, đây chính là tác phong của Viên Thiệu. Vậy tác phong của Viên Thiệu, chúng ta có thể tổng kết lại mười sáu chữ thế này, đó là: Làm màu diễn kịch, chuốt danh trục lợi, chưng diện bề ngoài, tự đắc kiêu ngạo.

＊Sự thành hay bại, hưng hay suy của sự nghiệp, suy cho cùng cũng không ngoài cách dùng người ngày thường, mà xuất phát điểm và cảnh giới của người dùng người lại không giống nhau. Viên Thiệu cũng dùng người đấy chứ, ông ta cũng rộng mở cõi lòng, dung nạp anh tài thiên hạ, trước trận Quan Độ dưới trướng Viên Thiệu cũng mưu thần như mây, mãnh tướng như mưa, nhưng ông ta dùng người lại chỉ làm bài trí bề ngoài, dùng người chỉ nhìn danh tiếng. Vậy việc dùng người của Tào Tháo và Viên Thiệu, về bản chất có điểm gì khác nhau?

Cách làm của Tào Tháo hoàn toàn ngược lại, cách làm của Tào Tháo là gì? Chúng ta cũng có thể tổng kết mười sáu chữ: Thực sự cầu thị, duy tài thị cử, bất câu nhất cách, lai giả bất cự. Tức là Tào Tháo thực lòng mong muốn có rất nhiều nhân tài đến giúp đỡ mình, trên tiền đề đó, Tào Tháo xử lý thỏa đáng năm mối quan hệ.

Chính sách dùng người thứ nhất của Tào Tháo: Danh xứng với thực, càng coi trọng thực tế

Mối quan hệ thứ nhất chính là "danh và thực". Chúng ta đều biết, trên thế giới có người nổi tiếng, cũng có người có tài năng, người nổi tiếng và người có tài năng không phải là một khái niệm, người nổi tiếng chưa chắc đã có tài năng, có rất nhiều người có tài năng có lẽ chưa chắc đã có danh tiếng, họ có lẽ rất vô danh tiểu tốt. Vậy khi bạn chiêu mộ nhân tài sẽ có một sự lựa chọn, bạn cần người nổi tiếng, hay là cần người có tài năng? Chính sách của Tào Tháo là gì? Danh xứng với thực, càng coi trọng thực tế. Câu này nói thế nào? Tào Tháo nhận thức rất rõ ràng rằng, bản thân muốn lập nên nghiệp bá, nhất định phải có rất nhiều rất nhiều người đến giúp đỡ mình. Hơn nữa so sánh mà nói, điều kiện của Tào Tháo khá kém, vốn chính trị không bằng đối thủ của mình, ví dụ như Viên Thiệu, ông ta có một gia tộc khổng lồ làm chỗ dựa, ví dụ như Tôn Quyền, ông ta có cơ nghiệp sẵn có do cha anh để lại, ví dụ như Lưu Bị, đương nhiên cũng chẳng có vốn liếng gì, nhưng tự mình kiếm ra một cái, Lưu Hoàng thúc, ông ta ít nhất có một tấm danh thiếp có thể lừa người, Tào Tháo có cái gì? Nhắc tới là, cháu hoạn quan. Chúng ta đều biết vào thời đại Đông Hán này rất coi trọng danh tiếng, bởi vì kể từ khi Hán Vũ Đi Đế tôn sùng Nho thuật thì nhà Hán bấy giờ lấy danh giáo trị thiên hạ, chúng ta đọc sách của Khổng Tử thì biết, học trò của Khổng Tử hỏi Khổng Tử rằng, thưa tiên sinh nếu làm quan, việc đầu tiên cần làm là gì? Khổng Tử nói, tất dã chính danh hồ. Cho nên trong một thời đại như thế danh tiếng là rất quan trọng, Tào Tháo hiểu rõ điểm này, cho nên ông ta hy vọng tranh thủ được những hào môn thế tộc, hiền đạt xã hội, danh lưu xã hội thời đó đến ủng hộ mình.

Cho nên Tào Tháo không phải không cần người nổi tiếng, hơn nữa còn rất hoan nghênh người nổi tiếng, nhưng trong lòng Tào Tháo hiểu rất rõ, những người nổi tiếng này chưa chắc đã giúp được việc. Thái độ của Tào Tháo rất đơn giản, các ông đến giúp sức thì cố nhiên tốt, hùa theo cũng không tệ, làm tay sai cũng được, thực sự không nổi thì làm cảnh cũng được, làm cảnh tôi cũng nhận; tôi cũng không trông mong mấy người các ông thực sự làm được việc gì cho tôi, tôi cũng không trông mong mấy người các ông thật lòng thật dạ ủng hộ tôi, chỉ cần các ông có thể đến, các ông đến chưng diện bề ngoài cho tôi, các ông không công khai đối đầu với tôi, là được rồi. Tào Tháo không mê tín người nổi tiếng, Tào Tháo cũng không coi trọng hư danh, danh ngôn của Tào Tháo chính là "bất đắc vụ hư danh nhi xứ thực họa", chính là Tào Tháo coi trọng nội dung thiết thực hơn, ông ta là một người rất thực tế.

Thậm chí hôn nhân của ông ta cũng rất thực tế. Người vợ đầu tiên của ông ta, chính là Đinh phu nhân mà chúng ta từng nhắc tới, sau khi Đinh phu nhân và ông li dị, Tào Tháo liền để tiểu thiếp của mình là Biện thị làm phu nhân, đó chính là Biện phu nhân. Xuất thân của Biện phu nhân không tốt, xuất thân ca kỹ. Ca là ca kỹ, là chữ ca có bộ nhân đứng bên cạnh, hai chữ ca kỹ đều có bộ nhân đứng bên cạnh, ca kỹ thời đó chủ yếu là hiến nghệ, thông thường là nghệ kỹ, bán nghệ chứ không bán thân, nhưng giữa việc bán nghệ và bán thân thời đó cũng chẳng có giới hạn nào quá nghiêm ngặt, cho nên ca kỹ mang bộ nhân đứng bên cạnh ấy rất dễ chuyển hóa thành kỹ nữ mang bộ nữ đứng bên cạnh. Xuất thân như vậy thời đó không những hèn mỉm, mà còn hèn tiện, theo quy củ coi trọng môn đăng hộ đối mà nói thì không thể làm phu nhân được. Tào Tháo mặc kệ, bởi vì Biện thị cực kỳ tốt, xuất thân dẫu kém, nhân phẩm cực kỳ tốt, làm người cực kỳ khiêm nhường, cô ấy cũng sinh cho Tào Tháo những người con trai ngoan, Tào Phi là do cô ấy sinh, Tào Thực cũng là do cô ấy sinh, sau này Tào Phi được lập làm thái tử, người dưới quyền Biện phu nhân nói đùa rằng thưa phu nhân, ngài xem Đại công tử đã làm thái tử rồi, ngài phải mời khách chứ, chỉ là nói đùa thôi, Biện phu nhân nói gì nào? Ấy, ta không dạy hư con trẻ đã là may lắm rồi, ta đã mãn nguyện lắm rồi, ta còn dám nhận công lao gì nữa chứ! Mỗi khi Tào Tháo ra trận đánh giặc luôn thu giữ được một số châu báu, trân bảo, cổ vật, đồ trang sức đại loại như thế, mang về nhà xong Tào Tháo sẽ đem những thứ này giao cho Biện phu nhân chọn trước, bởi vì cô ấy là phu nhân, chính thê mà, mỗi lần Biện phu nhân đều chọn một món ở mức trung bình, đồ trang sức, châu báu loại này. Tào Tháo thấy lạ, bèn hỏi cô ấy rằng, ta qua quan sát phát hiện ra, mỗi lần nàng không chọn loại tốt nhất, cũng không chọn loại kém nhất, nàng toàn chọn loại tầm tầm trung bình, là nguyên nhân gì vậy? Biện phu nhân nói, chọn loại tốt nhất thì gọi là tham lam, chọn loại kém nhất thì gọi là giả tạo, thiếp chọn loại ở giữa. Đây là một cách nói vô cùng thực tế, cho nên Tào Tháo rất thưởng thức cô ấy.

Tào Tháo là một con người như vậy, cho nên trong vấn đề xử lý nhân tài, thái độ của ông chính là danh xứng với thực, càng coi trọng thực tế.

Chính sách dùng người thứ hai của Tào Tháo: Đức tài kiêm bị, duy tài thị cử

Mối quan hệ thứ hai mà Tào Tháo cần xử lý, quan hệ đức tài, mối quan hệ giữa "đức và tài". Vấn đề này cũng là một vấn đề tranh cãi không dứt trong lịch sử chúng ta từ trước tới nay, đó là khi đức và tài của một nhân tài không thể vẹn toàn thì cái nào là chân gấu, cái nào là cá? Chúng ta nên chọn cái nào? Cách nói truyền thống ấy mà, đầu tiên chúng ta phải đức tài kiêm bị, câu này không sai, nhưng không thể kiêm bị thì sao? Cách làm truyền thống là đức trước tài sau, nhưng Tào Tháo lúc này lại ngược lại, ông ba lần hạ lệnh cầu hiền, công khai đưa ra một khẩu hiệu, gọi là "Duy tài thị cử". "Duy tài thị cử" có ý nghĩa gì? Chính là khi đức và tài một khi xảy ra xung đột và mâu thuẫn, thì trước tiên chọn tài, chứ không phải chọn đức. Vậy cách nói này rất dễ gây ra hiểu lầm, cho nên chúng ta phải giải thích thêm một chút, tại sao Tào Tháo lại đưa ra khẩu hiệu "Duy tài thị cử" như vậy, mà không tiếp tục tuân theo truyền thống đức tài kiêm bị? Một nguyên nhân rất quan trọng đó là lúc bấy giờ là thời kỳ đặc biệt, mà Tào Tháo lại là con người phi thường làm việc phi thường trong thời điểm phi thường, nên không thể làm theo phương pháp tuyển chọn nhân tài theo quy củ bình thường được. Cho nên Tào Tháo có một quan điểm, ông gọi là "trị bình thượng đức hành, hữu sự thưởng công năng", câu này có nghĩa là gì? Thiên hạ thái bình, chúng ta có thể đặt tiêu chuẩn đạo đức lên hàng đầu, thong thả đi tìm kiếm những người đức tài kiêm bị đó, nhưng bây giờ là thời điểm có sự biến, là lúc thiên hạ bất an, là lúc cực kỳ khát khao nhân tài, lúc này cái chúng ta thưởng chính là công năng, công chính là công lao, năng chính là năng lực.

Vào thời điểm then chốt này chúng ta nhất định phải đặt công lao và năng lực lên vị trí đầu tiên, chứ không thể đặt cái gọi là đạo đức lên vị trí đầu tiên, nếu chúng ta đặt đạo đức lên vị trí đầu tiên thì có thể xuất hiện ba tình huống: Thứ nhất, có đức không tài, về mặt đạo đức thì không chê vào đâu được, đúng là một ông già tốt tính, chẳng làm được việc gì, loại người này tôi giữ lại có ích gì? Khả năng thứ hai, cầu toàn trách bị (đòi hỏi sự hoàn hảo), tôi khó khăn lắm mới phát hiện ra một nhân tài, mọi người xúm vào ý kiến bảo rằng anh ta có khuyết điểm này khuyết điểm kia, tôi dùng hay là không dùng đây? Khả năng thứ ba, chính là giả dối, một nhân tài vì muốn có cơ hội thăng tiến đành phải diễn trò chính trị, diễn trò đạo đức, cuối thời Đông Hán chính là như thế mà, cuối thời Đông Hán bởi vì đặt tiêu chuẩn đạo đức lên hàng đầu nên có rất nhiều kẻ làm giả, cái gọi là "cử hiếu liêm, phụ biệt cư; cử tú tài, bất thức thư" (đưa cử hiếu liêm, cha mẹ ở riêng; đưa cử tú tài, không biết mặt chữ) đấy thôi, cái này là không được. Đã có những tệ nạn như vậy vào cuối thời Đông Hán, Tào Tháo trong thời kỳ đặc biệt này buộc phải chấn chỉnh, mà uốn nắn cái cong thì tất phải uốn quá đà, không quá đà thì không uốn nắn được, cho nên Tào Tháo không thể nói đức tài kiêm bị, mà bắt buộc phải nói "duy tài thị cử".

Cho nên Tào Tháo ba lần ban hành Lệnh cầu hiền, thậm chí đưa ra quan điểm thế này, đó là chỉ cần là nhân tài, dù cho có bất nhân bất hiếu đi nữa, các người cứ mặc sức giới thiệu cho ta. Cho nên Tào Tháo khi xử lý mối quan hệ đức tài, cách làm của ông là: Đức tài kiêm bị, duy tài thị cử.

＊So với việc Viên Thiệu dùng người, Tào Tháo dùng người chú trọng thực tế hơn, Tào Tháo rất hiểu danh tiếng chỉ là bề ngoài, đức cũng chỉ là tương đối, còn tài đối với sự phát triển sự nghiệp của ông mới là quan trọng nhất, cho nên Tào Tháo không bị bó buộc bởi những định nghĩa và tranh luận vô nghĩa về danh và thực, đức và tài, ông thẳng thừng giơ cao cây gậy chỉ huy dùng người hướng về "Duy tài thị cử". Thế nhưng con người ai mà chẳng có khuyết điểm, khi đối mặt với một số nhân tài có thói tham lam vặt và lập trường không kiên định, Tào Tháo lại đối xử thế nào?

Chính sách dùng người thứ ba của Tào Tháo: Trọng dụng quan thanh liêm, không né tránh thói tham vặt

Thế thì từ đó lại có vấn đề thứ ba, chính là mối quan hệ giữa "liêm và tham". Cách làm của Tào Tháo là gì? Trọng dụng quan thanh liêm, không né tránh thói tham vặt. Tào Tháo dẫu đưa ra chủ trương "duy tài thị cử" nhưng không có nghĩa là không cần đạo đức, Tào Tháo kỳ thực cũng là một người coi trọng đạo đức, ông cũng hy vọng đức tài kiêm bị. Ví dụ như có hai người, một là Thúy Diễm, một là Mao Giới, hai người này chính là đức tài kiêm bị, phẩm chất đạo đức của Thúy Diễm và Mao Giới cao thượng đến mức ngay cả bản thân Tào Tháo cũng vô cùng kính trọng thậm chí kính sợ, Tào Tháo đối với Mao Giới là kính trọng, đối với Thúy Diễm là kính sợ, mỗi lần nhìn thấy Thúy Diễm là Tào Tháo đều phải cung kính đứng nghiêm, vậy Tào Tháo giao phó cho họ làm việc gì? Làm công việc tuyển bạt quan lại, trọng dụng. Nhưng có một số kẻ thích chiếm chút lợi lặt vặt, ví dụ như Tào Tháo có một người đồng hương tên là Đinh Bùi, người này rất thích chiếm chút lợi nhỏ, lúc làm quan có một lần công việc của ông ta là quản lý một bầy trâu, kết quả ông ta làm trò gì? Ông ta dắt con trâu gầy ở nhà mình ra, vào giữa bầy trâu của công công chọn một con trâu béo tốt, ông ta đem đổi, ông ta làm cái trò này, kết quả bị cách chức, sau khi bị tố cáo thì bị cách chức. Có một hôm Tào Tháo đi đường thì bắt gặp ông ta, bắt gặp Đinh Bùi, Tào Tháo liền gọi tự của ông ta mà bảo rằng, Văn Hầu à, ấn quan của ông vứt đi đâu rồi? Đinh Bùi nói, ây da, ấn quan của tôi đem đổi bánh nướng ăn mất rồi. Sau đó Tào Tháo quay đầu lại nói với những người bên cạnh rằng, Mao Giới nhiều lần yêu cầu ta trị tội nặng Đinh Bùi, ta nói thôi đi, con người Đinh Bùi này giống như con mèo vừa biết bắt chuột lại vừa thích ăn trộm đồ ăn, giữ lại hắn vẫn còn có ích. Ta nghĩ đây có lẽ là lý luận về con mèo sớm nhất ở Trung Quốc rồi, chỉ có điều phải giải thích là, mặc kệ nó có ăn trộm đồ ăn hay không, bắt được chuột chính là mèo tốt, Tào Tháo chính là thái độ như thế, cho nên cách làm của ông gọi là trọng dụng quan thanh liêm, không né tránh thói tham vặt.

Chính sách dùng người thứ tư của Tào Tháo: Chiêu hàng nạp phản, bỏ hết hiềm khích trước đây

Mối quan hệ thứ tư, chính là "hàng và phản", cái gọi là hàng chính là những người đầu hàng Tào Tháo, cái gọi là phản chính là những kẻ phản bội Tào Tháo. Vậy hai loại người này Tào Tháo xử lý thế nào? Chiêu hàng nạp phản, bỏ hết hiềm khích trước đây. Thậm chí ngay cả Lữ Bố, Tào Tháo vốn dĩ cũng từng có ý định thu nhận hàng tướng. Tào Tháo tiêu diệt Lữ Bố, đánh bại Lữ Bố, dưới lầu Bạch Môn, Lữ Bố bị trói đi tới từ phía đối diện, Lữ Bố dẫu làm tù binh nhưng tinh thần phơi phới, dây thừng trói chặt, từ xa đã lớn tiếng gọi, Tào công ơi, chúc mừng ngài nhé, bây giờ mọi vấn đề đều được giải quyết rồi, thiên hạ thái bình rồi. Tào Tháo nói, có ý gì hả? Lữ Bố nói, Tào công ơi, người mà ngài coi là cái gai trong mắt cái đinh trong thịt chẳng phải chính là ta Lữ Bố sao? Bây giờ Lữ Bố chuẩn bị đầu hàng ngài rồi, Lữ Bố đầu hàng ngài rồi thì mọi chuyện sẽ tốt đẹp thôi, để ta Lữ Bố thống lĩnh kỵ binh, Minh công ngài thống lĩnh bộ binh, thế thì thiên hạ còn việc gì không xong nữa? Thiên hạ chẳng phải là của chúng ta rồi sao? Tào Tháo còn chưa kịp phản ứng, Lữ Bố liếc mắt nhìn thấy bên cạnh Tào Tháo có ngồi Lưu Bị, Lữ Bố liền nói, Huyền Đức công ơi, ngài là khách ngồi trên ghế, ta là kẻ tù giam cầm, sợi dây này trói ta chặt quá, ngài không thể giúp ta nói một tiếng được sao? Tào Tháo liền bật cười, trói con hổ này không thể không trói chặt một chút chứ, chuẩn bị hạ lệnh cởi trói, Tào Tháo liền phất tay một cái, cởi trói. Lưu Bị ở bên cạnh cất lời, Lưu Bị nói Tào công, ngài chưa từng thấy Lữ Bố đã phụng sự Đinh Nguyên và Đổng Trác thế nào sao? Tào Tháo ngẫm lại, đúng rồi, Lữ Bố này hễ đầu quân cho ai là hắn giết kẻ đó, Lữ Bố này vốn đầu khảo Đinh Nguyên, sau đó giết Đinh Nguyên đi đầu khảo Đổng Trác, hắn lại giết Đổng Trác, bây giờ lại đầu khảo ta, cái này không được, bèn giết chết Lữ Bố. Kỳ thực nếu không có câu nói này của Lưu Bị, Tào Tháo nói không chừng thật sự sẽ thu nhận cả Lữ Bố nữa. Rất nhiều nhân tài của Tào Tháo, mặc dù là mưu sĩ của ông hay tướng lĩnh của ông, đều là từ doanh trại địch mà đến, ông chiêu hàng nạp phản, đây chính là cách đối xử với những kẻ đầu hàng mình.

Thế còn những kẻ phản bội mình thì sao? Lúc đó dưới trướng Tào Tháo có một người tên là Tất Thầm, người nhà của Tất Thầm bị Trương Mạc bắt giữ, Trương Mạc và Tào Tháo vốn dĩ cũng là một bọn, sau đó trở mặt, người nhà của Tất Thầm đều nằm trong tay Trương Mạc, Tất Thầm ở dưới trướng Tào Tháo liền đứng ngồi không yên. Tào Tháo liền nói với Tất Thầm rằng, này, lệnh đường đại nhân cùng với vợ con ông đều ở chỗ Trương Mạc cả đấy, ta thấy ông vẫn nên qua chỗ Trương Mạc đi thôi. Tất Thầm quỳ xuống dập đầu nói, Tất Thầm quyết không phản bội Minh công, Tào Tháo cũng vô cùng cảm động, rơi nước mắt, nào ngờ vừa quay lưng đi là Tất Thầm đã chuồn mất. Chuồn mất rồi, cuối cùng Tào Tháo giao chiến với Trương Mạc, đánh bại Trương Mạc, Tất Thầm làm tù binh, ai nấy đều bảo Tất Thầm lần này chắc chắn tiêu đời rồi! Tào Tháo thở dài một tiếng nói, người tận hiếu sao lại có thể không tận trung? Anh ta đã là một người con hiếu thảo thì nhất định sẽ là một bề tôi trung thành, Tất Thầm không giết, phái hắn đi làm quan, làm quan gì, đến quê nhà của Khổng Tử là nước Lỗ làm thừa tướng, dẫu sao cũng là người con hiếu thảo mà.

＊Phương pháp dùng người của Tào Tháo linh hoạt biến hóa, bởi vì ông hiểu rõ thời điểm phi thường cần người phi thường, cho nên dưới trướng Tào Tháo, các loại nhân tài đều có thể tìm được vị trí của mình, có thể nói là nhân tận kỳ tài, vật tận kỳ dụng. Thế nhưng nếu loại nhân tài này dùng được, loại nhân tài kia cũng dùng được, thế chẳng phải Tào Tháo thành một ông già dĩ hòa vi quý hay sao? Đối mặt với đủ mọi thể loại nhân tài, Tào Tháo làm thế nào để nắm bắt chừng mực dùng người này? Bí quyết dùng người của Tào Tháo rốt cuộc là gì?

Chính sách dùng người thứ sáu của Tào Tháo: Nắm lớn thả nhỏ, không câu nệ tiểu tiết

Mối quan hệ thứ năm, chính là mối quan hệ giữa "lớn và nhỏ", cái gọi là lớn và nhỏ chỉ cái gì nhỉ? Đại đức và tiểu tiết. Vậy cách làm của Tào Tháo là gì? Nắm lớn thả nhỏ, không câu nệ tiểu tiết. Ví dụ như có một người tên là Văn Sính, người này là bộ tướng của Lưu Bểu, Lưu Bểu phái ông ta trấn thủ phương Bắc. Lưu Bểu chết rồi con trai Lưu Bểu là Lưu Tông kế nhiệm, lúc này trước trận Xích Bích, Tào Tháo nam hạ, Lưu Tông lập tức đầu hàng Tào Tháo, rồi nói với Văn Sính chúng ta cùng đầu hàng Tào Tháo đi. Văn Sính không chịu, vẫn canh giữ, mãi cho đến khi Tào Tháo nam hạ vượt qua sông Hán, Văn Sính mới đi gặp Tào Tháo. Tào Tháo lúc này liền nửa đùa nửa thật nói, Văn Sính huynh, sao huynh đến muộn thế? Văn Sính vô cùng nghiêm túc nói, Tào công ơi, ta vốn là người đi theo Lưu Kinh Châu – Lưu Kinh Châu chính là chỉ Lưu Bểu – ta là người đi theo Lưu Kinh Châu báo quốc, ta không làm được điều đó vô cùng hổ thẹn, cho nên ta chỉ muốn giữ lấy vùng đất của mình, để mà không hổ thẹn với người nơi cửu tuyền dưới đất, chính là chỉ Lưu Bểu, cũng không hổ thẹn với đứa trẻ côi cút mà ông ấy phó thác cho ta, chính là chỉ Lưu Tông, ta vạn bất đắc dĩ mới rơi vào bước đường cùng ngày hôm nay mà đến gặp ngài, ta nào có tâm tư, ta nào có mặt mũi nào mà đến gặp ngài sớm chứ? Nói xong ôm mặt khóc lớn. Tào Tháo nghe xong, cung kính đứng nghiêm, cũng đứng cùng khóc theo, rồi nói Văn Sính này, ông là một bề tôi trung thành đấy, thế này đi, ông làm Thái thú Giang Hạ đi. Thế là Văn Sính ở trên chức Thái thú Giang Hạ làm việc mấy chục năm trời, đương nhiên tước vị của ông ta bước từng bậc thăng tiến, từ Quan nội hầu lên Đình hầu, lên Hương hầu, lên Huyện hầu, tước vị hầu tước đã thăng lên rồi, nhưng vẫn luôn làm Thái thú Giang Hạ, thay Tào Tháo canh giữ vùng đất yết hầu trọng yếu này, đánh bại Quan Vũ, đánh bại Tôn Quyền. Vậy thứ mà Tào Tháo coi trọng ở Văn Sính là gì? Đại tiết, lòng trung thành chính là đạo đức lớn nhất, cho nên không thể nói Tào Tháo không coi trọng đạo đức.

Nhưng đối với tiểu tiết thì sao? Tào Tháo chủ trương nhắm một mắt mở một mắt. Dưới trướng Tào Tháo có một mưu sĩ vô cùng quan trọng tên là Quách Gia, con người Quách Gia này có lẽ hành vi không được đúng mực cho lắm, nhiều lần bị một vị quan phụ trách kiểm tra kỷ luật tên là Trần Quần công khai chỉ trích, Quách Gia vẫn chứng nào tật nấy. Tào Tháo vẫn tín nhiệm như xưa, nhưng đồng thời Tào Tháo lại khen thưởng Trần Quần, chính là Tào Tháo vừa không xử phạt Quách Gia và can thiệp Quách Gia, cũng không chỉ trích Quách Gia, cũng không yêu cầu Quách Gia sửa chữa khuyết điểm sinh hoạt cá nhân hành vi không đúng mực như thế, đồng thời ông lại nói với Trần Quần rằng anh làm thế là đúng. Thế này gọi là gì? Thế này gọi là nắm lớn thả nhỏ, trong lòng Tào Tháo hiểu rất rõ một điểm, đó là ranh giới cuối cùng của đạo đức bắt buộc phải kiên định giữ vững, nếu anh không giữ vững ranh giới cuối cùng của đạo đức, kết quả là triều đình toàn tiểu nhân, đây là nguyên nhân Tào Tháo biểu dương và khẳng định Trần Quần, chính là Trần Quần anh kiên định giữ vững ranh giới cuối cùng của đạo đức, anh chỉ trích kẻ tác phong không chính đáng, hành vi không đúng mực là đúng! Thế nhưng Tào Tháo lại hiểu một đạo lý khác, đó là anh không thể vướng bận chuyện lông gà vỏ tỏi, bởi vì trên đời này không có người mười phân vẹn mười, bất cứ ai cũng có khuyết điểm, có sai lầm, có tật xấu, cho nên việc này cũng không thể làm. Cho nên cách làm này của Tào Tháo không phải là ba phải, cũng không phải chơi trò cân bằng, cũng không phải mỗi bên đánh năm mươi hèo, cũng không phải cái gọi là đạo trung dung mà người bình thường chúng ta hiểu, mà phải nói là đạt đến tinh túy của trung dung, tinh túy trung dung nói gì? Nói "hữu kinh hữu quyền", chính là có những thứ là quy củ thông thường, có những thứ là biện pháp tùy cơ ứng biến, không thể khăng khăng theo một đạo lý chết cứng.

Đây chính là cách làm của Tào Tháo trong việc xử lý năm mối quan hệ, đằng sau cách làm này cái chúng ta nhìn thấy là gì? Nhìn thấy chính là sự khoáng đạt của Tào Tháo, kỳ thực thuật dùng người hay đạo dùng người của Tào Tháo, suy cho cùng cũng chỉ có hai chữ — khoáng đạt, cũng chính là điều mà chúng ta thường gọi là biển dung trăm sông, có dung nạp thì mới vĩ đại. Biển cả mà, biển cả tại sao lại lớn? Chính là vì sông ngòi khi chảy vào biển cả có thể dung nạp cả bùn lẫn cát, có thể cá rồng lẫn lộn. Một biển cả liệu có thể nói rằng, biển cả tôi không thể tiếp nhận nước bẩn, tôi chỉ có thể tiếp nhận nước khoáng tinh khiết hay sao? Thế thì không thành biển cả nữa rồi. Tào Tháo chính là có tấm lòng rộng lớn như biển cả ấy, quân tử ta cũng cần, tiểu nhân ta cũng dùng, dùng cái gì? Dùng sở trường của họ, chỉ cần đại đức không tổn hại, đại tiết không tổn hại, còn mấy cái vấn đề tác phong sinh hoạt, vấn đề tác phong hành vi, vấn đề ngôn hành cử chỉ gì đó, nhắm một mắt mở một mắt, đừng đi quản chúng. Trăm người đủ mọi thể loại, làm gì có đội ngũ thuần nhất nào? Nước trong quá thì không có cá, người kém quá thì không có đệ tử, kẻ quá cứng cỏi thì dễ gãy, kẻ quá xuất chúng thì dễ bị vấy bẩn, tự làm cho mình quá thuần khiết, quá sạch sẽ không phải là chuyện tốt, đặc biệt là với tư cách một người muốn lập nên nghiệp lớn, ngàn vạn lần đừng theo đuổi cái gọi là thuần nhất.

Tấm lòng khoáng đạt và tác phong như thế của Tào Tháo đã giúp ông thu nạp rộng rãi nhân tài, có người thống kê, cho đến trước khi Tào Tháo qua đời, mưu sĩ cốt lõi, mưu sĩ quan trọng, mưu sĩ bình thường của ông tổng cộng có 102 người, trong đó quan trọng nhất là năm người ở giai đoạn đầu, Tuân Úc, Tuân Du, Quách Gia, Giả Hủ, Trình Dục, năm đại mưu sĩ. Nếu tra cứu lại, chúng ta sẽ phát hiện năm vị đại mưu sĩ này cơ bản đều là tự mình đầu quân cho Tào Tháo, trong đó có bốn người là từ doanh trại địch đầu quân cho Tào Tháo, lúc Giả Hủ đến đầu quân còn mang theo cả Trương Tú. Những người này khi đến bên cạnh Tào Tháo đều có nguyên nhân của họ, lúc Quách Gia rời khỏi Viên Thiệu đã nói với các mưu sĩ bên cạnh Viên Thiệu một đoạn, nói ra nguyên nhân tại sao ông ta lại rời bỏ Viên Thiệu để đầu quân cho Tào Tháo, mà câu nói này vô cùng quan trọng, vậy Quách Gia rốt cuộc đã nói gì với các mưu sĩ của Viên Thiệu? Trong đoạn nói này của ông lại ẩn chứa huyền cơ gì? Mời xem tập sau — Thiên hạ quy tâm.