Moriae Encomium, Tán dương sự ngu khờ: năm 1509, như một tác phẩm nghệ thuật — Ngu khờ, động lực của mọi sự sống: Không thể thiếu, lành mạnh, là nguyên nhân và chỗ dựa cho các quốc gia cùng tinh thần anh dũng — Sự Ngu khờ duy trì thế giới — Năng lượng sinh tồn hòa quyện cùng sự ngu khờ — Thiếu đi sự ngu khờ sẽ mất đi khả năng sống — Nhu cầu tự thỏa mãn — Bịp bợm đánh bại sự thật — Tri thức là một thọ tai họa — Châm biếm mọi ngành nghề thế tục lẫn giáo hội — Hai chủ đề xuyên suốt tác phẩm — Sự ngu khờ cao cả nhất: Trạng thái xuất thần — Tác phẩm Moria cần được đón nhận như một trò đùa vui vẻ — Sự nhầm lẫn giữa những kẻ khờ và người mất trí — Erasmus xem nhẹ tác phẩm Moria của chính mình — Giá trị của nó
Trong lúc cưỡi ngựa vượt qua các đèo núi,[11] tâm hồn bất định của Erasmus, lúc bấy giờ trong vài ngày không bị vướng bận bởi những nhiệm vụ cố định, đã suy ngẫm về mọi điều ông từng học hỏi, đọc qua trong vài năm qua, cùng tất cả những gì mắt thấy tai nghe. Biết bao tham vọng, biết bao sự tự dối mình, bao kiêu ngạo và tự phụ đang tràn ngập thế gian! Ông nghĩ đến Thomas More, người mà chẳng bao lâu nữa ông sẽ hội ngộ — con người thông minh và uyên bác nhất trong số những người bạn của ông, mang cái tên kỳ lạ Moros, trong tiếng Hy Lạp nghĩa là kẻ khờ, một cái tên thật chẳng tương xứng chút nào với nhân cách ấy. Hướng tới những lời trào phúng vui vẻ mà cuộc trò chuyện với More hứa hẹn mang lại, trong tâm trí ông dần hình thành kiệt tác hài hước và châm biếm sâu sắc mang tên Moriae Encomium, Tán dương sự ngu khờ.
Thế giới như một sân khấu của sự ngu khờ phổ quát; sự ngu khờ như một yếu tố không thể thiếu làm cho đời sống và xã hội khả thi, và tất cả những điều này được đặt qua lời của chính Stultitia — Ngu Khờ (hình thái đối lập thực sự của Minerva), vị thần ca ngợi quyền năng và sự hữu ích của chính mình trong một bài tán tụng. Về hình thức, đó là một bài diễn thuyết (Declamatio), tương tự thể loại ông từng dịch từ tiếng Hy Lạp của Libanius. Về tinh thần, đó là sự hồi sinh của Lucian, người có tác phẩm Gallus do chính ông dịch ba năm trước đó, có lẽ đã gợi ý cho chủ đề này. Tác phẩm hẳn phải ra đời trong những khoảnh khắc sáng suốt vô song của trí tuệ lỗi lạc ấy. Mọi chi tiết từ những trang sách cổ điển mà năm trước ông đã công sức chắt lọc cho lần xuất bản mới của bộ Adagia vẫn luôn sẵn sàng chờ ông sử dụng ngay trong trí nhớ bền bỉ và rộng lớn ấy. Thảnh thơi suy ngẫm về toàn bộ sự khôn ngoan của người xưa, ông đã chắt chiu những dòng nhựa sống cần thiết cho bài luận bác bác của mình.
Ông đến Luân Đôn, ở tại nhà của More ở Bucklersbury, và tại đó, dẫu bị những cơn đau thận hành hạ, chỉ trong vài ngày ông đã viết ra mà không cần mang theo sách vở, một tác phẩm nghệ thuật hoàn mỹ vốn đã sẵn hình thành trong tâm trí. Nàng Stultitia thực sự ra đời theo cách thức của người chị nghiêm nghị Pallas của nàng.
Về hình thức và hình ảnh, tác phẩm Moria hoàn hảo không tì vết, là sản phẩm từ những khoảnh khắc cảm hứng của xung lực sáng tạo. Hình tượng một nhà hùng biện đối diện với công chúng được duy trì đến cùng một cách đầy tài tình. Ta như thấy gương mặt của những người nghe bừng lên niềm vui thích khi Ngu Khờ xuất hiện trên bục giảng; ta nghe tiếng vỗ tay ngắt quãng những lời nàng nói. Nơi đây hội tụ sự phong phú của trí tưởng tượng, đi kèm với sự tiết chế đáng nể về đường nét và màu sắc, một sự điềm tĩnh vừa đủ để tổng thể tạo nên một minh họa hoàn hảo cho thứ hài hòa vốn là bản chất của biểu hiện thời Phục hưng. Không hề có sự dạt dào quá mức, bất chấp sự đa dạng của nội dung và tư tưởng, mà thay vào đó là sự điềm đạm, mượt mà, thoáng đạt và minh bạch mang lại cảm giác phấn chấn cũng như thư thái. Để nhận thức trọn vẹn sự hoàn mỹ về mặt nghệ thuật trong cuốn sách của Erasmus, ta nên đặt nó lên bàn cân so sánh với Rabelais.
"Không có ta," Ngu Khờ nói, "thế giới không thể tồn tại dù chỉ một khoảnh khắc. Bởi chẳng phải mọi việc diễn ra giữa chốn trần thế này đều đong đầy sự ngu khờ hay sao; chẳng phải chúng được thực hiện bởi những kẻ khờ và vì những kẻ khờ đó sao?" "Không có xã hội nào, không có sự chung sống nào có thể dễ chịu hay bền lâu nếu thiếu đi sự ngu khờ; đến mức một dân tộc không thể chịu đựng nổi vị vương công của mình, chủ không chịu được tôi, tớ gái không chịu được bà chủ, gia sư không chịu được học trò, bạn bè không chịu được nhau, hay vợ không thể chịu đựng nổi chồng dù chỉ thêm một khoảnh khắc, nếu họ không thỉnh thoảng cùng nhau lầm lỗi, thỉnh thoảng nịnh bọt lẫn nhau; lúc thì biết điều nhắm mắt làm ngơ trước mọi chuyện, lúc lại tự xoa bóp mình bằng thứ mật ngọt của sự ngu khờ." Câu nói ấy bao hàm trọn vẹn tóm tắt của tác phẩm Laus. Ngu Khờ ở đây chính là sự khôn ngoan thế tục, sự nhẫn nhịn và lòng khoan dung trong phán xét.
Kẻ nào lột bỏ chiếc mặt nạ trong vở hài kịch cuộc đời sẽ bị trục xuất. Toàn bộ cuộc đời phàm trần chẳng phải là một thứ kịch nghệ trong đó mỗi diễn viên xuất hiện trên sân khấu với chiếc mặt nạ đặc trưng của mình và diễn tròn vai cho đến khi người quản lý sân khấu gọi lui hay sao? Kẻ hành động sai lầm chính là kẻ không biết thích nghi với những điều kiện hiện hữu, lại đi đòi hỏi trò chơi phải ngừng là trò chơi. Bản chất của người thực sự khôn ngoan là hòa mình vào tất cả mọi người, hoặc sẵn sàng nhắm mắt làm ngơ trước sự ngu khờ của họ, hoặc hòa nhã lầm lỗi giống như họ.
Và động lực vận hành thiết yếu của mọi hành động con người chính là "Philautia", người em gái ruột của Ngu Khờ: lòng tự ái. Kẻ nào không làm vừa lòng chính mình thì chẳng làm được mấy việc lớn. Hãy tước đi gia vị ấy của cuộc sống, lời của nhà hùng biện sẽ nguội lạnh, nhà thơ bị cười chê, và nghệ sĩ sẽ lụi tàn cùng nghệ thuật của mình.
Sự ngu khờ đội lốt niềm kiêu hãnh, sự vanh danh, sự hão huyền, chính là cội nguồn ẩn giấu của mọi điều được xem là cao cả và vĩ đại trên thế gian này. Nhà nước với những chức vị danh dự, lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc; sự uy nghi của các nghi lễ, sự mê lầm về đẳng cấp và dòng dõi quý tộc — đó là gì nếu không phải là sự ngu khờ? Chiến tranh, điều ngu ngốc nhất trong tất cả, lại là cội nguồn của mọi tinh thần anh dũng. Điều gì đã thúc đẩy các chiến nhà Deciuses, điều gì thúc đẩy Curtius hy sinh thân mình? Sự hão huyền. Chính sự ngu khờ này đã tạo nên các quốc gia; nhờ có nó mà đế chế, tôn giáo, các tòa án luật pháp mới dung thân.
Điều này táo bạo và lạnh lùng hơn cả Machiavelli, tách biệt hơn cả Montaigne. Nhưng Erasmus không muốn nhận công lao đó: chính Ngu Khờ mới là người cất lời. Ông cố tình dẫn dắt chúng ta bước vào vòng luẩn quẩn của tư duy (circulus vitiosus), giống như trong câu ngạn ngữ cổ: Một người đảo Crete đã nói, tất cả người Crete đều là kẻ dối trá.
Sự khôn ngoan đối với sự ngu khờ cũng giống như lý trí đối với đam mê. Và trên đời này đam mê chiếm phần nhiều hơn lý trí rất nhiều. Thứ duy trì thế giới này, dòng suối nguồn của sự sống, chính là sự ngu khờ. Bởi tình yêu là gì khác nếu không phải vậy? Tại sao người ta lại kết hôn, nếu không phải vì sự ngu khờ, thứ chẳng nhìn thấy bất kỳ trở ngại nào? Mọi niềm vui thú và giải trí suy cho cùng chỉ là gia vị của sự ngu khờ. Khi một người khôn ngoan muốn trở thành cha, trước tiên anh ta phải đóng vai kẻ khờ. Bởi có trò gì ngớ ngẩn hơn trò sinh sản cơ chứ?
Một cách vô thức, nhà hùng biện đã hòa quyện vào đây cùng sự ngu khờ tất cả những gì thuộc về sức sống và lòng dũng cảm của cuộc đời. Sự ngu khờ là nguồn năng lượng tự phát mà không ai có thể sống thiếu. Kẻ nào hoàn toàn khôn ngoan và nghiêm túc thì không thể sống nổi. Càng rời xa ta, nàng Stultitia, con người ta càng sống ít đi biết bao. Tại sao chúng ta lại ôm hôn và âu yếm trẻ nhỏ, nếu không phải vì chúng hãy còn ngây ngô một cách vô cùng đáng yêu? Và điều gì khác đã làm cho tuổi trẻ trở nên tao nhã đến thế?
Giờ hãy nhìn vào những kẻ thực sự nghiêm túc và khôn ngoan. Họ vụng về trong mọi chuyện, lúc ăn uống, khi khiêu vũ, trong trò chơi, và cả nơi giao thiệp xã hội. Nếu họ phải mua sắm hay ký kết hợp đồng, mọi chuyện chắc chắn sẽ trật lất. Quintilian nói rằng sự sợ sân khấu là dấu hiệu của một nhà hùng biện thông minh, kẻ thấu hiểu những khiếm khuyết của mình. Đúng vậy! Nhưng chẳng phải khi đó Quintilian đang công khai thừa nhận rằng sự khôn ngoan chính là vật cản trở cho việc thực hiện tốt đấy ư? Và chẳng phải Stultitia có quyền đòi hỏi sự thận trọng thuộc về mình hay sao, khi những kẻ khôn ngoan, vì nỗi hổ thẹn, vì sự rụt rè, đã chẳng dám làm gì trong những hoàn cảnh mà những kẻ khờ lại can đảm xắn tay vào việc?
Tại đây Erasmus đã chạm đến gốc rễ của vấn đề theo ý nghĩa tâm lý học. Quả thực, ý thức về việc thiếu hụt năng lực chính là chiếc phanh hãm lại hành động, là sức ì lớn lao làm chậm bước tiến của thế giới. Phải chăng chính ông đã nhận ra mình là một kẻ vụng về khi không cúi mình bên những trang sách, mà phải đối mặt trực diện với con người và sự việc?
Sự ngu khờ mang lại niềm vui và sự vô tư, những điều không thể thiếu cho hạnh phúc. Con người chỉ có lý trí thuần túy mà không có đam mê thì chẳng khác nào bức tượng đá, cùn mụt và không có chút cảm xúc con người nào, một bóng ma hay quái vật khiến ai nấy đều phải trốn chạy, điếc đặc trước mọi xúc cảm tự nhiên, chẳng màng đến tình yêu hay lòng trắc ẩn. Không gì lọt qua mắt hắn, không có chuyện hắn sai sót; hắn thấu suốt mọi điều, hắn cân nhắc mọi thứ chuẩn xác, hắn chẳng tha thứ cho ai, hắn chỉ thỏa mãn với chính mình; chỉ mình hắn lành lặn; chỉ mình hắn là vua, chỉ mình hắn tự do. Đó chính là hình tượng gớm ghiếc của kẻ giáo điều mà Erasmus đang nghĩ tới. Nào có đất nước nào, ông cảm thán, lại đi muốn một kẻ khôn ngoan tuyệt đối như vậy làm quan tòa chứ?
Kẻ nào hiến dâng đời mình để nếm trải mọi cay đắng của cuộc đời bằng cái nhìn thấu đáo đầy khôn ngoan thì tức khắc sẽ tự tước đoạt sự sống của chính mình. Chỉ có sự ngu khờ mới là phương thuốc duy nhất: lầm lỗi, nhầm lẫn, và vô minh mới chính là con người. Hạnh phúc biết bao khi trong hôn nhân ta làm ngơ trước những khiếm khuyết của vợ mình thay vì quyên sinh vì ghen tuông và làm cho thế giới tràn ngập bi kịch! Sự nịnh bọt chính là nhân đức. Sẽ chẳng có lòng trung thành thiết tha nào nếu thiếu đi chút ít nịnh hót. Đó chính là linh hồn của tài hùng biện, của y học và thi ca; đó là mật ngọt và sự dịu dàng trong mọi phong tục của loài người.
Lại một lần nữa, hàng loạt phẩm chất xã hội quý giá được lồng ghép một cách khôn khéo vào sự ngu khờ: lòng nhân ái, sự tử tế, khuynh hướng biết chấp thuận và ngưỡng mộ.
Nhưng trên hết là sự chấp thuận chính mình. Sẽ chẳng thể làm vừa lòng ai nếu không bắt đầu bằng việc tự nịnh bọt bản thân một chút và tán thưởng chính mình. Thế giới này sẽ ra sao nếu mỗi người không cảm thấy tự hào về địa vị, về nghề nghiệp của mình, để rồi chẳng ai muốn đổi chỗ cho người khác dù là về diện mạo, tư chất, dòng dõi gia thế, hay điền sản đất đai?
Sự bịp bợm mới là điều đúng đắn. Tại sao người ta lại phải khao khát uyên bác chân chính làm gì? Kẻ nào càng kém cỏi, cuộc đời hắn lại càng dễ chịu và hắn càng được ngưỡng mộ nhiều hơn. Hãy nhìn các giáo sư, nhà thơ, nhà hùng biện mà xem. Tâm trí con người vốn được tạo dựng sao cho họ dễ bị ấn tượng bởi những lời dối trá hơn là sự thật. Hãy bước vào nhà thờ: nếu vị linh mục bàn về những đề tài nghiêm túc, toàn thể giáo dân sẽ gà gật, ngáp ngắn ngáp dài, cảm thấy chán ngấy. Thế nhưng khi ông ta bắt đầu kể một câu chuyện ba hoa chích choè nào đó, họ liền tỉnh giấc, ngồi thẳng dậy và dán mắt vào từng lời ông ta nói.
Các triết gia thường bảo rằng bị lừa dối là một bất hạnh, nhưng không bị lừa dối lại là một bất hạnh tột cùng. Nếu lầm lỗi là bản chất con người, tại sao người ta lại gọi một người là bất hạnh chỉ vì anh ta lầm lỗi, trong khi anh ta sinh ra đã vốn dĩ như thế và đó là số phận chung của tất cả? Ta có thương hại một con người chỉ vì anh ta không biết bay hay không đi bằng bốn chân hay không? Ta cũng có thể gọi con ngựa là bất hạnh vì nó không chịu học văn phạm hay ăn bánh ngọt vậy thôi. Chẳng sinh vật nào là bất hạnh cả, miễn là chúng sống theo đúng bản tính tự nhiên của mình. Các khoa học được phát minh ra chỉ mang lại sự hủy diệt tối đa cho chúng ta; xa rời việc dẫn dắt ta đến hạnh phúc, chúng thậm chí còn ngáng đường ta, mặc dù người ta vẫn tưởng chúng được phát sinh ra là vì hạnh phúc ấy. Qua tay của những ác quỷ, chúng đã lén lút len lỏi vào đời sống con người cùng với những tai họa khác. Bởi chẳng phải những con người chất phác của Thời đại Hoàng kim đã sống hạnh phúc mà chẳng cần đến bất kỳ thứ khoa học nào, chỉ được dẫn dắt bởi tự nhiên và bản năng hay sao? Họ cần gì ngữ pháp khi tất cả đều nói chung một ngôn ngữ? Cần gì lý luận biện chứng khi chẳng có những cuộc cãi vã hay bất đồng quan điểm? Cần gì luật pháp khi chẳng có những thói hư tật xấu làm nền tảng sinh ra luật lệ tốt đẹp? Họ quá mức sùng đạo nên chẳng mùng tò mò báng bổ để đi dò dẫm những bí mật của tự nhiên, kích thước, sự chuyển động, hay ảnh hưởng của các vì sao cùng những nguyên nhân ẩn giấu của muôn loài.
Đó là tư tưởng cổ xưa từng nảy mầm từ thời cổ đại, được Erasmus phác qua ở đây, và sau đó được Rousseau tuyên bố lại bằng tất cả sự nghiêm túc đắng cay: nền văn minh chính là một tai họa.
Sự khôn ngoan là bất hạnh, nhưng sự tự phụ mới là hạnh phúc. Các nhà ngữ pháp, những kẻ đang nắm giữ vương trượng của sự khôn ngoan — tức là mấy thầy giáo làng — sẽ là những kẻ khốn khổ nhất trên đời nếu ta, nàng Ngu Khờ, không xoa dịu những nỗi thống khổ trong cái nghề nghiệp khốn khổ của họ bằng một thứ cuồng nhiệt ngọt ngào. Nhưng điều đúng với các giáo sư thì cũng đúng với cả các nhà thơ, nhà hùng biện, và tác giả văn chương. Đối với họ, mọi hạnh phúc cũng chỉ cốt ở sự hão huyền và ảo tưởng. Các luật sư cũng chẳng khá khẩm gì hơn, và theo sau họ là tầng lớp triết gia. Kế đó là một đoàn ngũ giáo sĩ đông đảo: các nhà thần học, tu sĩ, giám mục, hồng y, giáo hoàng, chỉ thỉnh thoảng bị ngắt quãng bởi các hoàng thân quốc thích cùng triều thần của họ.
Trong các chương[12] điểm lại những chức vụ và nghề nghiệp này, giọng điệu châm biếm đã dịch chuyển đi đôi chút. Xuyên suốt tác phẩm, có hai chủ đề đan xen vào nhau: chủ đề về sự ngu khờ mang tính cứu rỗi, vốn là sự khôn ngoan đích thực, và chủ đề về sự khôn ngoan lầm lạc, vốn là sự ngu khờ thuần túy. Vì cả hai đều được đặt vào miệng của Ngu Khờ, ta sẽ phải đảo ngược cả hai để thu về chân lý, nếu như Ngu Khờ... không phải là sự khôn ngoan. Giờ thì rõ ràng chủ đề thứ nhất là chủ đề chính. Erasmus xuất phát từ đó; và ông lại quay về với nó. Chỉ riêng ở phần giữa, khi ông điểm lại những thành tựu và phẩm giá của con người trong sự ngu ngốc phổ quát của chúng, chủ đề thứ hai mới lấn át và cuốn sách trở thành một tác phẩm châm biếm thông thường về sự ngu ngốc của con người — dẫu có rất nhiều tác phẩm như thế nhưng ít cuốn nào tinh tế bằng. Thế nhưng ở những phần khác, nó lại mang một chiều sâu xa hơn nhiều.
Thỉnh thoảng, ngòi bút châm biếm có phần chệch hướng khi Stultitia trực tiếp chỉ trích những điều mà chính Erasmus muốn lên án; chẳng hạn như các ân xá kỳ quái, niềm tin ngớ ngẩn vào phép lạ, sự tôn sùng thánh thần mang tính ích kỷ; hay những kẻ cờ bạc mà lẽ ra nàng Ngu Khờ phải ca ngợi; hoặc tinh thần hệ thống hóa và cào bằng cùng sự đố kỵ của các tu sĩ.
Đối với độc giả đương thời, giá trị của tác phẩm Laus Stultitiae phần lớn nằm ở những đoạn châm biếm trực diện. Giá trị trường tồn của nó lại nằm ở những đoạn văn mà ta thực sự thừa nhận rằng sự ngu khờ chính là sự khôn ngoan và ngược lại. Erasmus thấu rõ sự xa cách nơi nền móng của mọi sự vật: mọi tư duy logic rốt ráo xuất phát từ các giáo lý đức tin đều dẫn đến sự phi lý. Hãy nhìn vào những thứ rắc rối thần học của triết phái kinh viện thời mạt vận mà xem. Các tông đồ sẽ chẳng thể nào hiểu nổi chúng: trong mắt các nhà thần học thời sau, họ sẽ chỉ là những kẻ khờ. Ngay cả Kinh Thánh cũng đứng về phía sự ngu khờ. "Sự ngu ngốc của Đức Chúa Trời còn khôn ngoan hơn loài người," Thánh Phaolô đã nói thế. "Nhưng Đức Chúa Trời đã chọn những sự ngu dốt ở thế gian." "Đức Chúa Trời đã vui lòng cứu rỗi những kẻ tin bằng sự ngu ngốc (của việc giảng đạo)." Chúa Kitô yêu mến những con người chất phác và vô minh: trẻ em, phụ nữ, những ngư dân nghèo khổ, thậm chí cả những loài động vật xa rời nhất với sự khôn ranh của loài cáo: con lừa mà Ngài muốn cưỡi, chim bồ câu, con chiên, con cừu.
Ẩn sau lời trò đùa có vẻ nhẹ nhàng ấy là vô vàn tầng ý nghĩa: "Đạo Kitô giáo nhìn chung có vẻ mang chút tương đồng với một loại sự ngu khờ nào đó." Chẳng phải người ta từng nghĩ các tông đồ đang say mèm vì rượu mới hay sao? Và chẳng phải vị quan tòa đã nói rằng: "Phaolô, ngươi đang mất trí rồi" đấy ư? Khi nào thì chúng ta mất trí? Khi tâm hồn phá vỡ xiềng xích, tìm cách trốn khỏi ngục tù và khao khát tự do. Đó là sự điên rồ, nhưng đó cũng đồng thời là sự hướng thượng và là sự khôn ngoan cao cả nhất. Hạnh phúc đích thực nằm trong sự vị tha, trong cơn cuồng say của những người đang yêu mà Platon gọi là những kẻ hạnh phúc nhất trên đời. Tình yêu càng tuyệt đối, cơn cuồng nhiệt ấy lại càng vĩ đại và đê mê ngây ngất. Bản thân phúc lạc thiên đàng chính là sự điên rồ lớn lao nhất; những con người thực sự sùng đạo đã sớm thưởng thức cái bóng của nó ngay trên mặt đất qua những giờ phút tĩnh tâm.
Đến đây Stultitia ngắt lời bài diễn thuyết của mình, cất lời xin lỗi bằng vài câu ngắn ngủi kẻo nàng tỏ ra quá ngạo mạn hay lải nhải, rồi bước xuống bục giảng. "Vậy nên xin chào, hãy vỗ tay, hãy sống hạnh phúc, và cùng nâng chén, hỡi những tín đồ lừng lẫy của Moria."
Đó là một kỳ tích nghệ thuật vô song ngay cả trong những chương cuối này khi vừa không đánh mất đi nét hài hước nhẹ nhàng, lại vừa không sa trượt vào sự báng bổ trơ trẽn. Điều đó chỉ khả thi nhờ vào màn đi dây thực thụ trên sợi dây thừng căng thẳng của phép ngụy biện. Xuyên suốt tác phẩm Moria, Erasmus luôn lơ lửng bên bờ vực của những chân lý uyên thâm. Nhưng thật là một hồng ân biết bao — vẫn còn ban phát cho thời đại ấy — khi có thể bàn luận về tất cả những điều này trong một giọng điệu vui đùa. Bởi điều này phải được khắc ghi vào tâm trí chúng ta: rằng tác phẩm Moriae Encomium thực sự là một tràng cười vui nhộn, đích thực. Tiếng cười ấy tinh tế hơn, nhưng chẳng kém phần sảng khoái so với tiếng cười của Rabelais. "Valete, plaudite, vivite, bibite." "Hết thảy mọi kẻ phàm trần đều ngập tràn ở mọi nơi, dưới vô vàn hình thái ngu khờ đến mức một ngàn Democritus cũng chẳng đủ để cười chê tất cả bọn họ (và người ta sẽ cần thêm một Democritus nữa để cười chế nhạo chính họ)."
Làm sao người ta có thể coi tác phẩm Moria là quá nghiêm túc, khi ngay cả cuốn Utopia của More — một tác phẩm sóng đôi thực sự với nó và tạo cho chúng ta ấn tượng vô cùng trang nghiêm — cũng được chính tác giả và Erasmus xem xét như một trò đùa đơn thuần? Có một đoạn mà tác phẩm Laus dường như chạm đến cả More và Rabelais; đó là nơi Stultitia kể về người cha của nàng, Plutus, vị thần tài phú mà theo tiếng ra lệnh của ngài, mọi thứ bị đảo lộn tùng phèo, mọi công việc của loài người được định đoạt theo ý muốn — chiến tranh và hòa bình, chính quyền và mưu sĩ, công lý và các hiệp ước. Ngài đã sinh ra nàng với nàng tiên nữ Trẻ Trung, không phải một lão thần Plutus lú lẫn, lòa lòa, mà là một vị thần tươi trẻ, ấm áp hơi thở thanh xuân và mật ngọt, hệt như một Gargantua khác.
Hình tượng của Ngu Khờ, với vóc dáng khổng lồ, hiện lên sừng sững trong thời đại Phục hưng. Nàng đội chiếc mũ của kẻ khờ gắn những chiếc lục lạc. Người ta cười lớn và dửng dưng trước mọi điều ngu ngốc, chẳng màng phân biệt các thể loại ngu khờ khác nhau. Thật đáng chú ý khi ngay cả trong tác phẩm Laus, dẫu tinh tế nhường nào, tác giả cũng không phân biệt giữa kẻ kém khôn hay kẻ ngốc nghếch, giữa những kẻ khờ và người mất trí. Holbein, khi minh họa cho tác phẩm của Erasmus, chỉ biết đến một hình ảnh duy nhất về kẻ khờ: tay cầm gậy và gắn tai lừa. Erasmus chuyển ý mà không cần qua những nhịp nối rõ ràng, lúc thì nhắc đến những kẻ ngốc nghếch lúc lại nói về những người thực sự mất trí. Họ là những kẻ hạnh phúc nhất, ông để Stultitia cất lời: họ không bị hù dọa bởi những bóng ma hay ảo ảnh; họ không bị hành hạ bởi nỗi sợ những tai họa sắp chập chờn; đi đến đâu họ cũng mang lại niềm vui, tiếng cười đùa, trò hề và sự hoan hỉ. Rõ ràng ở đây ông ngầm chỉ những kẻ đần độn vô hại, những kẻ vốn thường được dùng làm hề mua vui. Sự đồng nhất giữa sự đần độn và chứng điên cuồng ấy vẫn được duy trì, dẫu vậy, giống như sự nhầm lẫn giữa nét hài hước và sự nực cười đơn thuần, tất cả những điều này được tính toán kỹ lưỡng để làm ta cảm nhận rõ khoảng cách biệt lớn đến nhường nào đã tách rời chúng ta khỏi Erasmus.
Trong những năm tháng về sau, ông luôn nhắc đến tác phẩm Moria của mình với thái độ xem nhẹ. Ông cho rằng nó tầm thường đến mức không đáng để xuất bản, thế nhưng chẳng có tác phẩm nào của ông lại được đón nhận với sự tán thưởng nhiệt liệt đến thế. Đó chỉ là một trò tiêu khiển vụn vặt và hoàn toàn không phù hợp với nhân cách của ông. More đã ép ông phải viết nó, giống như bắt một con lạc đà phải nhảy múa vậy. Nhưng những lời chê bai ấy không phải không mang theo dụng ý thứ hai. Tác phẩm Moria không chỉ mang lại cho ông thành công và niềm vui. Thời đại cực kỳ nhạy cảm mà ông đang sống đã tiếp nhận tác phẩm châm biếm này theo một cách rất tồi tệ, ở những chỗ dường như đụng chạm đến các chức vụ và phẩm trật, mặc dù ngay trong lời nói đầu ông đã cố gắng tự bảo vệ mình trước lời quở trách về sự bất kính. Trò chơi nhẹ nhàng của ông với các văn bản Kinh Thánh đã quá mạo hiểm đối với nhiều người. Người bạn của ông là Martin van Dorp đã quở trách ông vì dám nhạo báng sự sống vĩnh hằng. Erasmus đã làm mọi cách để thuyết phục những kẻ có suy nghĩ đen tối rằng mục đích của tác phẩm Moria không gì khác ngoài việc khuyên nhủ con người ta hãy sống có đức hạnh. Khi khẳng định điều này, ông đã đối xử bất công với tác phẩm của chính mình: nó còn vĩ đại hơn thế nhiều. Nhưng vào năm 1515, ông không còn là con người của năm 1509 nữa. Hết lần này đến lần khác, ông buộc phải đứng lên bảo vệ tác phẩm trào phúng xuất sắc nhất của mình. Nếu biết trước nó gây phật ý, có lẽ ông đã giữ lại không xuất bản, ông viết cho một người quen ở Louvain vào năm 1517. Thậm chí cho đến cuối đời, ông vẫn phải dùng một bài luận dài để chống lại những lời bóng gió xa xôi của Alberto Pio xứ Carpi.
Erasmus không còn mạo hiểm dấn thân thêm lần nào nữa vào thể loại tán dương sự ngu khờ. Người ta có thể xem chuyên luận Lingua, được ông xuất bản năm 1525, như một nỗ lực nhằm tạo ra một tác phẩm sóng đôi với Moria. Cuốn sách mang tựa đề Về Việc Sử Dụng và Lạm Dụng Lưỡi. Những trang mở đầu có đôi nét gợi nhớ đến văn phong của Laus, nhưng nó lại hoàn toàn thiếu vắng mọi sức hút cả về hình thức lẫn tư tưởng.

Liệu người ta có nên thương hại Erasmus vì trong tổng số các ấn phẩm của ông, được tập hợp trong mười tập khổ lớn, chỉ có duy nhất tác phẩm Tán dương sự ngu khờ là vẫn giữ được vị thế một cuốn sách thực sự phổ biến hay không? Tác phẩm này, bên cạnh Các cuộc đối thoại (Colloquies), có lẽ là tác phẩm duy nhất của ông còn được đọc vì chính giá trị tự thân của nó. Số còn lại giờ đây chỉ được nghiên cứu từ góc độ lịch sử, nhằm mục đích làm quen với con người ông hoặc thời đại của ông. Thiết nghĩ sự công bằng hoàn hảo đã được thực thi trong trường hợp này. Tán dương sự ngu khờ chính là tác phẩm xuất sắc nhất của ông. Ông đã viết những cuốn sách khác, uyên bác hơn, một số sùng đạo hơn — vài cuốn có lẽ có ảnh hưởng tương đương hoặc lớn lao hơn đối với thời đại ông. Nhưng rồi cuốn nào cũng có thời hoàng kim của riêng nó. Chỉ có tác phẩm Moriae Encomium là trường tồn bất tử. Bởi chỉ khi sự hài hước soi rọi vào tâm trí ấy, nó mới trở nên thực sự uyên thâm. Trong Tán dương sự ngu khờ, Erasmus đã hiến dâng cho thế giới một điều mà không ai khác có thể trao tặng.

Bản khắc XI. Trang cuối của tác phẩm Tán dương sự ngu khờ, với bức họa của Holbein vẽ cảnh Ngu Khờ bước xuống bục giảng
Bản khắc XII. NHÀ IN CỦA JOSSE BADIUS