Hỡi người em họ thân mến, chẳng lẽ tôi lại cứ phải hoài mang lấy cái nghĩa vụ bất đắc dĩ và phiền toái nhất của tình bạn hay sao? Chẳng lẽ trong nỗi cay đắng của chính lòng mình, tôi lại cứ phải mãi đem đến cho lòng bạn những nỗi muộn phiền bằng những tin tức tàn nhẫn ấy sao? Than ôi, tâm tư chúng ta nào có khác gì nhau, và bạn thừa hiểu rằng chẳng có nỗi băn khoăn nào tôi lại có thể mang đến cho bạn mà trước đó chính tôi đã không trải qua. Ôi, ước gì tôi có thể che giấu đi bất hạnh của bạn mà không làm nó trầm trọng thêm! Hoặc ước gì một tình bạn như tình bạn của chúng ta cũng ràng buộc sâu nặng chẳng kém gì tình yêu! Khi ấy, tôi đã có thể trút bỏ biết bao nỗi ưu phiền mà giờ đây tôi buộc phải thông báo cho bạn.

Đêm qua, khi buổi hòa nhạc vừa kết thúc và mẹ con bạn đã ra về cùng với anh bạn của bạn và ông Orbe, hai người cha của chúng ta cùng với Lord B—— ở lại để bàn chuyện chính trị; chủ đề khô khan ấy, thú thật là tôi đã thấy ngấy đến tận cổ, chẳng mấy chốc đã khiến tôi phải lui về phòng riêng. Chỉ khoảng nửa tiếng sau, tôi nghe thấy tên người bạn của bạn được nhắc lại với một giọng điệu đầy phẫn nộ; từ đó tôi nhận ra câu chuyện đã đổi chủ đề nên liền chăm chú lắng nghe; và qua những gì tiếp theo, tôi lượm lặt được rằng vị bá tước kia đã cả gan đề xuất một cuộc hôn nhân giữa bạn và người bạn của bạn — kẻ mà ông ta thẳng thừng gọi là người của mình, và với tư cách đó, ông ta ngỏ ý sẽ chu cấp một số vốn tương xứng.

Cha bạn đã lạnh lùng bác bỏ đề nghị ấy với vẻ khinh miệt, và thế là cuộc trò chuyện bắt đầu trở nên gay gắt. “Tôi phải nói cho ông biết thế này, thưa ngài,” vị bá tước nói, “bất chấp thành kiến của ông, anh ta là người xứng đáng với cô ấy hơn bất cứ ai, và có lẽ cũng là người có khả năng mang lại hạnh phúc cho cô ấy nhất. Tạo hóa đã ban cho anh ta mọi ân huệ vốn độc lập với thế gian này; và anh ta đã tô điểm cho những điều ấy bằng tất cả tài năng xuất phát từ chính bản thân mình. Anh ta còn trẻ, cao ráo, khôi ngô và tài hoa: anh ta có lợi thế về học thức, sự hiểu biết, phép tắc và lòng dũng cảm; anh ta sở hữu một thiên tài tuyệt vời cùng một tâm hồn minh mẫn; vậy thì anh ta còn thiếu gì nữa để xứng đáng với con gái ông? Là tài sản ư? Anh ta sẽ có nó. Một phần ba gia tài của tôi sẽ biến anh ta thành người giàu có nhất xứ này; thậm chí, nếu cần thiết, tôi sẵn sàng dâng nửa gia tài. Anh ta thiếu tước hiệu ư? Thật là một đặc quyền nực cười trong một cỗ xứ mà giới quý tộc phiền toái nhiều hơn là hữu ích! Nhưng chớ có nghi ngờ gì, anh ta mang dòng dõi quý tộc: không phải cái sự quý tộc ấy được viết trên một tờ giấy da cũ kỹ, mà nó được khắc bằng những ký tự không thể phai mờ trên trái tim anh ta. Tóm lại, nếu ông đặt lý trí và lẽ phải lên trên những định kiến vô căn cứ, và nếu ông yêu con gái mình hơn những tước hiệu hão huyền, ông sẽ gả cô ấy cho anh ta.”

Nghe vậy, cha bạn nổi giận đùng đùng; ông coi đề xuất ấy là vô lý và nực cười. “Sao cơ, thưa ngài!” ông nói, “Làm sao một người danh giá như ngài lại có thể cưu mang một suy nghĩ như thế, rằng nhành cây cuối cùng còn sót lại của một dòng dõi hiển hách lại đi đánh mất và hạ thấp tên tuổi của mình vào tay một kẻ vô tích sự nào đó; một kẻ vô gia cư, phải sống bám vào sự bố thí.”

“Xin hãy giữ lời, thưa ngài,” Lord B—— cắt lời, “ông đang nhắc đến bạn tôi đấy; hãy nhớ rằng mọi sự xúc phạm giáng xuống anh ấy khi ở bên tôi cũng chính là tôi gánh chịu, và những lời lẽ lăng mạ một người danh giá lại càng xúc phạm nặng nề hơn đối với kẻ nói ra chúng. Những kẻ vô lại như thế còn đáng kính hơn tất cả bọn điền chủ ở châu Âu, và tôi thách ông chỉ ra được con đường nào danh giá hơn để vươn tới phú quý ngoài việc đón nhận những món nợ ân tình và quà tặng của tình bạn. Nếu bạn tôi không truy nguyên dòng dõi của mình — như cách ông đang làm — từ một chuỗi tổ tiên lâu đời và đầy ngờ vực, thì chính anh ấy sẽ đặt nền móng và trở thành niềm vinh quang cho gia tộc của mình, hệt như vị tổ tiên đời đầu tiên của ông đã làm cho gia tộc ông vậy. Chính ông, liệu có thấy mình bị bôi nhọ khi liên kết với người đứng đầu gia tộc mình hay không, nếu không muốn rơi vào sự khinh miệt mà ông đang dành cho anh ấy? Biết bao dòng tộc lớn sẽ lại chìm vào quên lãng nếu chúng ta chỉ kính trọng những ai xuất thân từ những cội nguồn thực sự đáng nể? Hãy nhìn hiện tại để phán xét quá khứ; cứ đổi lấy hai hay ba người dân thường được ban tước nhờ những hành vi đức hạnh, thì ngoài kia hàng ngàn kẻ bất lương vẫn đang ngày ngày tìm cách làm giàu cho bản thân và gia đình chúng. Nhưng rốt cuộc, thứ quý tộc mà hậu duệ của họ đang hết sức tự hào ấy có ích gì, nếu không phải để chứng minh sự bất công và đồi bại của tổ tiên họ? Thú thật, tôi thừa nhận rằng trong dân thường cũng có rất nhiều kẻ xấu; nhưng tỷ lệ lúc nào cũng là hai mươi chọi một, rằng một gã quý tộc sinh ra lại là con cháu của một tên vô lại. Nếu ông muốn, chúng ta hãy gạt bỏ chuyện dòng dõi sang một bên và chỉ so sánh về mặt công trạng cùng sự hữu dụng mà thôi. Ông từng cầm súng phục vụ và nhận lương từ một vương công ngoại quốc; cha anh ấy đã chiến đấu không lương để bảo vệ tổ quốc mình. Nếu ông đã làm tròn bổn phận, ông cũng đã được trả thù lao hậu hĩnh; và dù ông có giành được bao nhiêu vinh quang qua chiến trận đi nữa, thì hàng trăm kẻ bình dân cũng có thể đạt được nhiều hơn thế.”

“Vậy thì cái gọi là danh dự,” vị bá tước nói tiếp, “nằm ở đâu trong cái dòng dõi quý tộc mà ông cứ khư khư bám lấy ấy? Nó ảnh hưởng thế nào đến vinh quang của đất nước hay lợi ích của nhân loại? Là kẻ thù truyền kiếp của tự do và luật pháp, thứ danh quý ấy từng sản sinh ra điều gì ở phần lớn những xứ sở mà nó ngự trị, nếu không phải là ngọn roi bạo tàn và ách áp bức nhân dân? Liệu ông có dám lớn tiếng khoe khoang giữa một nước cộng hòa về một thứ giai cấp hủy diệt đức hạnh và nhân tính? Một thứ giai cấp tự hào về sự nô lệ, và nơi mà con người ta cảm thấy xấu hổ khi được là chính mình? Hãy đọc lại biên niên sử nước ông xem; có kẻ quý tộc nào từng lập công lớn với đất nước chưa? Những con người như Furst, như Til, như Stauffacher, họ có phải là quý tộc không? Thế thì cái danh dự vô lý mà ông đang làm om sòm ấy rốt cuộc là cái gì?”

Hỡi em thân mến, hãy thử nghĩ xem tôi đã phải đau đớn thế nào khi nghe người đàn ông đáng kính này, bằng một lời lẽ vụng về, lại đi phá hỏng chính nghĩa lý của người bạn mà ông đang cố gắng bảo vệ. Bị khiêu khích bởi vô số lời chỉ trích cay độc nhưng lại mang tính khái quát ấy, cha bạn đã cố gắng đáp trả bằng những đả kích cá nhân. Ông thẳng thừng nói với vị bá tước rằng chưa từng có một kẻ nào cùng đẳng cấp với ông lại ăn nói kiểu đó. “Đừng nhọc công đi biện hộ cho người khác làm gì,” ông cộc cằn nói thêm, “dù có danh giá đến đâu đi chăng nữa, tôi rất nghi ngờ việc ngài có thể tự biện minh cho chính mình về cái vấn đề đang tranh cãi này. Ngài đòi gả con gái tôi cho cái kẻ giả danh là bạn ngài kia, mà chẳng thèm biết rằng bản thân ngài có xứng đôi vừa lứa với con bé hay không; và qua những gì ngài vừa thốt ra, tôi đủ hiểu biết về giới quý tộc Anh quốc để có được một cái nhìn chẳng mấy khá khúng gì về ngài đâu.”

Đáp lại điều đó, vị bá tước nói: “Dù ông nghĩ gì về tôi đi nữa, thưa ngài, tôi vẫn thấy thật tủi hổ nếu bản thân chẳng thể đưa ra chứng cứ nào khác về năng lực ngoài cái tên của một kẻ đã chết từ năm trăm năm trước. Nếu ông am hiểu giới quý tộc Anh, hẳn ông phải biết rằng đó là tầng lớp ít mang định kiến nhất, hiểu biết rộng nhất, khôn ngoan nhất và dũng cảm nhất ở châu Âu; sau điều đó, chẳng cần phải hỏi xem nó có cổ xưa nhất hay không nữa; bởi vì khi chúng ta bàn về những gì đang tồn tại, ta chẳng hề bận tâm đến quá khứ. Sự thật là chúng ta không phải nô lệ, mà là bằng hữu của nhà vua; không phải kẻ áp bức nhân dân, mà là những người dẫn dắt họ. Là những bậc hiền triết canh giữ tự do, là trụ cột của đất nước và là điểm tựa cho ngai vàng, chúng ta duy trì sự cân bằng giữa nhân dân và quốc vương. Sự tôn kính đầu tiên của chúng ta thuộc về quốc gia, thứ hai mới là người trị vì; chúng ta không tuân theo ý muốn của ngài, mà tuân theo những đặc quyền chính đáng của ngài. Là những thẩm phán tối cao tại Viện Quý tộc, và đôi khi là những nhà lập pháp, chúng ta đem lại công lý công bằng cho cả nhà vua lẫn nhân dân, và không cho phép bất kỳ ai thốt lên câu ‘Chúa và thanh kiếm của trẫm’, mà chỉ có ‘Chúa và công lý của ta’ mà thôi.”

“Thưa ngài,” ông nói tiếp, “đó chính là tầng lớp quý tộc đáng kính mà ông chưa từng thấu hiểu; cổ xưa chẳng kém gì bất kỳ ai, nhưng kiêu hãnh vì công trạng của mình hơn là vì tổ tiên. Tôi là một thành viên trong trật tự hiển hách đó, dẫu không giữ hàng thấp nhất, và tôi tin rằng dù các yêu sách của ông có là gì đi nữa, tôi vẫn là kẻ ngang hàng với ông về mọi mặt. Tôi có một người em gái chưa chồng; con bé còn trẻ, khả ái, giàu có và chẳng hề thua kém gì Eloisa, ngoại trừ những phẩm chất mà dưới mắt ông chẳng có chút trọng lượng nào. Giờ đây, thưa ngài, nếu như sau khi đã say đắm con gái ông, mà một ai đó lại có thể thay lòng đổi dạ để ngưỡng mộ một người khác, tôi sẽ xem đó là một vinh dự khi được nhận người đàn ông mà tôi vừa đề xuất làm con rể với một nửa gia tài ấy — dẫu anh ta chẳng có gì — làm anh em kết nghĩa với mình.”

Tôi thừa biết mọi chuyện chỉ càng tồi tệ hơn qua câu trả lời của cha bạn; và dẫu tôi vô cùng kinh ngạc trước sự hào hiệp của Lord B——, tôi vẫn thấy rõ ràng rằng ông ấy sẽ phá nát hoàn toàn cuộc đàm phán mà chính mình vừa khởi xướng. Do đó, tôi đã bước vào để ngăn mọi chuyện đi quá xa. Sự xuất hiện của tôi đã cắt đứt cuộc trò chuyện, và ngay sau đó họ lạnh lùng chào nhau rồi đường ai nấy đi. Về phần cha tôi, ông đã xử lý rất tốt trong cuộc tranh cãi ấy. Ban đầu ông ủng hộ đề xuất kia; nhưng khi thấy cha bạn kiên quyết không nghe lọt tai bất cứ điều gì, ông liền đứng về phía người em rể của mình, và bằng cách chọn những thời điểm thích hợp để xoa dịu cuộc giao tranh, ông đã ngăn họ vượt qua những giới hạn mà chắc chắn họ đã dẫm đạp lên nếu chỉ ở lại một mình. Sau khi họ rời đi, ông đã kể lại mọi chuyện cho tôi nghe; và như tôi đã tiên liệu được cái kết trong câu chuyện của ông, tôi liền nói thẳng rằng trong hoàn cảnh hiện tại, thật không phải phép nếu người kia cứ đến gặp bạn ở đây thường xuyên như thế; và tốt nhất là anh ấy không nên đến đây nữa, ngộ nhỡ việc từ chối ấy lại mang tiếng là sỉ nhục ông Orbe — người bạn của anh ấy; nhưng tôi sẽ khuyên anh ấy hạn chế bớt những lần tháp tùng Lord B—— tới đây trong tương lai. Hỡi em yêu, đó là điều tốt nhất tôi có thể làm để ngăn không cho cánh cửa nhà chúng ta đóng sầm lại trước mặt anh ấy.

Nhưng đó chưa phải là tất cả. Cơn khủng hoảng mà bạn đang đối mặt lúc này buộc tôi phải quay lại với lời khuyên cũ của mình. Vụ việc giữa Lord B—— và người bạn của bạn đã gây ra tiếng vang lớn trong thị trấn, điều đó là hiển nhiên. Bởi vì dù ông Orbe có giữ kín nguyên nhân sâu xa của cuộc cẩu thả ấy đi chăng nữa, thì những tình tiết xung quanh cũng quá đỗi công khai để có thể che giấu. Ai nấy đều hoài nghi, phỏng đoán, và có kẻ còn đi xa tới mức gọi tên Eloisa. Tiếng đồn về toán lính canh dẫu chưa bị dập tắt hoàn toàn nhưng vẫn được người ta nhắc lại; và bạn thừa biết rằng, dưới cái nhìn của thiên hạ, chỉ một chút hoài nghi chạm đến sự thật thôi cũng đủ bị coi là bằng chứng rành rành. Tất cả những gì tôi có thể nói để an ủi bạn là nhìn chung lựa chọn của bạn đang được đồng tình, và ai nấy đều vui mừng khi nghĩ đến việc một đôi uyên ương xinh đẹp như thế sẽ về chung một nhà. Điều này càng củng cố trong tôi niềm tin rằng người bạn của bạn đã cư xử rất đàng hoàng tại xứ sở này, và anh ấy cũng được yêu mến chẳng kém gì bạn. Nhưng ngặt một nỗi, tiếng nói của công chúng thì có nghĩa lý gì trước một người cha độc đoán? Tất cả những lời đàm tiếu này sớm muộn gì cũng sẽ lọt đến tai ông, và tôi run rẩy khi nghĩ đến hậu quả mà nó có thể gây ra nếu bạn không nhanh chóng thực hiện vài biện pháp để chặn đứng cơn thịnh nộ của ông. Bạn phải chuẩn bị tinh thần đón nhận một màn tra hỏi khủng khiếp từ ông, và có lẽ còn tồi tệ hơn thế nữa đối với người bạn của bạn. Không phải tôi nghĩ ở tuổi của ông, ông lại hạ mình đi thách đấu với một chàng trai mà ông cho là không xứng đáng với thanh kiếm của mình; nhưng sức ảnh hưởng của ông trong thị trấn sẽ cung cấp cho ông — nếu ông muốn — hàng ngàn cách để châm ngòi một phe nhóm chống lại anh ấy; và thật đáng sợ khi sự cay cú ấy sẽ dễ dàng xúi giục ông làm điều đó.

Vì thế, quỳ gối trước mặt bạn, tôi tha thiết nài xin bạn hãy nghĩ đến những hiểm nguy đang vây bủa xung quanh và canh bạc liều lĩnh mà bạn đang dấn thân vào; mọi thứ đang lớn lên từng ngày. Bạn đã vô cùng may mắn khi thoát nạn cho đến tận lúc này giữa muôn vàn hiểm họa; nhưng khi vẫn còn kịp, tôi cầu xin bạn hãy kéo chiếc màn che của sự thận trọng phủ lên bí mật tình yêu của mình; đừng đẩy vận may đi quá xa, kẻo nó sẽ kéo theo cả người đàn ông đã gây ra những bất hạnh ấy vào vũng lầy của bạn. Tin tôi đi em yêu, tương lai là điều bất định, ngàn vạn sự cố bất ngờ có thể xảy ra theo hướng có lợi cho bạn; nhưng hiện tại, tôi đã nói và xin nhắc lại một cách khẩn thiết hơn: hãy gửi người bạn của bạn đi, nếu không bạn sẽ tiêu đời.