Hoàn toàn không nằm trong dụng ý của tôi khi kéo dài tập sách, hay trì hoãn niềm vui mà độc giả có quyền mong đợi khi thưởng thức tác phẩm này: tôi dùng từ "có quyền mong đợi" là bởi tác giả vốn là một ngòi bút có danh tiếng lớn. Mục đích duy nhất của tôi là tường thuật ngắn gọn về công việc của mình trong quá trình thực hiện nhiệm vụ gian khó này, đồng thời lường trước những lời quở trách có thể sẽ xuất hiện từ một số độc giả: ý tôi là những ai hãy còn mơ hồ về tiếng Pháp, hoặc mang những quan niệm sai lệch về nghệ thuật dịch thuật nói chung.
Nếu tôi chọn giữ nguyên tựa đề gốc, thì trang bìa chung sẽ đề thế này: Julia, hay nàng Eloisa mới; còn trang bìa riêng sẽ là: Thư từ của hai người tình, cư dân tại một ngôi làng dưới chân dãy Alps, được sưu tầm và ấn hành, v.v. Dù có thể có những điểm tôi chưa ưng ý ở tựa đề này, nhưng lý do chính khiến tôi thiên về cái tên Eloisa hơn là Julia, ấy là vì công chúng dường như đồng lòng gọi tên tác phẩm bằng cái tên trước hơn là tên sau; và tôi càng dễ dàng quyết định như vậy bởi đó vốn chẳng phải là điều gì quan trọng đối với độc giả.
Vị quý tộc người Anh đóng một vai trò đáng kể trong tiểu thuyết này mang tên Lord Bomston trong bản gốc, một cái tên mà tôi cho rằng ông Rousseau nghĩ là tên Anh, hoặc ít ra nghe rất giống tên Anh. Nó có thể vang lên khá xuôi tai đối với một người Pháp, nhưng tôi tin rằng độc giả Anh sẽ không lấy làm phiền lòng khi tôi thay thế bằng cái tên Lord B——. Thật đáng kinh ngạc làm sao khi các tiểu thuyết gia Pháp lại tỏ ra thiếu hiểu biết về những tên gọi thông thường, tước hiệu quý tộc của chúng tôi cũng như phong tục tập quán của chúng tôi, chẳng khác nào họ mù tịt về nước Anh. Họ hiếm khi nhắc đến đất nước chúng tôi, hay mưu toan đưa một nhân vật người Anh vào tác phẩm, mà không tự biến mình thành trò cười. Tôi từng đọc một cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của họ, trong đó một nhà quý tộc Anh mang tên Công tước xứ Workinsheton là nhân vật chính; rồi một cuốn khác, nơi mà duy nhất một người tình của nữ chính lúc thì là Công tước, lúc là Bá tước, lúc lại chỉ là một Nam tước; Catombridge, qua ngòi bút của họ, trở thành một thành phố của Anh: thế mà họ vẫn cố đánh lừa độc giả bằng cách giả vờ rằng tiểu thuyết của họ là bản dịch từ tiếng Anh.
Bàn về kiệt tác này của ông Rousseau, nó đã được đón nhận với một sự hào hứng phi thường tại Pháp, Ý, Đức, Hà Lan, nói ngắn gọn là ở mọi xó xỉnh thuộc lục địa Âu châu nơi người ta hiểu được tiếng Pháp. Tại Anh, bên cạnh một số lượng lớn được nhập về từ đợt đầu, tác phẩm này đã được tái bản hai lần; thế nhưng, dù thiên hạ có say mê bản gốc đến đâu chăng nữa, tôi nhận thấy quan điểm chung của đồng bào tôi vẫn là đây là một trong những cuốn sách tuyệt nhiên không thể dịch lại mà vẫn giữ được mức độ công bằng tối thiểu đối với tác giả: và tôi thú nhận rằng, chính quan điểm chung đó là động lực chính thúc đẩy tôi đảm nhận công việc này.
Tại thành phố lớn này, có một số lượng đáng kể những người lao động chăm chỉ đang tự mưu sinh, và có lẽ nuôi dưỡng cả một gia đình đông đúc, bằng nghề viết văn thuê cho các nhà sách; bởi những nhà sách này, họ được phân thành từng nhóm riêng biệt tùy theo năng lực khác nhau; và tầng lớp thấp kém nhất trong số đó chính là những dịch giả. Nay, thật không thể ngờ rằng những kẻ khốn cùng bị xem là bất tài đối với những công việc tốt hơn lại có thể am hiểu tường tận ngôn ngữ của chính họ hay bất kỳ ngôn ngữ nào khác: vả lại, dù họ có tài năng đến đâu đi nữa, thì bổn phận của họ vẫn là phải hoàn thành càng nhiều việc càng tốt trong thời gian ngắn nhất có thể; bởi suy cho cùng, con cháu họ vẫn cần có bánh mì để ăn: thế nên, thật là bất hợp lý khi mong mỏi họ phải phí hoài những khoảnh khắc quý giá để cặm cụi nghiền ngẫm một câu văn hóc búa cốt sao cho bản dịch của mình trở nên uyển chuyển hơn. Tôi cho rằng đây chính là nguyên nhân đích thực khiến các bản dịch từ tiếng Pháp của chúng ta nhìn chung lại tồi tệ đến thế.
Tôi thú nhận rằng các thành ngữ của hai thứ tiếng rất khác nhau, và do đó, sẽ có lúc không thể với tới vẻ tế nhang siêu việt trong cách diễn đạt của một nhà văn Pháp tao nhã; bù lại, ngôn ngữ của họ thường mơ hồ và rườm rà đến mức hoàn toàn là lỗi của dịch giả tiếng Anh nếu anh ta không thể làm cho nguyên tác trở nên khá hơn; nhưng điều đó sẽ chẳng bao giờ xảy ra, trừ phi chúng ta ngồi xuống với ý định dịch tư tưởng thay vì dịch từng chữ của tác giả.
Hầu hết những bản dịch tôi từng đọc đều trông như một lớp voan mỏng phủ lên nguyên tác: tiếng Pháp lộ diện qua từng đoạn văn; nhưng điều đó hoàn toàn là do thiếu cơm ăn áo mặc, thiếu sự chú tâm, hoặc thiếu năng lực ở người dịch. Ông Pope cùng một vài người khác đã cho thế giới thấy rằng, không chỉ tư tưởng của những bậc cao nhân lỗi lạc mới có thể được diễn đạt chính xác qua một bản dịch, mà ta hoàn toàn có thể trau chuốt và tô điểm cho chúng bằng những vẻ đẹp đặc trưng của ngôn ngữ Anh.
Nếu trong những trang tiếp theo đây, độc giả trông đợi tìm thấy một bản dịch bám sát từng câu từng chữ một cách nô lệ, thì người đó đã lầm. Tôi chưa từng và sẽ không bao giờ sao chép những thiếu sót của tác giả, dẫu danh tiếng của ông có lớn đến đâu đi nữa, trong những trường hợp mà rõ ràng chúng bắt nguồn từ sự thiếu tập trung. Ông Rousseau viết với một sự uyển chuyển và thanh tao tuyệt vời, nhưng thỉnh thoảng ông vẫn thiếu đi sự chuẩn xác trong tư duy và sự minh bạch trong cách diễn đạt.
Còn về giá trị thực sự của tác phẩm này, sựán chuẩn toàn cầu mà nó thu nhận được chính là một lời giới thiệu đanh thép hơn bất cứ điều gì tôi có thể thốt lên để ca tụng nó.
