Tôi bước vào chốn hoang vu rộng lớn mang tên thế giới này với một nỗi kinh hoàng thầm kín; nơi mà cảnh tượng hỗn độn trước mắt tôi chỉ hiện lên như một chốn đìu hiu và lặng ngắt đến rợn ngợp. Mọi nỗ lực của tâm hồn nhằm rũ bỏ gông cùm chung đang đè nặng lên nó đều trở thành vô ích. Một bậc hiền triết nổi tiếng thuở xưa từng nói rằng ông chưa bao giờ cảm thấy cô độc ít hơn lúc ở một mình: phần tôi, tôi chỉ thực sự cô độc khi hòa mình vào đám đông, khi mà tôi chẳng ở cạnh em cũng chẳng ở cạnh bất kỳ ai khác. Trái tim tôi muốn lên tiếng, nhưng nó cảm thấy chẳng có ai lắng nghe; nó sẵn sàng đáp lời, nhưng chẳng có ai nói điều gì gắn kết với nó. Tôi không hiểu ngôn ngữ của xứ sở này, và cũng chẳng có ai ở đây hiểu ngôn ngữ của tôi. Thế nhưng tôi phải thừa nhận rằng mình rất được săn đón, và mọi dịch vụ nhã nhặn của tình bằng hữu hay phép lịch sự đều sẵn sàng được bày tỏ với tôi: đây lại chính là điều khiến tôi phàn nàn. Sự sốt sắng lo chuyện bao đồng của hàng ngàn con người luôn chực chờ để làm vừa lòng tôi, nhưng tôi nào biết làm sao để ngay lập tức kết thân với những kẻ mà mình chưa từng gặp mặt trước đó. Những cảm xúc chân thành của con người, sự cởi mở giản dị và đầy cảm động của một trái tim bộc trực, được bày tỏ hoàn toàn khác với những lớp vỏ bọc lịch thiệp giả tạo cùng lời nịnh hót bề ngoài mà thói đời đòi hỏi. Tôi không khỏi lo sợ rằng kẻ đối xử với tôi ngay từ cái nhìn đầu tiên như thể một người bạn tri kỷ lâu năm, thì nếu đến cuối chạp mười năm mà tôi cần sự giúp đỡ của hắn, hắn sẽ đối xử với tôi như một kẻ xa lạ; và khi tôi chứng kiến những con người chìm đắm trong sự truỵ lạc, ra vẻ quan tâm sâu sắc đến nỗi lòng của mọi người, tôi dễ dàng đoán rằng họ chẳng mưu cầu lợi ích cho ai ngoài bản thân mình.
Tuy nhiên, trong tất cả những lời tuyên bố ấy vẫn ẩn chứa một phần sự thật: người Pháp vốn dĩ có bản tính tốt bụng, cởi mở, hiếu khách và hào phóng. Nhưng họ có hàng ngàn cách diễn đạt mà ta không nên hiểu theo nghĩa đen quá mức. Hàng ngàn lời đề nghị tử tế bề ngoài được họ đưa ra chỉ để bị từ chối; chúng chẳng khác nào những chiếc bẫy của sự lịch thiệp giăng ra để đánh lừa vẻ mộc mạc quê mùa. Chưa bao giờ tôi được nghe thấy sự bạt ngàn của những lời hứa hẹn đến thế: bạn cứ trông cậy vào tôi, cứ sai bảo uy tín, hầu bao, nhà cửa, xe cộ của tôi. ——Nhưng nếu tất cả những điều ấy là chân thành và được đón nhận theo đúng nghĩa đen, thì sẽ chẳng có dân tộc nào trên mặt đất này lại ít tha thiết với tài sản đến thế. Chế độ công hữu coi như đã được thiết lập; người giàu thì luôn đưa ra lời mời gọi, còn người kẻ nghèo thì đón nhận chúng, cả hai tự nhiên chẳng mấy chốc sẽ ngang bằng nhau, và ngay cả những công dân xứ Sparta cũng chưa chắc đã có được sự bình đẳng lớn hơn người dân Paris. Ngược lại, có lẽ chẳng có nơi nào trên thế giới mà vận mệnh con người lại bất bình đẳng đến thế, nơi mà sự xa hoa lộng lẫy nhất và cái nghèo đáng thương nhất lại cùng lúc phơi bày. Điều này chắc chắn đã đủ để chứng minh sự vô nghĩa của lòng trắc ẩn bề ngoài mà mọi người ở đây tỏ ra đối với những nhu cầu và nỗi đau khổ của kẻ khác, cũng như sự dịu dàng trong tim vốn trong khoảnh khắc có thể kết nên tình bạn muôn đời.
Nhưng nếu thay vì bận tâm đến những lời tuyên bố đáng ngờ và những lời cam kết dễ dãi ấy, tôi khao khát tri thức và muốn tìm hiểu sự hiểu biết; thì đây chính là nguồn cội vô cùng dễ chịu của nó. Người ta lập tức bị mê hoặc bởi sự minh triết có thể bắt gặp trong các buổi hội họp của người Pháp, không chỉ ở giới bác học, mà ở mọi tầng lớp, thậm chí ở cả phụ nữ: lối trò chuyện luôn tự nhiên và thoải mái, không hề tẻ nhạt cũng chẳng phù phiếm, uyên bác mà không ra vẻ ra ơn, vui vẻ mà không ồn ào, lịch sự mà không giả tạo, hào hoa mà không suồng sã, và hài hước mà không thô tục. Bài thuyết trình của họ không bao gồm những bài luận dài dòng hay câu đối; họ lý luận mà không tranh biện, và dí dỏm mà không chơi chữ; họ khéo léo dung hòa giữa lý trí và sự sôi nổi, giữa những châm ngôn và lời phô diễn đầy cảm xúc; họ pha trộn ngọn roi châm biếm sâu cay nhất cùng sự nịnh hót tinh tế với sự nghiêm ngặt về luân lý. Họ bàn luận về mọi thứ, bởi vì ai cũng có điều để nói; họ không xoáy sâu vào bất cứ vấn đề gì vì sợ gây nhàm chán, mà chỉ nêu ra các vấn đề một cách thoáng qua và xử lý chúng thật nhanh chóng: ai nấy đều đưa ra ý kiến của mình và bảo vệ nó bằng vài lời ngắn gọn; chẳng ai dùng lời lẽ cay độc để công kích người khác, cũng chẳng ai cố chấp bảo vệ ý kiến của riêng mình; họ chỉ bàn thảo vấn đề vì mục đích trau dồi, và dừng lại trước khi nó biến thành một cuộc tranh cãi; ai nấy đều tiến bộ, ai nấy đều giải trí, và họ chia tay trong sự thỏa mãn lẫn nhau; ngay cả một nhà hiền triết cũng mang theo được điều gì đó đáng để nghiền ngẫm riêng tư.
Nhưng xét cho cùng, bạn nghĩ rằng mình có thể thu nhận được thứ tri thức nào từ những cuộc trò chuyện thú vị nhường ấy? để hình thành một phán đoán đúng đắn về cuộc sống và phong cách ứng xử; để sử dụng xã hội một cách hữu ích; chí ít là để hiểu rõ những con người mà ta đang trò chuyện cùng; hỡi Eloisa, chẳng có gì trong số đó cả: tất cả những gì họ dạy ta là cách biện hộ đầy nghệ thuật cho sự giả dối, cách làm lu mờ mọi nguyên tắc đạo đức bằng thứ triết lý của họ; cách tô điểm một sắc màu sai trái, nhờ sự trợ giúp của ngụy biện, lên những đam mê và định kiến của nhân loại; và cách uốn nắn lỗi lầm sao cho phù hợp với lối tư duy thời thượng. Ta không cần phải thấu hiểu tính cách của con người, mà là lợi ích của họ, để đoán được tâm tư của họ trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Khi một người bàn luận về một chủ đề nào đó, anh ta đang thể hiện ý kiến của giai cấp hoặc hội đoàn mình nhiều hơn là của chính bản thân, và anh ta sẽ thay đổi những quan điểm ấy mỗi khi thay đổi hoàn cảnh và địa vị.
Chẳng hạn, hãy khoác lên người anh ta lần lượt chiếc áo choàng của một vị thẩm phán, một quý tộc, và một tu sĩ, bạn sẽ nghe thấy anh ta lần lượt đứng lên, với cùng một sự nhiệt thành như thế, để bảo vệ quyền lợi của nhân dân, chế độ chuyên chế của quân vương, và quyền lực của tòa án dị giáo. Có một thứ lý lẽ dành cho luật sư, một thứ dành cho quan thuế, và một thứ thứ ba dành cho người lính. Mỗi người trong số họ đều có thể chứng minh hai kẻ kia là những tên vô loại; một kết luận không mấy khó khăn để rút ra đối với cả ba. [21] Do đó, con người ta không nói lên tâm tư của chính mình mà nói những điều họ muốn tiêm nhiễm vào người khác, và sự nhiệt thành mà họ ra vẻ trưng ra ấy chỉ là chiếc mặt nạ của tư lợi. Tuy nhiên, bạn có thể tưởng tượng rằng những kẻ không vướng bận và độc lập ít ra cũng phải có một cá tính riêng tư và một chính kiến của riêng mình. Hoàn toàn không phải thế: họ chỉ là những cỗ máy khác nhau, chẳng bao giờ tự suy nghĩ cho mình, mà được vận hành bởi những dây cót.
Bạn chỉ cần tìm hiểu về bạn bè, câu lạc bộ, những người bạn của họ, những người phụ nữ họ lui tới, những tác giả họ quen biết; và bạn có thể ngay lập tức đoán được quan điểm của họ về cuốn sách sắp được xuất bản, vở kịch sắp được công diễn, tác phẩm của nhà văn này hay nhà văn nọ mà họ chẳng hề hay biết, hay hệ thống tư tưởng này hoặc hệ thống tư tưởng nọ mà họ không có lấy một khái niệm. Cũng như những chiếc đồng hồ thông thường, chỉ được lên dây cót để chạy trong vỏn vẹn hai mươi bốn giờ, những con người này cũng buộc phải bước vào các buổi giao du mỗi tối để biết mình phải suy nghĩ những gì vào ngày hôm sau.
Do đó, chỉ có một số ít người thuộc cả hai giới là suy nghĩ thay cho tất cả những người còn lại, và là kẻ mà mọi người còn lại phải nói năng và hành động theo. Vì mỗi người chỉ mưu cầu lợi ích riêng tư của mình chứ chẳng ai mưu cầu lợi ích công cộng, và vì lợi ích của các cá nhân luôn xung đột với nhau, nên giữa họ tồn tại một sự va chạm bất tận giữa các đảng phái và phe nhóm, một dòng triều lên xuống liên tục của những thành kiến và quan điểm trái ngược; giữa khung cảnh ấy, những tính khí bạo liệt nhất, bị kích động bởi phần còn lại, hiếm khi hiểu lấy một từ về vấn đề đang tranh chấp. Mỗi câu lạc bộ đều có quy tắc, quan điểm và nguyên tắc riêng, chẳng nơi nào khác chấp nhận. Một người lương thiện ở ngôi nhà này lại hóa thành kẻ vô loại ở căn nhà kế bên. Cái tốt, cái xấu, cái đẹp, cái xí, sự thật, và thậm chí cả đạo đức tự thân, tất cả đều chỉ mang sự tồn tại giới hạn và cục bộ. Do đó, bất kỳ ai chọn lựa một mối quan hệ rộng rãi và bước vào các xã hội khác nhau, đều phải uyển chuyển hơn cả Alcibiades; anh ta phải thay đổi nguyên tắc của mình theo từng nhóm bạn, định hình lại tình cảm của mình qua mỗi bước đi, và đặt ra các châm ngôn theo từng chiếc thước đo. Anh ta phải để lại lương tâm của mình, nếu anh ta có, ở cửa mỗi lần ghé thăm, và nhận lấy lương tâm thuộc về ngôi nhà ấy giống như một tên gia nhân mới khi bước chân vào liền khoác lên mình bộ đồng phục của chủ, để rồi vứt lại nó khi bị đuổi việc, và nếu muốn, lại khoác lên bộ áo của chính mình, thứ vốn phục vụ anh ta cho đến khi anh ta kiếm được một bộ quần áo mới cùng một chỗ làm mới. Nhưng điều kỳ lạ hơn nữa là ở đây, ai cũng liên tục mâu thuẫn với chính mình mà chẳng mải mai bận tâm điều đó. Họ có một tập hợp các nguyên tắc dành cho trò chuyện, và một tập hợp khác dành cho hành động; cũng chẳng có ai cảm thấy phẫn nộ trước sự bất nhất ấy, bởi người ta đã ngầm thỏa thuận rằng chúng phải rất khác nhau. Người ta không yêu cầu một tác giả, đặc biệt là một nhà văn viết về luân lý, phải duy trì trong cuộc trò chuyện những điều anh ta đưa ra trong tác phẩm của mình; cũng không buộc anh ta phải thực hành những gì mình rao giảng. Bài viết, cuộc trò chuyện và hạnh kiểm của anh ta là ba thứ hoàn toàn khác biệt, mà anh ta hoàn toàn không bị bắt buộc phải hòa hợp chúng lại với nhau. Nói tóm lại, mọi thứ đều vô lý, thế nhưng chẳng có gì gây phẫn nộ, bởi sự phi lý lại chính là thời trang. Thậm chí, đi kèm với sự bất dung hợp về nguyên tắc và phong cách ấy là một vẻ thời thượng khiến họ tự hào và thường xuyên ra vẻ ta đây. Trên thực tế, mặc dù ai nấy đều nhiệt thành rao giảng những châm ngôn của nghề nghiệp mình, họ lại tự hào về tác phong và phong thái của người khác. Chẳng hạn, vị luật sư thì khoác lên mình dáng vẻ nhà binh của một người lính, còn nhân viên hải quan quèn thì mang phong thái kiêu kỳ của một lãnh chúa; vị giám mục thì ra vẻ hào hoa của một quý ông lịch lãm; nhà triều thần thì mang sự chuẩn xác của một triết gia; và nhà chính trị gia thì sở hữu những lời đối đáp cay cay cùng sự châm chọc của một kẻ dí dỏm. Ngay cả người thợ thủ công chất phác, kẻ không biết cách làm dáng theo bất kỳ ngành nghề nào khác, cũng tự chưng diện trong bộ đồ đen vào những ngày Chủ nhật để ra vẻ một người hành nghề luật sư. Chỉ có những vị quân nhân là khinh miệt mọi nghề nghiệp khác, vẫn giữ nguyên vẹn, mà không hề giả tạo, phong cách của chính mình, thứ mà, phải thú thực là, không thể nào chịu nổi. Không phải là ông M. de Muralt đã sai khi ngả về phía cuộc trò chuyện của một người lính; nhưng điều từng đúng vào thời của ông ấy nay không còn đúng nữa. Sự tiến bộ của văn chương kể từ đó đã cải thiện cuộc trò chuyện nói chung; và vì các sĩ quan quân đội khinh miệt sự cải thiện ấy trong tác phong của họ, thứ vốn từng là tốt nhất cuối cùng lại trở thành tồi tệ nhất. [22]
Do đó, những người mà chúng ta trò chuyện cùng lại không phải là những người ta đang giao đãi; tâm tư của họ không xuất phát từ trái tim; tri thức của họ không phải là thành quả của thiên bún cá nhân; cuộc trò chuyện của họ không bộc lộ suy nghĩ của họ; và người ta chẳng nhận thấy gì ở họ ngoài hình hài. Do đó, một người ở giữa đám đông nơi đây gần như rơi vào hoàn cảnh tương tự như khi anh ta đang quan sát một bức tranh chuyển động, nơi chính anh ta là nhân vật duy nhất có khả năng tự chuyển động.
Đó là những quan niệm mà tôi đã hình thành về các đại xã hội, qua những gì tôi đã chứng kiến tại Paris. Tuy nhiên, chúng có lẽ phù hợp với hoàn cảnh riêng tư của tôi nhiều hơn là trạng thái thực sự của vạn vật; và chắc chắn chúng sẽ được cải thiện khi tôi trở nên quen thuộc hơn với phong cách của thế giới này. Bên cạnh đó, cho đến nay tôi chưa từng giao du với bất kỳ hội nhóm nào khác ngoài những nơi mà tôi được giới thiệu bởi những người bạn của Lord B——, và tôi hiểu rằng mình cần phải hạ mình xuống với những con người ở các tầng lớp khác nhau để thấu hiểu phong cách đặc trưng của một xứ sở; bởi phong cách của giới giàu có hầu như ở đâu cũng giống nhau. Tôi sẽ nỗ lực tìm hiểu kỹ càng hơn trong thời gian tới; trong lúc này, tôi để mặc bạn phán đoán xem liệu tôi có đủ lý do hay không khi gọi cảnh tượng đông đúc này là một chốn hoang vu, và cảm thấy kinh hãi trước một nơi cô độc, nơi tôi chỉ tìm thấy một hình hài trống rỗng của tình cảm và sự chân thành, thứ vốn tự phủ nhận ngay trong khoảnh khắc cất lời; và nơi tôi chỉ nhận ra những bóng ma thuần túy của con người, những ảo ảnh đánh lừa ánh mắt trong chốc lát nhưng lại vô cảm trước những cái chạm? Cho đến nay tôi đã nhìn thấy rất nhiều chiếc mặt nạ; khi nào tôi mới được chiêm ngưỡng gương mặt thực sự của nhân loại?
