Lẽ nào tâm hồn tôi chưa hoàn toàn khép lại với mọi niềm vui, và một chút hân hoan vẫn len lỏi vào trái tim tôi? Than ôi! Tôi từng tưởng nó đã trở nên trơ lì trước mọi thứ ngoài nỗi buồn: tôi nghĩ mình sẽ chỉ biết chịu đựng khi anh rời bỏ tôi, và sự xa cách chẳng đem lại chút niềm an ủi nào. Lá thư anh gửi cho họ hàng của tôi đã khiến tôi bừng tỉnh; tôi đã đọc nó và đẫm lệ với lòng trắc ẩn. Nó gieo giọt sương lành ngọt ngào lên một tâm hồn đang héo múa, vốn đã cạn khô vì muộn phiền và đau khổ. Sự bình yên thanh thản mà nó mang lại cho tâm hồn tôi chứng tỏ uy quyền mà anh vẫn giữ – dù hiện diện hay vắng mặt – đối với những tình cảm của Eloisa. Ồ, người bạn của tôi, tôi hạnh phúc biết bao khi thấy anh lấy lại được sự vững vàng trong tâm trí, thứ vốn dĩ thuộc về bản lĩnh của một người đàn ông. Tôi càng nể trọng anh vì điều đó, và bớt khinh miệt bản thân hơn, bởi phẩm giá của một tình yêu thuần khiết không bị vấy bẩn hoàn toàn giữa chúng ta, và bởi trái tim cả hai không đồng thời lầm lạc.
Tôi sẽ nói nhiều hơn thế, khi giờ đây chúng ta có thể thoải mái giãi bày về chuyện của mình. Điều khiến tôi tuyệt vọng nhất chính là việc hoàn cảnh của anh đã tước đi phương án duy nhất còn lại cho chúng ta: đó là phát huy năng lực của bản thân để cải thiện tình hình. Giờ đây, anh đã thấu hiểu giá trị của tình bạn mà trời cao đã ban phước cho anh, chính là Lord B——, người có lòng hào hiệp xứng đáng nhận được sự tận tụy suốt đời của anh, và anh cũng không bao giờ có thể chuộc hết lỗi lầm mình từng gây ra. Tôi hy vọng anh sẽ không cần thêm lời cảnh báo nào khác để biết cách đề phòng những xúc cảm bồng bột trong tương lai. Dưới sự bảo bọc của người bạn đáng kính này, anh sắp bước chân vào trường đời; chính dưới uy tín và sự dìu dắt từ kinh nghiệm của ngài ấy, anh sẽ đi đòi lại công lý cho những tài năng từng bị chà đạp trước sự tàn nhẫn của số phận.
Hãy làm điều đó vì ngài ấy, thứ mà anh đã không chịu làm vì chính mình. Ít nhất hãy cố gắng tôn trọng lòng tốt của ngài ấy bằng cách không biến nó thành vô nghĩa với bản thân. Hãy nhìn xem, một viễn cảnh tốt đẹp vẫn đang chờ đón anh trước mắt: hãy hình dung về thành công mà anh có quyền hy vọng khi dấn thân vào đấu trường nơi mọi thứ đều đồng lòng mang lại chiến thắng. Trời cao đã ban cho anh muôn vàn ân huệ; thiên bẩm tự nhiên, được tôi luyện qua gu thẩm mỹ tinh tế, đã phú cho anh mọi phẩm chất cần thiết và đáng quý; ít nhất, ở tuổi hai mươi tư, anh sở hữu trọn vẹn những nét quyến rũ của tuổi trẻ, được tôi luyện qua sự trầm tĩnh của tuổi trưởng thành.
Frutto simile in su’l gioveriel fiore.
Sự học không làm cùn mòn sự sắc sảo hay tổn hại đến vóc dáng của anh; những lời tán tỉnh nhạt nhẽo không làm bóp méo thiên bính, và sự câu nệ không làm thui chột trí tuệ của anh. Trái lại, tình yêu – khi khơi dậy những tâm tư cao cả vốn là bản chất đích thực của nó – đã ban cho anh sự thăng hoa trong tâm trí và sự thấu suốt trong tư duy mà không điều gì có thể tách rời. Tôi từng thấy tâm trí anh được mở rộng dưới sức ấm dịu dàng ấy, phô bày những khả năng rực rỡ như một đóa hoa hé nở dưới ánh mặt trời. Anh vừa sở hữu mọi tài năng dẫn đến sự giàu sang, lại vừa có thể đứng cao hơn cả sự giàu sang ấy; anh chỉ cần khao khát trở nên quan trọng là sẽ đạt được điều đó; và tôi hy vọng đối tượng mà vì cô ấy anh nên khao khát sự khác biệt, sẽ khơi dậy trong anh lòng nhiệt thành lớn lao hơn đối với sự trân trọng của thế gian, hơn là bản thân những thứ đó vốn có thể mang lại.
Anh sắp sửa rời xa em, hỡi người bạn của tôi —— người em yêu quý nhất sắp sửa bay đi xa cách Eloisa của anh. —— Phải thế thôi, —— việc chúng ta phải tạm xa nhau lúc này là điều cần thiết, nếu chúng ta còn mong muốn có được hạnh phúc trong tương lai. Trên thành công từ những bước đường của anh cũng đang đặt cược niềm hy vọng cuối cùng của chúng ta về một cái kết như vậy —— Ồ, mong rằng sự hình dung về ngày đó sẽ tiếp thêm sinh lực và an ủi anh suốt dọc chặng đường xa cách đầy nghiệt ngã và có lẽ sẽ kéo dài này! Mong rằng nó sẽ truyền cho anh ngọn lửa nhiệt huyết vượt qua mọi chướng ngại vật. Thế gian và những bận rộn của nó chắc chắn sẽ liên tục thu hút sự chú ý của anh, giúp anh vơi bớt những nỗi đau đớn khi xa cách. Còn em, than ôi, lại phải ở lại một mình, phó mặc cho những suy nghĩ của bản thân, hoặc chịu đựng sự quấy nhiễu từ người khác, những điều sẽ buộc em phải không ngừng khóc thương cho sự vắng bóng của anh. Tuy nhiên, em sẽ phần nào cảm thấy hạnh phúc nếu những nỗi lo sợ vô cớ không làm trầm trọng thêm những đau khổ thực sự của mình, và nếu những tổn thương em đang gánh chịu không bị nhân lên bởi những hiểm nguy mà anh có thể vấp phải —— Em rùng mình khi nghĩ đến vô vàn cạm bẫy có thể đe dọa đến sinh mệnh và sự trong trắng của anh. Em đặt vào anh toàn bộ niềm tin mà một con người có thể trông đợi; nhưng ngặt nỗi số phận buộc chúng ta phải sống chia lìa, hỡi người bạn dấu yêu, em chỉ ước gì anh vượt hơn mức một con người bình thường. Chẳng lẽ anh sẽ không cần đến những lời khuyên nhủ thường xuyên để định hình hành xử trong một thế giới mà anh quá đỗi xa lạ hay sao? Chẳng phải phận của em – một kẻ non trẻ, thiếu kinh nghiệm, thậm chí còn kém cỏi hơn anh về sự chiêm nghiệm lẫn học thức – để đưa ra những lời khuyên nhủ ấy nơi đây. Nhiệm vụ khó khăn đó em xin nhường lại cho Lord B——. Em chỉ tự nhủ hãy nhắc nhở anh hai điều, bởi chúng phụ thuộc vào tình cảm nhiều hơn là kinh nghiệm; và dẫu em hiểu biết chẳng bao nhiêu về thế gian này, em vẫn tự mãn nguyện rằng mình không cần ai phải dạy dỗ về sự thấu hiểu trái tim anh: Hãy sống lương thiện, và hãy nhớ đến Eloisa.
Em sẽ không dùng đến bất kỳ thứ lý lẽ tinh vi nào mà chính anh đã dạy em khinh miệt; và dẫu chúng lấp đầy bao nhiêu trang sách, thì chưa từng có một kẻ nào trở thành người lương thiện nhờ chúng. Xin hãy để những kẻ biện luận u ám ấy được yên thân! Trái tim họ nào đâu biết đến những niềm vui sướng ngất ngây là gì! Hỡi bạn tôi, hãy từ bỏ những triết gia đạo đức hão huyền ấy, và hãy tự vấn chính cõi lòng mình. Ấy là nơi anh sẽ luôn tìm thấy một đốm lửa thiêng từng bao lần nung nấu chúng ta trong tình yêu dành cho đức hạnh cao cả nhất. Ấy là nơi anh sẽ lần theo hình bóng vĩnh cửu của vẻ đẹp chân chính, sự chiêm nghiệm về nó truyền cho chúng ta một niềm say mê thánh thiện; một hình bóng mà dẫu các dục vọng có liên tục vấy bẩn, thì không bao giờ có thể xóa nhòa. Hãy nhớ đến những giọt nước mắt hạnh phúc ấy, những nhịp đập thổn thức ấy, những cao trào từng nâng tâm hồn chúng ta vượt lên trên chính mình khi nghe lại những tấm gương anh hùng từng làm rạng danh bản tính con người. Anh có muốn biết điều gì thực sự đáng khao khát nhất giữa sự giàu sang và đức hạnh không? Hãy ngẫm lại điều mà trái tim ưu tiên trong những khoảnh khắc không bị định kiến che mờ; hãy nghĩ về điều khiến chúng ta bận tâm nhất khi đọc qua trang sử sách. Chẳng lẽ anh chưa từng thèm thuồng sự giàu có của Croesus, quyền lực của Caesar, hay những lạc thú của Heliogabalus? Nếu họ thực sự hạnh phúc, sao anh không ước được đặt vào hoàn cảnh tương tự? Nhưng họ nào có hạnh phúc; anh thừa hiểu họ chẳng hạnh phúc chút nào; anh thừa hiểu họ thật đê tiện và đáng khinh; và rằng những kẻ bất lương, dẫu có may mắn đến đâu, cũng không bao giờ là đối tượng để ganh tỵ.
Vậy những nhân vật nào từng khiến anh chiêm nghiệm với niềm vui lớn nhất? Những tấm gương nào anh ngưỡng mộ nhất? Đâu là người anh ao ước được noi theo hơn cả? Sức hút từ đức hạnh trường tồn là thứ không thể diễn tả bằng lời: đó là người Athen bị kết án đang uống chén thuốc độc hemlock; đó là Brutus hy sinh vì tổ quốc; đó là Regulus giữa chốn tra tấn; đó là Cato tự đâm dao vào ngực mình. Đó chính là những anh hùng bất hạnh, những người mà đức hạnh đã khơi gợi lòng ganh tỵ trong anh, trong khi chính cảm xúc của anh đã làm chứng cho hạnh phúc đích thực mà họ thụ hưởng ẩn sau những bất hạnh bề ngoài. Đừng nghĩ rằng tâm tư này chỉ riêng mình anh có; đó là cảm xúc chung của toàn nhân loại, và thường là bất chấp cả ý muốn của họ. Hình ảnh thần thánh của đức hạnh, được khắc họa phổ quát trong tâm trí, phô bày sức hút không thể cưỡng lại ngay cả với những kẻ ít đức hạnh nhất. Dục vọng vừa buông lỏng để ta chiêm nghiệm vẻ đẹp ấy, ta lập tức ao ước được giống như nó; và giả sử kẻ đồi bại nhất trần gian có thể thay đổi bản chất, hắn cũng sẽ chọn cách trở thành người lương thiện.
Xin hãy thứ lỗi cho những lời tuôn trào ngẫu hứng này, hỡi bạn yêu dấu, anh biết rõ nó vốn xuất phát từ chính anh, và đó là điều xứng đáng dành cho thứ tình xúc đã truyền cảm hứng cho nó. Em không tự cao đứng ra dạy bảo anh bằng cách nhắc lại những châm ngôn của chính anh, mà chỉ đang cố gắng củng cố sự ứng dụng của chúng vào bản thân anh. Đây chính là lúc để biến những lời răn của anh thành hành động, và cho thấy anh thực hành giỏi thế nào những điều anh từng giảng dạy xuất sắc ra sao. Dù không ai bắt anh phải chịu đựng những thử thách ngặt nghèo của một Cato hay một Regulus, thì bất kỳ người đàn ông nào cũng nên gìn giữ tình yêu nước, sự kiên định cùng lòng chính trực, và giữ vững lời hứa hẹn của mình dẫu có phải đánh đổi bằng sinh mạng. Những đức hạnh thầm kín thường càng cao cả bao nhiêu khi chúng ít màng đến sự ngợi ca công khai bấy nhiêu, mà hướng cái đích đến sự minh chứng của một lương tâm trong sạch – thứ mang lại cho người đức hạnh sự mãn nguyện vững chãi hơn nhiều so với những tràng pháo tay vang dội nhất từ đám đông. Từ đó anh có thể thấy sự vĩ đại đích thực không bị đóng khung trong bất kỳ hoàn cảnh sống nào, và không một ai có thể hạnh phúc nếu bản thân họ không phải là đối tượng để chính họ nể trọng. Bởi lẽ, nếu đỉnh cao của sự tự mãn nguyện nằm ở việc chiêm nghiệm vẻ đẹp đích thực, thì làm sao một kẻ đồi bại có thể ngưỡng mộ vẻ đẹp của đức hạnh ở người khác mà không bị buộc phải khinh miệt chính mình.
Em không hề lo sợ anh bị vấy bẩn bởi những lạc thú xác thịt; một trái tim tinh tế như của anh sẽ ít gặp nguy hiểm trước những cám dỗ thô tục của bản năng. Nhưng vẫn còn những cạm bẫy khác nguy hiểm và mang tính tinh thần hơn. Em khiếp sợ tác động từ những châm ngôn và bài học của thế gian; em khiếp sợ sức mạnh của những tấm gương đồi bại vẫn hiện diện hằng ngày và lan rộng khắp nơi; em khiếp sợ những ngụy biện tinh vi dùng để biện hộ và che đậy cho cái ác; tóm lại, em khiếp sợ việc trái tim anh sẽ tự dối gạt chính mình, khiến anh trở nên dễ dãi hơn đối với những phương tiện mưu cầu danh phận – điều mà anh sẽ không bao giờ làm nếu sự gắn kết của chúng ta không phải là cái kết tất yếu. Em chỉ muốn cảnh báo anh trước hiểm họa đó; sự cẩn trọng của chính anh sẽ làm phần còn lại. Dù sao đi nữa, việc lường trước những tai họa bất ngờ cũng là bước tiến lớn để ngăn chặn chúng. Em xin bổ sung thêm một ngẫm nghĩ cuối cùng, theo quan điểm của em, nó bác bỏ những lý lẽ sai trái của thói hư tật xấu, vạch trần những ảo tưởng lầm lạc của sự khờ dại, và đáng lẽ phải là thứ duy nhất định hướng một người khôn ngoan theo đuổi đỉnh cao thiện ích của mình. Ấy là việc nguồn cội của hạnh phúc đích thực không bị bó hẹp trong đối tượng được khao khát, cũng chẳng nằm ở trái tim kẻ sở hữu nó, mà nằm ở một mối liên hệ cụ thể giữa đôi bên: rằng không phải mọi đối tượng ta khao khát đều mang lại thứ hạnh phúc tìm kiếm khi chiếm hữu được nó, và trái tim cũng chẳng phải lúc nào cũng ở trạng thái sẵn sàng đón nhận nó.
Nếu đỉnh cao của sự tinh tế trong khoái lạc trí tuệ vẫn chưa đủ để tạo nên phước bọc cho chúng ta, thì chắc chắn tất cả những lạc thú nhục dục trên cõi đời này không tài nào khiến một kẻ sa đọa trở nên hạnh phúc. Cả hai phía đều đòi hỏi sự chuẩn bị tất yếu, một sự kết hợp nhất định của các nguyên nhân, từ đó tạo ra cảm giác tuyệt diệu mà mọi sinh linh nhạy cảm đều tha thiết kiếm tìm, nhưng lại mãi mãi xa lạ đối với những kẻ tự xưng là triết gia – những kẻ lạnh lùng bóp chết niềm vui ngay từ trứng nước vì thiếu đi bí quyết dẫn dắt chúng đến hạnh phúc trường tồn. Vậy thì việc đạt được lợi thế này bằng cách hy sinh lợi thế khác có ích gì? Việc vớ lấy bên ngoài trong khi đánh mất bên trong; việc tậu lấy phương tiện mưu cầu hạnh phúc nhưng lại đánh rơi nghệ thuật sử dụng chúng? Chẳng phải sẽ tốt hơn sao – nếu chúng ta chỉ có thể thụ hưởng một trong hai lợi thế – khi hy sinh những thứ mà uy quyền của số phận có thể ban lại, để đổi lấy thứ một khi đã mất đi sẽ chẳng bao giờ tìm lại được? Chẳng ai thấu hiểu điều này hơn em, kẻ từng biến mọi sự ngọt ngào trong đời thành cay đắng chỉ vì nghĩ rằng có thể gia tăng chúng.
Vậy nên, hãy để những kẻ đồi bại và trụy lạc – những kẻ khoe mẽ vận may nhưng giấu nhẹm tâm can dơ bẩn – hãy để họ buông lời ra sao tùy ý; hãy đinh ninh rằng nếu thực sự tồn tại một khoảnh khắc hạnh phúc trên cõi đời này, thì nó buộc phải ngự trị trong lồng ngực của người đức hạnh. Trời cao đã phú cho anh khuynh hướng tốt đẹp hướng về điều thiện và đức hạnh: vậy hãy chỉ lắng nghe những khát khao của chính mình, chỉ đi theo những khuynh hướng của chính mình, và trên hết hãy nghĩ đến sự đơm hoa kết trái của mối tình non trẻ đôi ta. Chừng nào ký ức về những khoảnh khắc ngây thơ tuyệt vời ấy vẫn còn đọng lại, anh sẽ chẳng tài nào ngừng yêu thương thứ từng mang lại cho chúng ta biết bao ân tình; những nét quyến rũ của sự xuất chúng về mặt đạo đức sẽ chẳng bao giờ phai mờ khỏi tâm trí anh, và anh cũng chẳng thể nào ước ao chiếm được Eloisa bằng những phương thức không xứng đáng với bản thân. Liệu có ai thụ hưởng nổi một niềm vui khi đã đánh mất đi vị giác của nó không? Không đâu, để có thể sở hữu thứ mình yêu thương, trái tim từng yêu thương ấy bắt buộc phải giữ nguyên vẹn như xưa.
Giờ đây em chuyển sang ý thứ hai của mình: anh thấy đấy em nào có quên lý luận logic của mình đâu; hỡi bạn tôi, ta vẫn có thể sở hữu những tâm tư cao cả của một đại trí thức dẫu không cần tình yêu; nhưng một tình yêu như của chúng ta lại chính là nguồn ngọn lửa sưởi ấm, và một khi ngọn lửa ấy bị dập tắt, tâm hồn sẽ trở nên rũ rượi; và một trái tim từng kiệt quệ sẽ chẳng còn tích sự gì nữa. Hãy nói em nghe, chúng ta sẽ ra sao nếu ngừng yêu thương? Chẳng phải thà mất đi sự tồn tại còn hơn đánh mất khả năng cảm xúc hay sao? Hay anh có thể nhẫn tâm chịu đựng cuộc đời của một kẻ phàm phu tầm thường, sau khi đã nếm trải mọi lạc thú làm say đắm trái tim con người? Anh sắp sửa đặt chân đến những đô thị đông đúc, nơi tuổi trẻ và vóc dáng của anh – thay vì tài năng – sẽ chăng ra hàng ngàn cạm bẫy thử thách lòng trung thủy của anh.
Thói đưa tình bóng gió sẽ khoác lên mình ngôn từ yểu điệu thắm thiết, mang lại sự ngây ngất mà không cần phải lừa dối anh. Anh sẽ chẳng tìm kiếm tình yêu, mà chỉ tìm kiếm sự hưởng thụ; anh sẽ nếm trải nó mà chẳng màng tình yêu, để rồi chẳng còn nhận ra đó là niềm vui thuở nào. Em chẳng biết liệu anh có tìm thấy trái tim của Eloisa ở một người nào khác hay không; nhưng điều này em dám chắc: anh sẽ chẳng bao giờ trải nghiệm được những ngây ngất từng có với cô ấy ở bất kỳ bóng hồng nào khác. Sự trống trải trong tâm trí kiệt quệ sẽ tiên tri cho số phận mà em vừa phác thảo. Nỗi buồn cùng sự bận tâm sẽ đè bẹp anh giữa chốn giải trí phù phiếm. Ký ức về những khoảnh khắc thăng hoa đầu tiên sẽ đeo bám anh bất chấp ý muốn; hình bóng của em – đẹp hơn hàng trăm lần so với thực tế – sẽ đuổi theo anh. Chỉ trong chớp mắt, chiếc khăn che sự chán chường sẽ phủ trùm lên mọi niềm vui của anh, và hàng ngàn ngẫm nghĩ đắng cay sẽ ùa về tâm trí. Người em yêu nhất, người bạn khả ái của em, Ồ, lỡ như anh quên mất em —— Than ôi! Em chỉ còn biết chết; nhưng anh, chính anh, sẽ phải sống một cuộc đời đê hèn và bất hạnh, và cái chết của em sẽ là sự trả thù cay đắng nhường nào.
Vậy nên đừng quên người Eloisa ấy, người đã sống vì anh và có trái tim mãi mãi chẳng thể thuộc về ai khác. Em chẳng thể nói thêm gì về sự phụ thuộc mà Tạo hóa đã an bài lên phận mình; nhưng sau khi đã khuyên nhủ anh về lòng thủy chung, thật công bằng khi trao cho anh vật tín duy nhất còn nằm trong tầm tay em. Em đã tham vấn – không phải đạo lý của mình, vì tâm trí loạn nhịp này từ lâu đã chẳng còn màng đến nó – mà em đã tra vấn cõi lòng, chỗ dựa cuối cùng của những kẻ chẳng còn nơi nào để bám víu; và đây là kết quả từ sự tra vấn ấy: em đã định đoạt sẽ không bao giờ làm vợ anh nếu không có sự đồng thuận từ phụ thân, nhưng em cũng sẽ không bao giờ kết hôn với bất kỳ ai khác nếu thiếu đi sự ưng thuận của anh; về điều này em xin trao anh lời hứa danh dự, dẫu chuyện gì xảy ra em cũng sẽ gìn giữ thiêng liêng, và chẳng có thế lực nào trên trần gian có thể ép em bội ước. Thế nên đừng bận lòng lo lắng về những điều có thể giáng xuống đời em khi anh vắng bóng. Hãy đi đi, hỡi người bạn dấu yêu, dưới sự che chở của tình yêu nồng thắm nhất, hãy theo đuổi một vận mệnh xứng đáng để tôn vinh tài năng của anh: phần đời của em đang nằm trong tay anh, trong giới hạn mà em có thể phó thác, và nó sẽ chẳng bao giờ thay đổi ngoại trừ khi có sự đồng thuận từ anh.
