Vâng, bạn của em, chúng ta vẫn sẽ tiếp tục gắn bó dẫu phải chia lìa; chúng ta sẽ hạnh phúc bất chấp dòng đời nghịch cảnh. Chính sự hòa hợp về tâm hồn mới tạo nên hạnh phúc đích thực; sức hút tương thông giữa các trái tim không tuân theo khoảng cách không gian, và tâm hồn chúng ta sẽ vẫn kề bên ngay cả khi cách xa muôn trùng như hai cực địa cầu. Em cũng đồng cảm với anh rằng những người yêu nhau thực lòng có ngàn cách để xoa dịu nỗi đau xa cách và ôm chầm lấy nhau trong chớp mắt. Do đó, họ gặp nhau thường xuyên hơn ngay cả trong lúc biệt ly, còn hơn những lúc ngày ngày hội ngộ; bởi vì, hễ một người vừa cô đơn, ấy là lúc cả hai đang cận kề. Nếu anh, người bạn thân yêu của em, có thể nếm trải niềm vui ấy vào mỗi buổi tối, thì em chìm đắm trong đó cả trăm lần mỗi ngày. Em càng cô độc hơn, và xung quanh em là những cảnh vật không thể ngắm nhìn nếu không gợi nhớ đến anh, không khiến em thấy anh luôn hiện hữu bên mình.

Qui canto dolcemente e qui s’assise

Qiu si revolve, e qui ritenne il passo

Qui co ’begli occhi me trafise il core

Qui disse una parola, e qui sorrise.

Nhưng liệu anh có được như vậy không? Anh có thể xoa dịu nỗi đau xa cách bằng cách ấy không? Anh có thể trải nghiệm sự ngọt ngào của một thứ tình cảm dịu êm và trong trẻo, thứ tiếng lòng thì thầm với trái tim mà không làm thiêu đốt các giác quan? Những nỗi buồn của anh lúc này có điềm đạm hơn những khao khát ngày trước không? Sự mãnh liệt trong lá thư đầu tiên của anh vẫn khiến em phải run rẩy. Em khiếp sợ những sự bốc đồng dối lừa ấy, chúng càng nguy hiểm chừng nào khi trí tưởng tượng khơi gợi nên chúng càng ít chịu sự kìm nén chừng nấy; và em sợ rằng ngay cả sự thái quá trong tình yêu của anh cũng sẽ gây tổn thương cho chính người mình yêu. Than ôi! Anh không hề hay biết, những xúc cảm của anh quá thô thiển để có thể nhận ra sự tôn thờ vô lý xúc phạm đến tình yêu nhường nào. Anh không hề nghĩ rằng cuộc đời anh chính là cuộc đời em, cũng chẳng nghĩ rằng bản năng tự sinh tồn đôi khi lại dẫn dắt chúng ta đến bờ vực hủy diệt. Hỡi con người của xác thịt! Bao giờ anh mới học được cách yêu thương? Hãy nhớ lại những cảm xúc bình yên, dịu dàng mà anh từng trải qua và đã miêu tả đầy xảm động ấy. Nếu đó là những niềm vui tột cùng mà ngay cả những người yêu nhau trong hạnh phúc có thể nếm trải, thì chúng cũng là những đặc ân duy nhất mà những kẻ đang héo mòn vì xa cách được phép đắm chìm vào; và những ai đã từng trải nghiệm chúng, dẫu chỉ trong khoảnh khắc, sẽ chẳng bao giờ phải tiếc nuối khi đánh mất bất kỳ điều gì khác. Em nhớ lại những ngẫm nghĩ của chúng ta khi đọc cuốn Plutarch của anh, bàn về tính xác thịt và sự đồi trụy trong gu thẩm mỹ vốn làm tha hóa bản tính con người. Nếu những niềm vui khốn khổ ấy chỉ mang mỗi mộtếm khuyết là không đến từ hai phía, thì em thấy bấy nhiêu thôi cũng đủ để khiến chúng trở nên nhạt nhẽo và đáng khinh rồi. Chúng ta hãy áp dụng kết luận tương tự cho những sự bồng bột của một trí tưởng tượng phóng đại, vốn cũng hoàn toàn phù hợp. Kẻ khốn cùng có thể tận hưởng được gì khi niềm vui của hắn chỉ thu hẹp lại trong chính bản thân hắn? Niềm vui của hắn thật vô hồn, nhưng hỡi tình yêu, những niềm vui của người mới thực sự tràn trề sức sống và cao thượng biết bao. Đó là sự hòa hợp của các tâm hồn: chúng ta nhận được nhiều niềm vui hơn từ những gì mình khơi gợi, thay vì từ sự thụ hưởng của chính mình.

Nhưng xin anh hãy nói cho em biết, bằng thứ ngôn ngữ nào, hay đúng hơn là bằng thứ biệt ngữ nào, mà anh lại dùng để miêu tả trong bức thư vừa rồi? Chẳng lẽ anh dùng nó như một dịp để khoe mẽ sự thông minh của mình sao? Nếu anh còn định lặp lại điều đó trong những bức thư gửi cho em, có lẽ em phải cần anh gửi kèm một cuốn từ điển mới được. Ý anh là gì khi nhắc đến những quan điểm của một chiếc áo khoác? Hay một lương tâm có thể mặc vào và cởi ra như một bộ đồng phục? Hay việc áp đặt những quy tắc bằng chiếc roi da? Làm sao một cô thôn nữ Thụy Sĩ nghèo nàn, giản dị có thể hiểu được những ẩn dụ và hình ảnh siêu việt ấy chứ? Chẳng lẽ anh đã vay mượn một chút vẻ hào nhoáng rỗng tuếch từ những con người mà anh đang miêu tả rồi sao? Người bạn thân mến của em ơi, hãy cẩn trọng trong từng bước đi của mình. Anh có nghĩ rằng những phép ẩn dụ của hiệp sĩ Marini – kẻ mà anh từng nhiều lần cười chế nhạo – có vài nét tương đồng với của chính anh không? Nếu người ta có thể nói một bộ trang phục biết suy nghĩ trong một bức thư, thì sao lại không thể nói ngọn lửa biết đổ mồ hôi trong một bài thơ sonnet chứ? [23]

Việc quan sát trong khoảng thời gian ba tuần toàn bộ những hạng người khác nhau xuất hiện tại một thành phố lớn; việc đưa ra đánh giá về các cuộc trò chuyện của họ; việc phân biệt rạch ròi giữa giả dối và chân thật, giữa bản chất thực sự và vẻ ngoài điệu nghệ; sự khác biệt giữa suy nghĩ và lời nói của họ: đây chính là điều khiến người Pháp thường xuyên bị chỉ trỏ bởi người dân các quốc gia khác, nhưng quốc gia này đặc biệt xứng đáng được nghiên cứu một cách thong thả hơn. Em cũng không mấy đồng tình với những kẻ hay nói xấu về một vùng đất nơi họ đang lưu trú và được tiếp đón nồng hậu: theo quan điểm của em, thà chịu đựng việc bị vẻ bề ngoài đánh lừa còn hơn là lên lớp đạo đức trên sự hiếu khách của chủ nhà. Tóm lại, em luôn hoài nghi sự thành thật của những nhà quan sát thích tỏ ra khôn ngoan. Em luôn lo sợ rằng họ sẽ vô tình hy sinh bản chất thực tế của sự vật để đổi lấy các thủ pháp miêu tả, và chuộng một văn phong chói lóa đến mức đánh mất sự thật.

Anh biết rõ câu nói của Muralt rồi đấy, rằng sự thông minh chính là căn bệnh điên loạn lan tràn của người Pháp: nếu không lầm thì em cũng nhận ra vài dấu hiệu cho thấy chính anh cũng đã bị lây nhiễm căn bệnh cuồng loạn này. Tuy nhiên, có một điểm khác biệt thế này: trong khi điều đó tỏ ra khá phù hợp với người Pháp, thì người Thụy Sĩ lại là dân tộc ít thích hợp với nó nhất trên đời. Có điều gì đó rất gượng gạo và xa vời trong rất nhiều đoạn thư của anh. Em không bàn đến những khúc chuyển ý sinh động hay những biểu cảm đầy nhiệt huyết vốn được dẫn dắt bởi chiều sâu cảm xúc đặc biệt, mà đang nói tới cái vẻ đẹp điệu đà, gượng gạo trong văn phong – vốn dĩ phi tự nhiên tự bản chất, nên chẳng thể nào tự nhiên đối với bất kỳ ai, mà chỉ phơi bày những ảo tưởng lố bịch của kẻ đang sử dụng nó. Ảo tưởng ư, hỡi Thượng Đế kính yêu, khi ở bên những người chúng ta yêu thương – chẳng phải mọi ảo tưởng của chúng ta đều nên thu bé lại và chỉ hướng về người mình yêu dấu hay sao? Người ta có thể dùng những thứ hoa mỹ tu từ đó để làm rộn ràng một cuộc trò chuyện dửng dưng, và chúng có thể lướt qua như những nét chấm phá thông minh; nhưng đó hoàn toàn không phải là thứ ngôn ngữ dành cho chốn giao cảm của tình yêu; cái thứ biệt ngữ hào nhoáng của sự đưa tình ấy xuất phát từ trái tim ít hơn nhiều so với ngay cả phương ngữ thô mộc và giản dị nhất. Em xin thưa chính với anh: liệu sự thông minh có bao giờ chen chân được vào những không gian riêng tư của chúng ta không? Nếu những cuộc trò chuyện say đắm, ngọt ngào ấy có sức mạnh xua đuổi và giữ cho sự thông minh phải đứng xa tầm với, thì những sự trang hoàng ấy lại càng trở nên lạc điệu làm sao trong những bức thư từ chốn biệt ly – vốn dĩ ít nhiều bị bao phủ bởi nỗi buồn, và là nơi trái tim bộc lộ những nỗi niềm dịu dàng sâu kín nhất! Tuy nhiên, dẫu cho mọi tình cảm thực sự vĩ đại đều phải mang nét thâm trầm, sự vỡ oà của niềm vui thường mang đến nước mắt nhiều hơn là những nụ cười, nhưng em không muốn tình yêu lúc nào cũng đượm buồn; dẫu vậy, sự tươi vui của nó vẫn nên thật giản dị và tự nhiên, không phô trương, không trang sức, và chân thật như chính bản tình ca ấy. Nói một cách ngắn gọn, em muốn tình yêu hiện lên trong những nét duyên dáng vốn có của nó, chứ không phải dưới lớp trang sức giả tạo của sự thông minh.

Người bạn đồng hành thường trực của em, trong căn phòng mà em đang viết bức thư này, cho rằng ngay từ phần mở đầu, em đã có được sự hóm hỉnh đầy thi vị mà tình yêu khơi gợi; nhưng giờ thì em chẳng biết nó đã trôi đi đâu mất rồi. Càng viết xuống những dòng này, sự mỏi mệt càng xâm chiếm lấy tâm can em, khiến em hầu như chẳng còn chút tinh thần nào để viết ra những lời trách móc mà cô ấy muốn em trút lên đầu anh. Bởi anh phải biết rằng những lời phê phán gắt gao ở trên là của cô ấy nhiều hơn là của chính em. Chính cô ấy là người đã đọc cho em viết từng câu chữ trong phần đầu tiên, cười nắc nẻ như một đứa trẻ ngốc nghếch và cứ khăng khăng đòi em không được sửa dù chỉ một âm tiết. Cô ấy bảo rằng làm vậy là để dạy cho anh biết tôn trọng Marini – người mà cô ấy bảo bọc còn anh lại dám cả gan chế nhạo.

Nhưng liệu anh có đoán được nguyên nhân khiến chúng em vui vẻ đến vậy không? Đó là vì đám cưới của cô ấy sắp đến gần. Bản hợp đồng hôn ước đã được ký kết tối qua, và ngày trọng đại đã được ấn định vào thứ Hai của tuần sau nữa. Nếu tình yêu từng là một thứ tình cảm vui tươi, thì chắc chắn điều đó đúng với cô ấy; chắc chắn chưa từng có cô gái nào lại hài hước đến thế trong một hoàn cảnh tương tự.

Ngài d’Orbe tốt bụng, người có chiếc đầu cũng đang hơi xoay mòng mòng vì hạnh phúc, cảm thấy vô cùng thích thú trước cách đón tiếp đầy tiếu lâm mà cô dành cho anh. Ít khó tính hơn anh, anh ấy rất đỗi hào hứng khi được góp thêm phần vui nhộn vào giai đoạn tán tỉnh, và xem nghệ thuật làm cho người thương bật cười là đỉnh cao trong việc chinh phục tình ái. Về phần cô ấy, chúng em có khuyên nhủ thế nào về phép tắc lịch sự, có bảo ban ra sao về việc phải mang lấy dáng vẻ điềm đạm, nghiêm túc khi sắp bước vào ngưỡng cửa hôn nhân, hay phải giữ gìn phẩm giá của thời con gái mà cô sắp từ bỏ; cô ấy đều cười xòa trước mọi lời chúng em nói như thể đó chỉ là những điệu bộ lố bịch, và thẳng thừng tuyên bố ngay trước mặt ngài d’Orbe rằng vào ngày cưới, tâm trạng của cô sẽ là người vui vẻ nhất trên đời; và rằng chẳng ai lại ủ rũ bước vào lễ đường cả. Thế nhưng cô tiểu thư tinh quái ấy không hề kể hết mọi chuyện; sáng nay em đã bắt gặp cô ấy đang lau những giỏ nước mắt vì khóc đến đỏ hoe cả mi, và em dám cá rằng những giọt nước mắt trong đêm cũng nhiều chẳng kém những nụ cười trong ngày là bao. Cô ấy sắp sửa tự trói buộc mình vào những chiếc xiềng xích mới, thứ sẽ làm lỏng đi mối dây liên kết dịu dàng của tình bạn; cô ấy sắp bước vào một lối sống hoàn toàn khác biệt so với những gì cô từng gắn bó sâu sắc nhất. Cho đến nay, vẫn luôn hạnh phúc và bình yên, cô ấy chuẩn bị dấn thân vào những chông gai vốn không thể tách rời khỏi một cuộc hôn nhân dẫu có tốt đẹp đến đâu; và mặc cho cô ấy có cố tỏ ra vẻ mặt thế nào đi nữa, em vẫn nhận thấy rằng, tựa như mặt nước trong veo phẳng lặng bắt đầu gợn sóng khi bão tố kéo cõi lòng ngây thơ, thuần khiết của cô ấy đang thổn thức lo âu trước sự đổi thay sắp tới của phận đời.

Mong cho họ được hạnh phúc, người bạn thân yêu của em! Họ yêu nhau, và rồi sẽ nên vợ nên chồng: họ sẽ gặt hái những hoan ca của sự hòa hợp trọn vẹn mà không gặp phải bất kỳ trở ngại, sợ hãi hay day dứt nào! Vĩnh biệt anh, lòng em đang dâng trào cảm xúc——em chẳng thể viết thêm được nữa.

T.S. Chúng tôi đã gặp Lãnh chúa B——, nhưng ngài ấy quá vội vã lên đường nên chỉ ở lại với chúng tôi trong chốc lát. Mang theo lòng biết ơn sâu sắc vì những ơn nghĩa ngài đã dành cho, em đã định gửi đến ngài lời tri ân của chính mình và của cả anh nữa; nhưng không hiểu sao, em lại thấy ngượng ngùng. Thật sự là một sự xúc phạm khi cất lời cảm ơn một con người với lòng quảng đại vô song như thế về bất cứ điều gì!