Em chưa từng nghĩ, người bạn dấu yêu của em, rằng những lời đùa cợt của em về bà Belon lại có thể khơi mào cho một lời thanh minh dài dòng và nghiêm túc đến thế. Sự quá ư nồng nhiệt trong việc tự bênh vực bản thân đôi khi lại mang lại kết quả trái ngược với dụng ý, biến một sự nghi ngờ nhỏ thành nỗi hoài nghi dai dẳng thay vì xóa bỏ hay làm nhẹ bớt lời buộc tội. Những sự việc vặt vãnh nhất, khi được quan sát một cách soi mói, lập tức phình to thành những sự kiện trọng đại. Hoàn cảnh của chúng ta quả thực đã bảo vệ chúng ta khỏi việc tự đặt mình vào trường hợp ấy; bởi tâm trí chúng ta quá bận rộn để mà bận tâm đến những lễ nghĩa vụn vặt; dẫu cho mọi cuộc tranh cãi giữa những kẻ yêu nhau về những chuyện không đâu, xét cho cùng, thường xuất phát từ những căn nguyên sâu xa hơn họ tưởng rất nhiều.
Dẫu vậy, em vẫn thấy hơi vui vì cơ hội mà sự cố này mang lại, cho phép em thổ lộ đôi điều với anh về chủ đề ghen tuông; một chủ đề mà, ôi chao, lại gắn bó quá mức với tâm can em. Em nhận thấy, người bạn dấu yêu của em, qua sự tương đồng về tính tình và sự gần gũi trong tâm hồn chúng ta, rằng tình yêu một mình nó sẽ là sự nghiệp lớn lao nhất trong cuộc đời chúng ta; và chắc chắn một khi những ấn tượng như chúng ta đang cảm nhận đã một khi thành hình, tình yêu ắt phải thiêu đốt hoặc thâu tóm mọi đam mê khác. Chỉ một sự lơi lỏng nhỏ nhất trong tình cảm cũng sẽ không tránh khỏi dẫn đến một thứ trạng thái hôn mê nguy hiểm khôn lường: sự dửng dưng tuyệt đối, sự thờ ơ với mọi niềm vui, và sự chán chường đối với mọi niềm an ủi hiện tại sẽ nhanh chóng ngự trị một khi tình cảm của chúng ta phai nhạt, và quả thực khi ấy bản thân cuộc sống sẽ trở thành một gánh nặng. Về phần em, hẳn anh phải nhận thấy rằng chỉ có những cảm xúc ngất ngây của tình yêu hiện tại mới có thể che lấp đi sự kinh hoàng trong hoàn cảnh bi đát của em, và sự lựa chọn nghiệt ngã được đặt ra cho em, chính là sự cuồng nhiệt của tình yêu, hoặc cái chết của sự tuyệt vọng. Vậy anh hãy thử phán xét xem, sau tất cả những điều này, liệu em có còn đủ sức định đoạt một vấn đề mà hạnh phúc hay khổ đau trong tương lai của em lại phụ thuộc hoàn toàn vào đó hay không.
Nếu em được phép hiểu đôi chút về tính khí và bản chất của chính mình, dẫu em thường xuyên bị dằn vặt bởi những cảm xúc dữ dội, nhưng rất hiếm khi ảnh hưởng của chúng có thể đẩy em đến hành động. Những nỗi buồn của em hẳn đã gặm nhấm tâm can em trong một thời gian dài trước khi em có thể tự thuyết phục bản thân tiết lộ nguồn gốc của chúng cho chính người gây ra chúng; và vì đinh ninh rằng sẽ chẳng có sự xúc phạm nào tồn tại nếu không có cố ý, em thà chịu đựng hàng ngàn nỗi khổ tâm có thật còn hơn là đi đến chỗ thanh minh. Một tâm tính như thế sẽ chẳng dễ gì khuất phục trước sự nghi ngờ, cũng chẳng màng lo lắng thái quá trước cơn ghen của người khác. Ồ, xin hãy che chở cho em, hỡi đấng tối cao nhân từ, khỏi những đớn đau dằn vặt của nỗi ghen tuông vô cớ! Em hoàn toàn tin chắc rằng trái tim anh sinh ra là dành cho em và chẳng vì ai khác; thế nhưng tự lừa dối mình lại là trò bịp bợm dễ dàng nhất trong tất cả: một cảm mến thoáng qua đôi khi bị nhầm lẫn với một thứ tình cảm đích thực, cũng giống như việc thật khó để phân biệt giữa hệ quả của một nỗi ngẫu hứng bất chợt với kết quả của một tình yêu chân thành và bền chặt. Nếu chính anh lại có thể nghi ngờ sự chung thủy của bản thân mà chẳng vì lý do gì, thì sao anh có thể trách cứ em nếu như em có năng lực hoài nghi anh? Nhưng con đường ấy dẫn đến đau khổ. Một mối hoài nghi tàn nhẫn đến thế sẽ làm đắng cay phần đời còn lại của em. Em sẽ thở dài trong bóng tối mà không một lời oán thán, và gục ngã như một vị tử đạo chẳng thể nguôi ngoai vì tình yêu của mình.
Nhưng xin anh hãy dập tắt một tai họa mà ý nghĩ về nó thôi cũng đủ làm chấn động tâm can em. Hãy thề với em đi, người bạn vô cùng, vô cùng dấu yêu của em! Nhưng đừng thề bằng tình yêu, bởi lời thề của những kẻ yêu nhau sinh ra chỉ để mà phá vỡ; mà hãy thề bằng danh dự thiêng liêng, thứ mà anh vẫn luôn kính trọng hết mực, rằng em mãi mãi sẽ là người thấu hiểu những suy nghĩ thầm kín nhất của anh, là nơi cất giữ mọi bí mật của anh, là nhân chứng cho mọi rung cảm của anh, và nếu lỡ như (xin đấng tối cao nhân từ hãy ngăn điều đó!), nếu có bất kỳ sự đổi thay nào diễn ra trong tình cảm của anh, thì xin hãy thề thêm rằng anh sẽ lập tức thông báo cho em biết về một cuộc biến đổi đầy hệ trọng ấy. Đừng hòng biện hộ cho bản thân bằng cách nại ra rằng sự thay đổi như thế là bất khả. Em tin, em hy vọng, phải, em hoàn toàn chắc chắn về sự thành thật của anh; dẫu vậy, hãy chiều lòng em và ngăn chặn mọi nỗi sợ hãi hão huyền; hãy tước đi ở nơi em khả năng hoài nghi, và đảm bảo sự bình yên hiện tại cho em. Được nghe phán quyết về số phận của mình từ chính miệng anh, dẫu có phũ phàng đến đâu chăng nữa, vẫn còn hơn là cứ mãi chìm trong sự u mê không biết sự thật để rồi liên tục phải đối mặt với những hình phạt của những nỗi sợ tưởng tượng. Một chút an ủi, một chút xoa dịu cho nỗi buồn của em sẽ nảy sinh từ sự ân hận của anh; dẫu tình cảm giữa chúng ta phải chấm dứt, anh vẫn tất yếu sẽ trở thành người chia sẻ những nỗi đau của em; và thậm chí ngay cả sự lo lắng của chính em, khi được trút vào lồng ngực anh, cũng sẽ bớt phần cuồng dại.
Chính vì lẽ này, người bạn dấu yêu của em, mà em càng thêm tự hào về sự lựa chọn đầy đắm say của trái tim mình; rằng danh dự đã củng cố và gắn kết sợi dây mà tình cảm ban đầu đã dệt nên; và rằng sự an toàn của em không phụ thuộc vào sự cuồng nhiệt của đam mê, mà dựa trên những nguyên tắc tỉnh táo và vững vàng hơn: chính điều này vừa dung dưỡng, vừa đảm bảo cho tình cảm; chính đức hạnh này sẽ hòa giải chúng ta với những đớn đau. Giả sử như đó là một bất hạnh cay đắng của em khi trót trao tình cảm cho một kẻ thiếu nguyên tắc, dẫu cho ta có giả định rằng thứ tình cảm ấy vẫn cứ tiếp tục không đổi thay đi nữa, thì em lấy gì làm đảm bảo cho sự chung thủy của người tình ấy? Bằng cách nào em có thể làm câm lặng những nỗi hoài nghi cứ mãi dâng lên trong tâm trí mình, và bằng cách nào em có thể đoan chắc rằng mình không bị đánh lừa, hoặc bởi thủ đoạn của hắn hoặc bởi sự nhẹ dạ của chính mình? Nhưng anh, người bạn dấu yêu và đáng kính của em, người chẳng hề che đậy những mưu đồ đen tối, chẳng hề thực hiện những thủ đoạn gian trá mờ ám nào, anh, em hoàn toàn tin chắc, sẽ gìn giữ sự kiên định mà anh đã thề nguyện. Anh sẽ không bao giờ cảm thấy hổ thẹn mà chối bỏ bổn phận của mình chỉ vì sự thẹn thùng giả tạo dám nhận sự phản bội, và khi anh không thể tiếp tục yêu người Eloisa của mình nữa, anh sẽ thẳng thắn nói với cô ấy——vâng, anh sẽ nói rằng, Eloisa của em anh không——anh không thể; quả thực anh không thể, để rồi bỏ ngửng câu nói ấy.
Anh nghĩ sao về lời đề nghị của em? Em chắc chắn rằng đó là điều duy nhất em có thể nghĩ ra để nhổ tận gốc nỗi ghen tuông. Vẫn có một sự tế nhị nhất định, một niềm tin dịu dàng thúc giục em nương tựa hoàn toàn vào sự thành thật của anh, đến mức khiến em không tài nào tin nổi bất kỳ lời buộc tội nào không xuất phát từ chính đôi môi anh. Đó là những hệ quả tốt đẹp mà em mong đợi từ lời hứa của anh; bởi dẫu em có dễ dàng tin rằng anh cũng lăng nhăng hệt như phần còn lại của giới tính anh, thì em vẫn không bao giờ bị thuyết phục rằng anh cũng giả dối và bội bạc như họ, và dù cho em có thể hoài nghi sự kiên định trong tình cảm của anh, em cũng chẳng bao giờ có thể ép mình nghi ngờ danh dự của anh. Thật là một niềm hạnh phúc biết bao khi em lại đi trước một bước thực hiện những sự phòng ngừa trong vấn đề này, thứ mà em hy vọng sẽ luôn vô tích sự, nhằm ngăn chặn tận gốc khả năng của một sự đổi thay vốn dĩ em tin chắc sẽ chẳng bao giờ xảy ra! Ôi thật tuyệt vời làm sao khi được bàn về chuyện ghen tuông với một người tình chung thủy đến thế! Nếu em nghĩ anh là kẻ có thể thay lòng đổi dạ thì em đã chẳng thưa chuyện thế này. Trái tim tội nghiệp của em đã chẳng đủ kín đáo trong một hoàn cảnh đầy hiểm nguy như thế, và dù chỉ là một chút hoài nghi thực sự nhỏ nhoi thôi cũng sẽ tước đi ở em sự thận trọng cần thiết để bảo vệ chính mình.
Chủ đề này, thưa bậc thầy đáng kính, có thể được bàn luận kỹ càng hơn vào tối nay; bởi hai cô học trò bé nhỏ của ngài sẽ vinh dự được dùng bữa tối cùng ngài tại nhà bác em. Những lời bình luận uyên bác của ngài về tờ Gazette đã nâng tầm ngài lên rất cao trong sự kính trọng của ông, đến mức chẳng cần mấy mưu mẹo cũng đủ thuyết phục ông cất lời mời ngài. Cô con gái đã chỉnh xong dây đàn harpsichord, người cha thì đang cắm cúi đọc Lamberti, và có lẽ em sẽ lặp lại bài học mà em từng học được lần đầu trong lùm cây Clarens. Một bậc thầy thông làu mọi môn nghệ thuật như ngài ắt sẽ biết cách uyển chuyển điều chỉnh kiến thức và những bài huấn dụ của mình cho phù hợp với từng năng lực của chúng em. Ông Orbe (người chắc chắn đã được mời) đã nhận được lời nhắn chuẩn bị một bài luận về bản chất của sự thần phục trong tương lai của vị vua xứ Naples; điều này sẽ tạo cơ hội cho ba chúng ta lui vào căn phòng của người chị họ. Nơi đó, hỡi bề tôi, hãy quỳ gối trước nữ vương chí tôn của ngươi, hay đan chặt đôi tay vào đôi tay nàng, và trước sự hiện diện của vị đại pháp quan của nàng, ngươi hãy thề trọn lòng trung nghĩa trong mọi hoàn cảnh; em không nói là tình yêu vĩnh cửu, bởi đó là điều chẳng ai có thể tuyệt đối hứa hẹn; thế nhưng sự trung thực, thành tâm và bộc trực là những thứ nằm trong tầm tay của bất kỳ ai; vậy nên ngươi phải thề với những điều đó. Ngươi không cần phải thề trung thành vĩnh viễn; nhưng ngươi phải và buộc phải thề sẽ không phạm bất kỳ hành vi mang mưu đồ phản nghịch nào, và ít nhất phải tuyên bố chiến tranh công khai trước khi ngươi hất bỏ ách kìm kẹp. Làm xong những điều ấy, ngươi sẽ niêm phong nó bằng một cái ôm và được nhìn nhận, công nhận là một hiệp sĩ chân chính và trung thành.
Vĩnh biệt, người bạn dấu yêu của em; những kỳ vọng mà em đặt vào buổi tối ngày hôm nay đã truyền cho em ngần ấy sinh khí. Em sẽ hạnh phúc nhân đôi khi thấy anh trở thành một phần trong niềm vui của em.
