[Paris?] Ngày 9 tháng 6 [1511]
Gửi người bạn Thomas More, thân ái chào anh:
... Vào những ngày trước, trên hành trình từ Ý trở về nước Anh, để không phải hoài phí toàn bộ thời gian lê thê trên lưng ngựa vào những chuyện tào lao nhạt nhẽo và kém học thức, tôi đôi khi thích nghiền ngẫm về một chủ đề học thuật nào đó của chúng ta, hoặc thả mình vào những ký ức tốt đẹp về những người bạn vừa uyên bác vừa đáng mến mà tôi đã để lại ở nước Anh. Anh là một trong những người đầu tiên hiện lên trong tâm trí tôi, More thân mến ạ; quả thực, tôi từng rất tận hưởng nỗi nhớ về anh dẫu khi vắng bóng, hệt như lúc tôi vẫn thường vui vầy bên anh khi hội ngộ — mà tôi xin thề rằng chưa bao giờ trong đời tôi được gặp điều gì ngọt ngào hơn thế. Do đó, vì tôi nghĩ rằng mình dứt khoát phải làm một điều gì đó, và thời điểm ấy lại chẳng thích hợp mấy cho những suy ngẫm thâm trầm, tôi đã quyết định tự giải trí bằng tác phẩm Tán Dương Ngu Dần. Anh sẽ hỏi vị nữ thần nào đã xui khiến tôi điều này. Trước hết, đó chính là họ More của anh, cái tên nghe gần gũi với từ moria [sự ngu dần] biết bao, trong khi bản thân anh lại cách xa thực tế ấy nhường nào — ai nấy đều đồng ý rằng anh chẳng hề dính líu gì đến nó. Kế đến, tôi linh cảm rằng trên hết chính anh sẽ là người tán thành trò đùa tinh quái này của tôi, bởi vì bản thân anh vốn rất ưa chuộng những lời trêu chọc kiểu này, nghĩa là những lời trêu chọc vừa uyên bác (nếu tôi không nhầm) lại chẳng hề nhạt nhẽo chút nào, và hoàn toàn thích đóng vai một Democritus nào đó giữa chốn phàm trần. Mặc dù quả thực, nhờ bản tính ngọt ngào và dễ chịu đến khó tin của mình, anh vừa có khả năng lại vừa sẵn lòng hòa mình với tất cả mọi người, dẫu cho trí tuệ sắc sảo độc đáo của anh vẫn khiến anh có những quan điểm khác biệt xa vời với số đông quần chúng. Thế nên, anh sẽ không chỉ vui vẻ đón nhận bài diễn văn nhỏ này như một món quà kỷ niệm từ người chiến hữu, mà còn sẵn lòng che chở cho nó, bởi vì nó đã được đề tặng cho anh và giờ đây không còn là của tôi nữa mà là của chính anh.
Và quả thực, có lẽ sẽ chẳng thiếu gì những kẻ hay cãi cọ sẵn sàng cho rằng những chuyện vặt vãnh này thì phù phiếm hơn mức mà một nhà thần học nên có, hay cay độc hơn mức phù hợp với sự khiêm nhường của một tín điều Cơ Đốc giáo, và chúng sẽ lớn tiếng kêu lên rằng tôi đang làm sống lại Hài kịch Cổ hoặc văn của Lucian và đang công kích mọi thứ bằng ngòi bút châm biếm cay nghiệt. Nhưng tôi muốn những ai cảm thấy khó chịu trước sự nhẹ dạ và vui đùa trong chủ đề của tôi phải suy ngẫm rằng, không phải tôi là kẻ khơi mào điều này, mà chính những bậc đại văn hào thuở trước cũng từng làm như vậy; khi mà từ nhiều thế kỷ trước, Homer đã viết nên tác phẩm nhỏ Cuộc chiến giữa Chuột và Ếch, Virgil viết bài thơ Con Mòng và Đĩa Rau Thơm, còn Ovid viết bài Quả Hạt Dẻ; khi mà Busiris từng được ca ngợi bởi Polycrates và nhà phê bình Isocrates, Sự bất công bởi Glaucon, Thersites và cơn Sốt hằng ngày bởi Favorinus, Sự hói đầu bởi Synesius, Con ruồi và Nghệ thuật làm kẻ ăn bám bởi Lucian; và khi Seneca đã tạo ra tác phẩm Lên ngôi của Hoàng đế Claudius, Plutarch viết Cuộc đối thoại giữa Gryllus và Ulysses, Lucian và Apuleius viết về Con lừa, cùng một tác giả khuyết danh nào đó viết Di chúc của chú heo con Grunnius Corocotta, thậm chí từng được Thánh Jerome nhắc đến.
Thế nên, nếu thích, những kẻ gièm pha cứ việc tưởng tượng rằng tôi thỉnh thoảng chơi vài ván cờ cho khuây khỏa, hoặc giả họ thích thế, là đang cưỡi ngựa gỗ bập bênh. Thật là bất công làm sao, khi chúng ta cho phép mọi ngành nghề trong cuộc sống đều có những trò tiêu khiển riêng, lại không chịu để cho giới học thức có chút giải trí nào, nhất là khi những chuyện bông đùa ấy lại dẫn dắt theo những tư duy sâu sắc, và những vấn đề phù phiếm được thể hiện khéo léo đến mức một độc giả không đến nỗi vô cảm sẽ thu nhặt được nhiều ích lợi từ đó hơn là từ những luận điểm hào nhoáng và kỳ quái của một số kẻ nào đó — chẳng hạn như khi có người tán dương nghệ thuật hùng biện hay triết học trong một bài diễn văn được chắp vá đến đau cả đầu, người khác thì ca tụng công đức của một vị vương công nào đó, kẻ khác lại giục giã chúng ta phát động chiến tranh chống lại người Thổ Nhĩ Kỳ, kẻ thì tiên tri tương lai, và kẻ khác nữa lại đề ra một phương pháp mới để bẻ gãy ngọn ngành chân lý. Giống như chẳng có gì ngớ ngẩn bằng việc bàn chuyện nghiêm túc một cách cợt nhả, thì cũng chẳng có gì thú vị bằng việc bàn chuyện vặt vãnh theo cách khiến người ta thấy rằng bạn đang làm mọi thứ chứ không hề đùa cợt. Còn về phần tôi, phán quyết thế nào xin nhường cho người khác — và dẫu vậy, trừ khi tôi hoàn toàn bị lòng tự ái làm cho lòa mắt, tôi tin rằng mình đã ca ngợi Sự ngu dần một cách không đến nỗi ngu ngéc chút nào.
Và giờ đây, xin được đáp lại lời buộc tội cay độc. Từ xưa đến nay, đặc quyền của những bậc trí giả vẫn là châm biếm thói đời một cách vô sự, miễn là sự tự do ấy không thoái hóa thành cơn cuồng nộ. Thế nên tôi lại càng ngạc nhiên hơn trước sự khó tính của đôi tai người đời trong thời đại này, khi mà giờ đây họ hầu như chẳng thể dung thứ nổi bất cứ điều gì ngoài những danh xưng trang trọng. Hơn thế nữa, chúng ta còn thấy một số người quá đỗi sùng đạo đến mức họ có thể nhẫn nhịn những lời lăng mạ gớm ghiếc nhất nhắm vào Chúa, chứ quyết không để cho các bậc vương công hay giáo hoàng bị vấy bẩn dù chỉ bởi một lời đùa cợt nhẹ nhàng nhất, đặc biệt là khi điều đó liên quan đến lợi ích tiền tài. Nhưng nếu một người chỉ trích lối sống của con người mà không hề nêu đích danh bất kỳ ai, thì xin thưa, liệu anh có nghĩ kẻ đó là một nhà châm biếm, hay đúng hơn là một người thầy và một bậc khuyên răn? Bằng không thì chính tôi đã tự khiển trách bản thân mình biết bao nhiêu lần? Hơn nữa, kẻ nào không bỏ sót một tầng lớp người nào rõ ràng không phải là kẻ thù của riêng ai mà là kẻ thù của mọi thói hư tật xấu. Do đó, bất kỳ ai đứng lên và lớn tiếng kêu la rằng mình đang bị xúc hạ thì kẻ đó đang tự vạch trần một lương tâm tật nguyền, hoặc ít ra cũng là sự sợ hãi. Thánh Jerome từng viết văn châm biếm theo lối này một cách phóng khoáng và cay đắng hơn nhiều, không ngần ngại nêu cả tên tuổi, trong khi bản thân tôi, ngoài việc không chỉ đích danh bất cứ ai, lại còn khéo léo kìm giũa ngòi bút của mình sao cho độc giả tinh tế có thể dễ dàng hiểu được rằng mục đích của tôi là mang lại niềm vui chứ không phải nỗi đau; bởi vì tôi chưa từng có điểm nào bắt chước theo gương của Juvenal là “khuấy động vũng bùn tội ác nhơ nhớp”, mà tôi chỉ tìm kiếm những gì buồn cười chứ không phải những gì ghê tởm. Nếu vẫn có ai đó dẫu thế mà vẫn không thể nguôi giận, thì ít nhất hãy nhớ rằng việc bị Sự ngu dần lăng mạ cũng là một điều hay ho; khi đưa nàng lên sân khấu, tôi buộc phải để lời nói phù hợp với tính cách nhân vật. Nhưng sao tôi cứ phải dài dòng những điều này với anh, một vị biện hộ tài ba đến mức có thể bào chữa xuất sắc cho cả những vụ án chẳng có lấy một điểm sáng? Chúc anh mạnh khỏe, More hùng biện nhất, và hãy tận tâm bảo vệ nàng moria của anh.