Thật là một sự đổi thay kỳ diệu mà một khoảng thời gian ngắn ngủi đã tạo ra trong cuộc đời tôi! Ý nghĩ về cuộc hội ngộ, dẫu từng xiết bao vui sướng, nay đã quá đỗi trĩu nặng những âu lo bứt rứt. Điều lẽ ra phải là đối tượng cho niềm hy vọng của tôi giờ đây, ôi chao, lại trở thành chủ đề cho nỗi sợ hãi, và chính sự tinh tế trong nhận thức vốn rất hữu ích trong hầu hết mọi hoàn cảnh, nay chỉ còn chuốc lấy cho tôi sự hoảng hốt, bất an và̀ giày vò. Hỡi Eloisa! Quá nhiều sự nhạy cảm, quá nhiều niềm êm ái, hóa ra lại là lời nguyền cay đắng nhất thay vì là phước lành trọn vẹn: phiền muộn và thất vọng chính là hệ quả tất yếu của nó. Tiết trời, sự đổi thay của các mùa, ánh hào quang rực rỡ của mặt trời hay làn sương mù dày đặc đều là những dây cót chuyển động tác động lên kẻ bất hạnh, khiến hắn trở thành món đồ chơi mặc cho chúng định đoạt: tư tưởng, sự thỏa mãn, niềm hạnh phúc của hắn đều phụ thuộc vào chiều gió thổi, và chỉ một hướng gió đông hay gió tây khác biệt cũng đủ làm hắn lệch hướng hoặc nhen nhóm những kỳ vọng. Bị chi phối bởi thành kiến và giằng xé bởi cảm xúc, những tình cảm trong tim hắn vấp phải sự chống đối liên tục từ những lý lẽ trong đầu. Nếu lỡ có lúc hắn uốn nắn hành vi theo quy chuẩn đúng đắn không thể chối cãi, lấy chân lý làm kim chỉ nam thay vì lợi lộc và sự tiện nghi, hắn chắc chắn sẽ phải chuốc lấy bi kịch như một vị tử đạo cho những nguyên tắc chính trực của mình; cả thế giới sẽ hùa nhau lên án và săn đuổi hắn như một kẻ thù chung. Nhưng giả sử không phải như thế, lòng trung thực và sự ngay thẳng, dẫu có được miễn trừ khỏi sự bách hại, thì cũng chẳng phải là con đường dẫn đến danh vọng hay giàu sang; nghèo đói và túng quẫn là những kẻ đồng hành không thể tách rời; và con người, khi bám lấy điều này, tất yếu tự gắn liền mình với di sản của điều kia; và bằng cách ấy, hắn tự biến mình thành kẻ giày vò chính mình. Hắn sẽ đi tìm niềm hạnh phúc tối thượng mà không màng đến những yếu đuối vốn có trong bản tính. Thế là tình cảm và lý trí của hắn sẽ vướng vào một cuộc giao tranh vĩnh cửu, và những ý tưởng cùng khao khát vô bờ bến sẽ dọn đường cho những nỗi thất vọng khôn cùng.
Hoàn cảnh này, dẫu ảm đạm biết bao, lại chính là thực trạng phũ phàng mà số phận cay nghiệt của cuộc đời tôi, bị kháng cự bởi bản tính phóng khoáng và cao thượng trong tư tưởng, đã đẩy tôi vào; và nó càng bị trầm trọng thêm bởi sự khinh miệt của cha bạn cùng những tình cảm dịu dàng hơn từ bạn—những điều vừa là niềm hạnh phúc vừa là nỗi bất an trong đời tôi. Nếu không vì em, hỡi đói hồng nhan nghiệt ngã, tôi đã chẳng bao giờ phải nếm trải sự đối lập không thể dung nổi giữa sự vĩ đại trong tâm hồn tôi và cảnh ngộ thấp hèn của tôi. Tôi đã có thể sống lặng lẽ và chết trong bình yên ở một xó xỉnh đến mức chẳng ai thèm chú ý. Nhưng được nhìn thấy em mà không thể chiếm hữu em; được tôn thờ em mà chẳng thể vươn lên khỏi chốn bùn nhão tối tăm; được sống cùng một nơi mà vẫn phải cách biệt nhau, hỡi Eloisa dấu yêu của tôi, là một cuộc giằng xé mà tôi hoàn toàn không tài nào chịu đựng nổi. Tôi không thể từ bỏ em, cũng chẳng thể khuất phục được định mệnh tàn nhẫn ấy; tôi chẳng thể kìm nén khát vọng, cũng chẳng thể cải thiện vận mệnh.
Nhưng, tựa hồ như hoàn cảnh ấy vẫn chưa đủ đọa đày, những nỗi kinh hoàng của nó lại càng được nhân lên bởi chuỗi ý tưởng ảm đạm cứ hiện diện hoài trong trí tưởng tượng của tôi. Có lẽ điều này cũng bị đẩy lên bởi chính bản chất nơi chốn tôi đang sống; nơi đây tối tăm, đáng sợ; nhưng lại vô cùng phù hợp với tâm trạng của tôi lúc này; và một phong cảnh thiên nhiên tươi đẹp hơn cũng chẳng thể mang lại chút hơi ấm nào cho cõi lòng hoang lạnh bên trong tôi. Một dãy đá cằn cỗi bao bọc lấy bờ biển, và nơi cư ngụ của tôi càng trở nên ảm đạm hơn bởi vẻ mặt ảm đạm của mùa đông. Thế nhưng, hỡi Eloisa, tôi thừa ý thức rằng nếu có lúc buộc phải rời xa em, tôi sẽ chẳng cần đến bất kỳ chốn nương thân nào khác, chẳng cần đến mùa nào khác.
Trong lúc tâm trí tôi bị phân tâm bởi những xao động liên tục ấy, thể xác tôi dường như cũng chuyển động để đồng cảm với những cảm xúc đó. Tôi chạy ngược chạy xuôi, trèo lên các mỏm đá, khám phá toàn bộ khu vực của mình và nhận ra vạn vật bên ngoài cũng hoang tàn đáng sợ y như những gì tôi đang trải qua trong tâm hồn. Chẳng còn bóng dáng của thảm thực vật nào nữa, cỏ úa vàng và héo rũ, cây cối bị tước sạch lá cành, và ngọn gió đông bắc thổi thốc tuyết cùng băng giá vây quanh tôi. Tóm lại, toàn bộ cảnh sắc thiên nhiên hiện ra trước các giác quan bên ngoài của tôi cũng tàn tạ hệt như chính con người tôi từ sâu thẳm bên trong đã chết lặng trước hy vọng và niềm vui.
Giữa miền bờ biển đá chông chênh này, tôi đã tìm ra một kẽ đá cô tịch, từ đó tôi có thể phóng tầm mắt bao quát rõ ràng nơi chốn thân thương mà em đang ở. Em có thể dễ dàng tưởng tượng tôi đã ngấu nghiến phát hiện này ra sao và làm dịu mát đôi mắt mình bằng khung cảnh tuyệt diệu nhường nào. Tôi đã dành cả một ngày để cố gắng nhận dạng cho ra ngôi nhà của em, nhưng ôi chao, khoảng cách quá xa vời đối với sức tôi; và trí tưởng tượng buộc phải bù đắp cho đôi mắt mỏi mệt vốn chẳng thể nhìn thấy gì. Tôi liền chạy đến nhà thầy xứ và mượn chiếc ống nhòm của ông, thứ đã mang lại trước mắt tôi—hoặc ít ra là trong tâm tưởng tôi—đúng cái đốm nhỏ mà tôi hằng khao khát. Toàn bộ thời gian của tôi từ đó đến nay chỉ để ngắm nhìn những bức tường ấy, nơi bao bọc nguồn suối duy nhất sưởi ấm niềm an ủi của tôi, đối tượng duy nhất cho những ước vọng của tôi: bất chấp sự khắc nghiệt buốt giá của mùa đông, tôi vẫn cứ cặm cụi như thế từ lúc hừng đông cho đến tận khi màn đêm buông xuống. Đống lửa nhóm bằng lá cây và vài nhành cây khô phần nào che chở tôi khỏi cái lạnh thấu xương. Nơi này, dù hoang vu và chưa từng được khai khẩn, lại hợp với gu của tôi đến mức ngay lúc này tôi đang viết thư cho em ở đây, trên một chỏm đá bị băng giá tách biệt khỏi vách núi.
Nơi đây, hỡi Eloisa dấu yêu của cơn, người tình bất hạnh của em đang tận hưởng niềm vui cuối cùng mà có lẽ hắn còn có thể cảm nhận được ở cõi đời này. Nơi đây, bất chấp mọi trở ngại, hắn có thể thâm nhập tận vào phòng ngủ của em. Hắn thậm chí còn bị lóa mắt bởi vẻ đẹp của em, và sự dịu dàng trong ánh mắt em đang hồi sinh tâm hồn đang héo mòn của hắn; thậm chí hắn còn có thể ao ước những khoảnh khắc cuồng nhiệt từng trải qua cùng em trong lùm cây. Hỡi ôi! Tất cả chỉ là một giấc mơ, là bóng ảo tưởng hão huyền của một bộ óc đầy ắp mộng tưởng. Dẫu ngọt ngào đến đâu, nó cũng tan biến như một ảo ảnh, và chẳng mấy chốc tôi lại buộc phải tỉnh dậy sau cơn mê sảng dễ chịu ấy; và thế rồi, ngay cả khi ấy, tâm trí tôi vẫn bận rộn vô cùng. Tôi ngưỡng mộ và tôn kính sự trong trắng trong tâm hồn em, sự ngây thơ trong lối sống của em; tôi lần giở lại trong đầu phương thức sinh hoạt hằng ngày của em bằng cách so sánh nó với những gì tôi từng tường tận trong những ngày tháng hạnh phúc hơn, dưới những ân tình sâu đậm hơn; tôi nhận ra em luôn chu toàn với những cam kết giúp tôn lên phẩm giá của mình: tôi có cần phải nói thêm rằng cảnh tượng ấy làm tôi vô cùng xúc động không? Vào buổi sáng, tôi tự nhủ với lòng mình rằng: giờ này em vừa thức dậy sau giấc ngủ êm đềm và dịu nhẹ, tươi tắn như giọt sương mai và điềm đạm như sự vô tội tinh khôi nhất, đang dâng lên Đấng Tạo Hóa của mình một ngày sống mà em quyết định sẽ không để hoài phí vì đức hạnh. Giờ này em đang đến bên mẹ, và trái tim dịu dàng của em đang cảm nhận những mối dây liên kết êm ái của đạo hiếu; em đang giúp các bậc sinh thành vơi bớt gánh nặng việc nhà, xoa dịu nỗi buồn tuổi già của họ, xót thương cho những yếu đuối của họ, hoặc bào chữa cho những lầm đường lạc lối của người khác mà em biết mình không thể châm chước cho chính bản thân. Lúc khác, em lại đắm mình trong những công việc đòi hỏi sự khéo léo hoặc có ích, bồi đắp cho tâm trí những kiến thức quý giá, hay hòa quyện sự tao nhã của cuộc sống vào những bận rộn điềm đạm hơn. Có lúc tôi nhìn thấy một nét giản dị tinh tế, được trau chuốt kỹ càng, làm nổi bật thêm những vẻ đẹp vốn chẳng cần đến sự tô điểm ấy, và có lúc em đang bàn thảo với vị mục tử thánh thiện của mình về hoàn cảnh của những mảnh đời khốn khó mà tài đức. Ở đây em đang giúp đỡ, an ủi, cứu vớt cô nhi quả phụ; ở kia em là tâm điểm vui vẻ của cả vòng tròn bạn bè bằng sự khôn ngoan và thấu đáo trong câu chuyện. Giờ đây em đang dung hòa nét tươi vui của tuổi trẻ với sự khôn ngoan và thận trọng: và một vài khoảnh khắc ngắn ngủi (xin hãy tha thứ cho sự cả gan của tôi) em dành trọn cho tình yêu bất hạnh của tôi. Tôi nhìn thấy em đầm đìa nước mắt khi đọc những bức thư của tôi, và có thể nhận ra rằng chính người tình tận tụy của em là chủ đề trong những dòng chữ em đang viết, cùng cuộc trò chuyện nồng nhiệt giữa em và người em họ. Ôi Eloisa, Eloisa! Chẳng lẽ chúng ta mãi mãi không được đoàn tụ? Chẳng lẽ chúng ta mãi mãi không thể sống chung? Liệu chúng ta có thể, có thể cách xa nhau mãi mãi hay sao? Không, mong sao ý nghĩ ấy bị quét sạch khỏi tâm hồn tôi. Tôi hoảng loạn đến phát điên chỉ vì ý nghĩ ấy, và tâm trí bệnh hoạn của tôi cứ thúc đẩy tôi lao từ mỏm đá này sang mỏm đá khác. Những tiếng thở dài và rên rỉ vô thức tố cáo sự hỗn loạn trong lòng tôi; tôi gầm lên như một con sư tử cái bị cướp mất bầy con. Tôi có thể làm mọi thứ miễn là không phải mất em; chẳng có gì, không có gì là tôi không dám thử vì em, dẫu có đánh đổi bằng cả sinh mạng.
Tôi đã viết đến đây và đang chờ cơ hội để gửi đi thì lá thư mới nhất của em từ Sion đến tay tôi. Bầu không khí u sầu mà nó phảng phất đã ru ngủ những niềm đau của tôi. Giờ đây, giờ đây tôi đã hoàn toàn bị thuyết phục bởi điều mà em từng nhận ra từ lâu về sự đồng cảm kỳ diệu giữa những người yêu nhau. Nỗi buồn của em thuộc về phe điềm tĩnh, còn của tôi thuộc về phe nồng nhiệt, tuy nhiên dù tình cảm trong tâm trí có giống nhau, nó vẫn mang màu sắc riêng ở mỗi người tùy theo những dòng chảy khác nhau mà nó đi qua; và quả thực thật tự nhiên khi những bất hạnh lớn lao nhất phải sinh ra những âu lo bứt rứt nhất; nhưng sao tôi lại nói đến những bất hạnh cơ chứ? Chúng sẽ là thứ hoàn toàn không thể chịu nổi. Không, hãy tin đi, hỡi Eloisa của tôi, rằng sắc lệnh không thể chối cãi của thiên đường đã định sẵn chúng ta là của nhau. Đó là quy luật lớn đầu tiên chúng ta phải tuân theo, và là sứ mệnh lớn lao của cuộc đời là hãy làm cho nó dịu lại, xoa dịu và tô điểm nó khi chúng ta còn ở cõi đời này. Tôi nhìn thấy, và cũng đau xót nhận ra rằng, những dự định của em quá mơ hồ và trống rỗng để có thể thực thi. Em có vẻ muốn chinh phục những khó khăn không thể vượt qua, trong khi lại đồng thời bỏ qua những phương pháp duy nhất khả thi: một ý niệm cuồng nhiệt về danh dự đã soán ngôi lý trí của em, và đức hạnh của em giờ đây chẳng khác nào một cơn mê sảng hão huyền.
Nếu quả thực em có thể mãi mãi trẻ trung và xinh đẹp như hiện tại, ước nguyện duy nhất của tôi, lời cầu nguyện duy nhất của tôi với trời cao sẽ là được biết em luôn hạnh phúc, được nhìn thấy em mỗi năm một lần, chỉ một lần thôi, rồi dành phần đời còn lại để ngắm nhìn dinh thự của em từ đằng xa và tôn thờ em giữa chốn núi đá. Nhưng hỡi ôi, hãy nhìn xem tốc độ không thể tưởng tượng nổi của thứ định mệnh chẳng bao giờ ngơi nghỉ ấy. Nó đang rượt đuổi không ngừng, thời gian trôi đi vội vã, cơ hội một đi không trở lại, và sắc đẹp của em, thậm chí cả sắc đẹp của em cũng bị giới hạn trong những ranh giới tồn tại vô cùng chật hẹp: nó rồi sẽ có lúc lụi tàn vàéo héo như một bông hoa héo trước khi kịp hái. Trong khi đó, tôi đang vắt kiệt sức khỏe, tuổi trẻ, sinh lực của mình trong nỗi buồn đau liên tục, và tiêu mòn những năm tháng đời mình trong những lời than van. Hãy nghĩ đi, ôi hãy nghĩ đi, Eloisa, rằng chúng ta đã đánh mất một khoảng thời gian; hãy nghĩ rằng nó sẽ chẳng bao giờ quay trở lại, và mọi chuyện cũng sẽ y như vậy với những năm tháng sắp tới nếu chúng ta để chúng trôi qua trong thờ ơ và hoài phí. Ôi người đẹp ngây thơ và lầm lạc! Em đang vẽ ra những kế hoạch cho một tương lai xa xôi mà có lẽ em chẳng bao giờ chạm tới được, lại đi thờ ơ những phút giây hiện tại vốn dĩ chẳng thể nào tìm lại. Em quá lo lắng và bận tâm về cái tương lai mập mờ ấy đến nỗi quên mất rằng trong lúc đó, trái tim chúng ta đang tan chảy như tuyết dưới ánh mặt trời. Hãy tỉnh dậy, hãy tỉnh dậy, hỡi Eloisa dấu yêu của tôi, khỏi một ảo mộng chết người nhường ấy! Hãy vứt bỏ mọi kế hoạch đã sắp đặt, những bước nhảy xốc nổi của một trí tưởng tượng phong phú, và hãy quyết tâm đón nhận hạnh phúc. Lại đây, niềm hy vọng duy nhất của tôi, niềm vui duy nhất của tôi! Hãy vào vòng tay của người tình đang mỏi mòn mong đợi em: lại đây và tái hợp những phần đời bấy lâu nay bị chia cắt của chúng ta. Lại đây, và trước mặt đất trời, chúng ta hãy long trọng thề nguyện sẽ sống và chết vì nhau. Tôi chắc chắn rằng em chẳng cần bất kỳ sự khích lệ nào, bất kỳ lời khuyên nhủ nào để đối mặt với nỗi sợ túng quẫn. Dù nghèo khó, miễn là chúng ta hạnh phúc, thì kho báu nào có thể sánh bằng? Nhưng xin chớ lăng mạ nhân phẩm hay tính người của giống loài chúng ta bằng cách cho rằng thế giới bao la này không thể tìm nổi một chốn nương thân cho hai kẻ yêu nhau bất hạnh. Nhưng chúng ta chẳng việc gì phải tuyệt vọng chừng nào tôi còn sức khỏe và trượng phu; miếng bánh kiếm được bằng giọt mồ hôi trán sẽ ngon lành hơn đối với em gấp vạn lần so với những bữa tiệc tùng tốn kém nhất mà sự xa hoa có thể dọn ra. Và quả thực, liệu có bữa tiệc nào được chuẩn bị và nêm nếm bằng tình yêu mà lại nhạt nhếch cơ chứ? Hỡi thiên thần của tôi, nếu hạnh phúc của chúng ta chỉ kéo dài vỏn vẹn một ngày, liệu em có nhẫn tâm quyết định từ bỏ cuộc đời này mà chưa từng nếm thử nó không?
Thêm một lời nữa thôi là tôi dứt lời. Em biết đấy, Eloisa, công dụng từng được gán cho hòn đảo Leucatia thuở trước; đó là chốn nương thân buồn bã cuối cùng của những kẻ tình duyên trắc trở. Nơi tôi đang đứng lúc này đây, cùng hoàn cảnh khốn cùng của chính tôi, mang lại sự tương đồng quá đỗi ngột ngạt. Vách đá gập ghềnh, vực nước sâu thẳm, và lòng tôi thì ngập tràn tuyệt vọng.
