Nào, hỡi Eloisa của anh, hãy mắng mỏ anh, hãy trách phạt anh, hãy đánh anh đi; anh sẽ chịu đựng tất cả mọi thứ, nhưng anh sẽ không ngừng giãi bày tâm sự cùng em. Ai sẽ là người giữ gìn những tình cảm mà em đã soi rọi, và trái tim anh biết trò chuyện cùng ai, nếu em từ chối lắng nghe anh? Anh thuật lại cho em những quan sát của mình và những ý kiến của riêng anh, không hẳn để mong em chuẩn nhận, mà là để nhờ em sửa đổi; và anh càng dễ sa ngã vào lỗi lầm bao nhiêu, anh lại càng phải cầu cứu sự phán xét của em bấy nhiêu. Nếu anh quở trách phong tục của người dân chốn đô thành lớn lao này, anh không tìm cách biện minh cho việc làm tự do ấy với lý do rằng anh viết thư cho em trong sự tín nhiệm; bởi vì anh chưa bao giờ nói điều gì về một bên thứ ba mà anh lại không dám đường hoàng đối chất trước mặt họ, và tất cả những gì anh viết cho em về người Paris chẳng qua chỉ là sự lặp lại những điều anh vẫn hằng trao đổi trực tiếp với chính họ mỗi ngày. Dẫu vậy, họ không hề tỏ ra khó chịu với anh, thậm chí họ còn đồng tình với anh trong rất nhiều chi tiết. Họ phàn nàn về vị Muralt của chúng ta; anh tin chắc rằng họ nhìn thấy và thấu hiểu ông ấy căm ghét họ nhường nào, ngay cả trong những lời ca tụng của chính ông; nhưng nếu anh không nhầm, thì qua những lời phê bình của anh, họ lại chẳng hề nhận thấy điều đó. Sự kính trọng và lòng biết ơn mà sự hào phóng của họ khơi gợi chỉ càng làm tăng thêm sự tự do trong ngòi bút của anh; điều đó có thể hữu ích cho một số người trong số họ, và nếu anh có thể phán đoán từ cách họ tiếp nhận những lời thật lòng từ đôi môi anh, họ không nghĩ rằng anh thua kém sự quan tâm của họ. Khi sự việc là như vậy, hỡi Eloisa của anh, những lời quở trách chân thành còn đáng ca ngợi hơn cả những lời tán dương chân thật; bởi vì lời tán dương chỉ cốt làm vấy bẩn trái tim của những kẻ nhận lấy nó, và chẳng có ai khao khát nó bằng những kẻ vô tích sự nhất; ngược lại, lời quở trách có thể mang lại ích lợi, và chỉ có những người xứng đáng nhất mới có thể chịu đựng được mà thôi. Anh thành thật thừa nhận rằng, anh tôn trọng người Pháp như là dân tộc duy nhất trên thế giới thực sự yêu thương đồng loại và có bản tính khoan dung; nhưng chính vì lý do này, anh càng ít muốn dành cho họ sự ngưỡng mộ chung mà họ dường như đang trông chờ, ngay cả đối với những lỗi lầm mà họ tự thừa nhận. Nếu người Pháp không có đức tính nào, anh đã chẳng nhắc đến họ; nếu họ chẳng có thói hư tật xấu nào thì họ đã chẳng phải là con người: họ có quá nhiều phẩm chất tuyệt vời để mà nhận những lời ca ngợi vơ đũa cả nắm.

Về những mưu tính mà em nhắc đến, chúng không tài nào thực hiện được, bởi vì anh sẽ buộc phải dùng đến những phương thức không chỉ bất tiện mà còn bị chính em cấm đoán. Sự khắc khổ theo lối cộng hòa không hề mốt mẻ ở chốn này; họ cần những đức tính linh hoạt hơn, dễ dàng uyển chuyển hơn để phù hợp với lợi ích của bạn bè hay những kẻ bảo trợ họ. Anh thừa nhận rằng họ tôn trọng tài năng, nhưng những tài năng mang lại danh tiếng lại rất khác biệt với những tài năng dẫn lối tới sự giàu sang; và nếu anh bất hạnh đến mức chỉ sở hữu vế sau, liệu Eloisa có đồng lòng trở thành hiền thê của một kẻ phiêu lưu chăng? Ở nước Anh thì hoàn toàn ngược lại, và dẫu cho phong tục của họ có phần kém tinh tế hơn ở Pháp, thế nhưng họ lại vươn lên nấc thang giàu sang bằng những bước đi đáng kính hơn, bởi vì người dân có tiếng nói nhiều hơn trong chính quyền, nên sự kính trọng từ công chúng mang trọng lượng lớn hơn nhiều. Em không hề hay biết Lord B—— đã đề nghị làm gì cho anh, cũng như dự định của anh trong việc chứng minh lòng nhiệt thành của ông ấy. Anh chẳng thể có điều gì phàn nàn về bất kỳ góc nào trên quả địa cầu này ngoại trừ khoảng cách của nó với em. Ôi Eloisa! nếu việc có được bàn tay em đã là điều khó khăn, thì việc xứng đáng với một ân huệ lớn lao nhường ấy lại càng khó khăn gấp bội, thế mà, anh ngẫm, đó lại là một sứ mệnh thật cao cả.

Tin tức tốt lành mà em báo về sức khỏe của thân mẫu đã gạt bỏ khỏi anh nỗi lo âu lớn nhất. Anh đã nhận ra nỗi muộn phiền của em thậm chí từ trước lúc lên đường, và vì thế anh không dám thổ lộ những mối bận tâm của mình; nhưng anh thấy bà đã đổi khác nhiều đến mức anh cứ sợ bà sẽ ngã bệnh nặng. Hãy chăm sóc bà thật cẩn thận, bởi vì bà rất đỗi thân thương với anh, bởi vì trái tim anh tôn kính bà, bởi vì mọi hy vọng của anh đều đặt trọn vào lòng tốt của bà, và bởi vì bà chính là hiền mẫu của Eloisa đời anh.

Còn về hai kẻ theo đuổi kia, anh thú thật là anh chẳng thích nghe nhắc đến họ chút nào, dẫu chỉ là nói đùa; nhưng cách thức em đề cập đến họ đã xua tan đi mọi nỗi sợ hãi trong anh, và anh sẽ chẳng thèm căm ghét những gã cầu hôn bất đắc dĩ ấy nữa, một khi em đã nghĩ rằng chúng đáng bị em ghét bỏ. Dẫu vậy, anh vẫn phải thán phục sự ngây thơ của em khi em tin rằng bản thân có khả năng căm ghét. Em không nhận ra rằng thứ mà em ngỡ là lòng căm ghét ấy thực chất chẳng qua chỉ là sự bất an của tình yêu bị tổn thương hay sao? Giống như chú chim bồ câu si tình cất tiếng kêu thương đầy lo lắng khi người bạn đời dấu yêu của nó đối mặt với hiểm nguy bị săn bắt. Không, hỡi Eloisa, không, người con gái vô song! khi nào em còn có thể căm ghét, thì có lẽ khi ấy anh mới thôi không yêu em nữa.

Tái bút. Bị vây quanh bởi hai gã tình địch cứ bám riết không buông! Anh thương em làm sao! Vì chính bản thân em, hãy mau chóng tống cổ chúng đi.