Erasmus Và Thời Đại Cải Cách

Lượt đọc: 661 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
X. Gửi Servatius Roger

❊ ❊ ❊

Lâu đài Hammes [gần Calais],

Ngày 8 tháng 7 năm 1514

Kính gửi Cha bề trên Servatius, tôi xin gửi lời chào trân trọng:

Cha nhân hậu kính mến, bức thư của cha cuối cùng đã đến tay tôi, sau khi phải qua tay rất nhiều người, vào lúc tôi đã rời nước Anh. Thư đã mang lại cho tôi niềm vui khôn tả, bởi nó vẫn đượm nồng tình cảm gắn bó thuở nào mà cha dành cho tôi. Tuy nhiên, tôi xin được đáp lại vắn tắt, vì tôi viết thư này ngay sau một chuyến đi dài, và tôi sẽ tập trung trả lời những vấn đề mà như cha viết là đi thẳng vào trọng tâm. Suy nghĩ của con người thật muôn hình vạn trạng, "mỗi loài chim hót một khúc ca riêng", nên thật không tài nào làm vừa lòng tất cả mọi người. Xin Chúa làm chứng cho tôi rằng, tâm tư của riêng tôi là luôn muốn hướng đến những việc tốt đẹp nhất.

Những bồng bột trong tuổi trẻ của tôi nay đã được uốn nắn phần lớn nhờ tuổi tác và trải nghiệm đường đời. Tôi chưa từng có ý định thay đổi lối sống hay y phục của mình — không phải vì tôi yêu thích chúng, mà cốt để tránh những lời đàm tiếu. Cha thừa biết rằng tôi không phải tự nguyện mà bị ép buộc bước vào lối sống này bởi sự kiên quyết đến cùng của các giám hộ cùng những lời thúc giục sai trái từ những người khác. Sau này, khi nhận ra cuộc đời tu trì hoàn toàn không phù hợp với mình (vì không phải thứ gì cũng hợp với tất cả mọi người), tôi lại bị kìm chân bởi những lời quở trách của Cornelius xứ Woerden cùng một chút mặc cảm tuổi trẻ. Do một nét đặc thù về thể chất, tôi chưa bao giờ có thể chịu được việc nhịn ăn. Một khi đã bị đánh thức giấc ngủ, tôi không tài nào chợp mắt lại được trong suốt mấy tiếng đồng hồ. Tôi quá say mê văn chương — thứ vốn không được thực hành trong tu viện — đến mức tôi tin chắc rằng, nếu ngẫu nhiên có được một lối sống tự do nào đó, tôi đã có thể được xếp vào hàng ngũ không chỉ những người hạnh phúc mà thậm chí cả những người lương thiện.

Vì thế, khi nhận ra bản thân hoàn toàn không thích hợp với lối sống này, rằng tôi đã dấn thân vào đó do bị ép buộc chứ không phải vì tự nguyện; dẫu vậy, vì dư luận thời nay coi việc dứt bỏ một lối sống đã chọn là một tội ác, tôi từng tự nhủ sẽ kiên cường chịu đựng cả phần bất hạnh này nữa — cha biết đấy, tôi là kẻ bất hạnh trong rất nhiều chuyện. Nhưng có một điều duy nhất tôi luôn cảm thấy khó lòng chịu đựng hơn tất cả, đó là việc tôi bị ép phải sống một cuộc đời mà cả thể xác lẫn tâm hồn đều hoàn toàn không kham nổi. Về tâm hồn, bởi tôi căm ghét những nghi thức rườm rà và yêu chuộng tự do; về thể xác, bởi ngay cả khi tôi hoàn toàn mãn nguyện với cuộc sống ấy, cơ thể tôi cũng chẳng thể chịu nổi những lao nhọc như vậy.

Người ta có thể phản bác rằng tôi đã có một năm tập sự, như người ta vẫn gọi, và rằng tôi đã ở độ tuổi trưởng thành. Thật nực cười! Cứ như thể người ta có thể mong đợi một thiếu niên mười sáu tuổi, nhất là người đã được thụ hưởng nền giáo dục văn chương, lại có thể thấu hiểu chính mình (một việc vốn đã khó khăn ngay cả với người già), hay có thể học được trong vỏn vẹn một năm những điều mà nhiều người đầu bạc phơ vẫn chưa thể thấu đáo. Dù bản thân tôi chưa bao giờ ưa thích cuộc sống ấy, và lại càng chán ghét hơn sau khi đã trải nghiệm, nhưng tôi đã bị mắc kẹt theo cái cách mà tôi vừa kể; dẫu tôi thú nhận rằng một người thực sự lương thiện vẫn sẽ sống tốt ở bất kỳ bậc tu hành nào. Tôi cũng không phủ nhận rằng mình từng dễ sa ngã vào những thói hư tật xấu trầm trọng, nhưng bản chất tôi không đến nỗi đồi bại cùng cực đến mức không thể trở thành người tốt, giá như tôi tìm được một người dẫn dắt nhân từ, một tín đạo Kitô chân chính, chứ không phải kẻ câu nệ những lễ giáo Do Thái.

Trong lúc đó, tôi vẫn luôn dò dẫm tìm xem mình có thể sống ít lỗi lầm nhất ở chốn nào, và tôi thực sự tin rằng mình đã đạt được điều đó. Khoảng thời gian qua, tôi đã sống giữa những con người tiết độ, chìm đắm trong việc nghiên cứu văn chương — những điều đã giúp tôi tránh xa nhiều thói hư tật xấu. Tôi đã được kết giao với những môn đồ thực thụ của Chúa Kitô, những người có cuộc trò chuyện đã làm cho tôi trở nên tốt đẹp hơn. Giờ đây tôi không hề khoe khoang về những cuốn sách của mình, thứ mà có lẽ ở Steyn các cha đang coi rẻ.

Nhưng rất nhiều người thừa nhận rằng họ không chỉ uyên bác hơn mà thậm chí còn trở thành người tốt hơn nhờ đọc chúng. Ham muốn tiền tài chưa từng lay chuyển được tôi. Cơn khát vọng danh vọng hoàn toàn không chạm đến tôi. Tôi chưa bao giờ làm nô lệ cho những hoan lạc, dẫu trước kia tôi từng có khu hướng ấy. Sự phung phí và say sưa là những điều tôi luôn căm ghét và tránh xa. Thế nhưng, mỗi khi nghĩ đến chuyện quay lại với hội chúng của các cha, trong tôi lại hiện về sự đố kỵ của biết bao người, sự khinh miệt của tất cả mọi người, những câu chuyện sao mà tẻ nhạt, ngớ ngẩn và thiếu tinh thần Kitô giáo biết bao, những bữa tiệc mới phi tu sĩ làm sao! Tóm lại là toàn bộ lối sống ấy — nếu gạt bỏ đi các nghi lễ, tôi chẳng thấy còn lại thứ gì mà một người có thể ao ước.

Cuối cùng, tôi nhớ đến thể trạng mỏng manh của mình, giờ đây đã suy kiệt vì tuổi tác, bệnh tật và lao nhọc, hệ quả là tôi vừa không thể làm vừa lòng các cha vừa tự kết liễu đời mình. Đã mấy năm nay tôi mắc bệnh sỏi thận, một căn bệnh nặng và chết người, và cũng đã mấy năm nay tôi chẳng uống gì ngoài rượu vang, mà do bệnh tật nên cũng không phải loại rượu nào tôi cũng uống được; tôi không thể dung nạp mọi loại thức ăn và quả thật là cũng chẳng hợp với mọi thứ khí hậu. Căn bệnh rất dễ tái phát và đòi hỏi một chế độ kiêm khem vô cùng nghiêm ngặt; trong khi tôi thừa biết khí hậu ở Hà Lan và lối sống của các cha, chưa kể đến cung cách cư xử của mọi người. Thế nên, giả sử tôi có quay lại với các cha, thì tất cả những gì tôi đạt được chỉ là mang rắc rối đến cho các cha và rước cái chết về cho mình.

Nhưng có lẽ cha nghĩ rằng việc được chết giữa những người anh em đồng môn là một phần lớn của hạnh phúc? Niềm tin ấy không chỉ đánh lừa và áp đặt lên một mình cha mà còn với gần như tất cả mọi người. Chúng ta biến lòng đạo đức Kitô giáo thành phụ thuộc vào địa điểm, y phục, lối sống và những nghi thức nhỏ nhặt nào đó. Chúng ta cho rằng một người sẽ hư hỏng khi đổi chiếc áo trắng lấy áo đen, đổi chiếc mũ trùm đầu lấy chiếc mũ nhỏ, hay đôi khi dịch chuyển từ nơi này sang nơi khác. Tôi dám khẳng định rằng lòng đạo đức Kitô giáo đã phải chịu những tổn thất vô cùng to lớn từ những tập tục mang danh tôn giáo ấy, mặc dù có thể thuở ban đầu chúng xuất phát từ lòng nhiệt thành đạo đức. Sau đó, chúng cứ thế lan rộng dần và chia rẽ thành hàng ngàn phân định nhỏ nhặt; điều này được tiếp tay bởi một quyền lực từ tòa giáo hoàng vốn quá lỏng lẻo và dễ dãi trong nhiều trường hợp. Còn điều gì đồi bại hay vô đạo hơn những nghi thức lỏng lẻo ấy? Và nếu cha nhìn sang những nghi thức được ca ngợi — không, những nghi thức được ca ngợi nhất — ngoại trừ một vài nghi lễ Do Thái tẻ nhạt, tôi chẳng biết người ta tìm thấy bóng dáng nào của Chúa Kitô trong đó. Chính những thứ này là niềm tự hào của họ, chính nhờ chúng mà họ phán xét và kết án người khác.

Biết bao nhiêu là phù hợp hơn với tinh thần của Chúa Kitô khi coi toàn bộ thế giới Kitô giáo như một mái nhà và như một tu viện lớn, coi tất cả mọi người là anh em đồng tu và đồng đạo, coi bí tích Rửa Tội là nghi lễ tối thượng, và không bận tâm mình sống ở đâu mà là mình sống tốt thế nào! Cha muốn tôi định cư ở một nơi cố định, một việc mà chính tuổi tác của tôi cũng gợi ý như vậy. Nhưng những cuộc hành trình của Solon, Pythagoras và Plato vẫn được ca ngợi đấy thôi; và các Tông đồ cũng là những kẻ lang thang, đặc biệt là Phaolô. Thánh Jerome cũng từng khi là tu sĩ ở Rôma, khi ở Syria, lúc ở Antioch, nay ở đây, mai ở đó, và ngay cả khi tuổi đã cao vẫn tiếp tục theo đuổi việc nghiên cứu văn chương.

Nhưng tôi không thể so sánh với Thánh Jerome — tôi đồng ý như vậy; thế nhưng tôi chưa bao giờ di chuyển nếu không bị bắt buộc bởi dịch bệnh, vì lý do học tập hay sức khỏe, và bất cứ nơi nào tôi từng sống (tôi xin nói điều này về bản thân, có thể là kiêu ngạo nhưng hoàn toàn là sự thật), tôi đều được ca ngợi bởi những người đáng ca ngợi nhất và tán dương bởi những người đáng tán dương nhất. Chẳng có xứ sở nào, dù là Tây Ban Nha, Ý, Đức, Pháp, Anh hay Scotland, lại không mời gọi tôi đến để chia sẻ lòng hiếu khách của họ. Và nếu tôi không được lòng tất cả mọi người (điều vốn không phải mục đích của tôi), thì ít ra tôi cũng được quý trọng ở những tầng lớp cao quý nhất.

Ở Rôma, chẳng có vị hồng y nào là không chào đón tôi như anh em; đặc biệt là Hồng y xứ St. George, Hồng y xứ Bologna, Hồng y Grimani, Hồng y xứ Nantes và Đức Giáo hoàng đương nhiệm, chưa kể đến các giám mục, phó tế và những bậc uyên bác. Và vinh dự ấy không phải là sự tôn vinh dành cho sự giàu có — thứ mà cho đến nay tôi vừa không có vừa không ham muốn; cũng chẳng phải vì lòng tham vọng, một thói xấu mà tôi chưa từng vướng vào; mà hoàn toàn là vì học thức, thứ mà người đồng hương của chúng ta chế giễu, trong khi người Ý lại tôn sùng. Ở nước Anh, chẳng có vị giám mục nào là không vui mừng khi được tôi chào hỏi, không khao khát bầu bạn với tôi, không muốn giữ tôi lại trong nhà của họ. Bản thân Nhà vua, ít lâu trước khi thân phụ ngài qua đời, lúc tôi đang ở Ý, đã tự tay viết một bức thư vô cùng âu yếm gửi cho tôi, và giờ đây ngài vẫn thường nhắc đến tôi với những lời lẽ trân trọng và thắm thiết nhất; và bất cứ khi nào tôi chào ngài, ngài đều đón tiếp tôi một cách cực kỳ lịch thiệp và nhìn tôi bằng ánh mắt thân thiện nhất, cho thấy tình cảm của ngài dành cho tôi cũng chân thành như lời nói vậy. Ngài cũng thường ủy thác cho vị Quan phát chẩn của mình tìm cho tôi một bổng lộc. Hoàng hậu thì tìm cách nhận tôi làm gia sư cho bà.

Mọi người đều biết rằng, nếu tôi sẵn sàng sống dẫu chỉ vài tháng ở Triều đình, ngài sẽ ban ơn cho tôi bao nhiêu bổng lộc tùy ý; nhưng tôi đặt sự thảnh thơi và những công trình nghiên cứu của mình lên trên tất cả. Tổng giám mục xứ Canterbury, Bậc Thủ lãnh toàn cõi Anh và là Đại Chưởng ấn Vương quốc, một con người đức độ và uyên bác, không thể đối xử với tôi ân cần hơn dẫu tôi là cha hay anh ruột của ngài. Và để cha hiểu rằng ngài thành tâm trong chuyện này, ngài đã ban cho tôi một bổng lộc trị giá gần 100 đồng nobles, mà sau đó theo ý tôi đã đổi thành khoản tiền trợ cấp 100 đồng crowns khi tôi từ nhiệm; ngoài ra ngài còn cho tôi hơn 400 đồng nobles trong vài năm qua, dù tôi chưa bao giờ mở lời xin xỏ điều gì. Có ngày ngài cho tôi tới 150 đồng nobles. Tôi nhận được hơn 100 đồng nobles từ các giám mục khác dưới hình thức quà tặng hoàn toàn tự nguyện. Mountjoy, một nam tước trong vương quốc, trước kia là học trò của tôi, hàng năm chu cấp cho tôi khoản tiền trợ cấp 100 đồng crowns. Nhà vua và Giám mục xứ Lincoln, người có ảnh hưởng lớn bên cạnh Nhà vua, đã đưa ra rất nhiều lời hứa hẹn tốt đẹp.

Có hai trường đại học ở Anh là Oxford và Cambridge, và cả hai đều muốn có tôi; tại Cambridge, tôi đã dạy tiếng Hy Lạp và kinh thánh trong vài tháng mà không nhận thù lao, và tôi đã tự quyết định sẽ luôn làm như vậy. Các trường đại học ở đây vô cùng tôn nghiêm và có lối sống khiêm nhường đến mức cha sẽ phải khinh bỉ bất kỳ đời sống tu trì nào khác, nếu cha được tận mắt chứng kiến họ. Ở London có John Colet, Đề án viên nhà thờ St. Paul, người hội tụ học thức uyên bác cùng lòng đạo đức kỳ diệu, một con người được tất cả mọi người vô cùng kính trọng. Ai ai cũng biết ngài vô cùng quý mến tôi, đến mức ngài thích bầu bạn với tôi hơn tất cả mọi người khác; tôi không nhắc đến nhiều người khác nữa, kẻo tôi lại làm cha phiền lòng gấp đôi vì sự dài dòng lẫn thói khoe khoang của mình.

Giờ là lúc nói đôi điều về các tác phẩm của tôi — tôi nghĩ cha đã đọc cuốn Enchiridion, tác phẩm mà không ít người thừa nhận đã truyền cảm hứng cho họ bước vào con đường nghiên cứu đạo đức; tôi không nhận công lao về mình mà xin tạ ơn Chúa vì bất kỳ điều tốt lành nào đã thành hiện thực thông qua tôi nhờ ơn Người ban tặng. Tôi không biết cha đã thấy tập Adagia do Aldus ấn hành chưa. Đó không phải là một tác phẩm thần học, nhưng lại cực kỳ hữu ích cho mọi lĩnh vực học thuật; chí ít thì nó cũng ngốn của tôi vô số công sức và những đêm dài mất ngủ. Tôi đã xuất bản tác phẩm De rerum verborumque copia, đề tặng người bạn Colet của tôi, rất hữu ích cho những ai muốn diễn thuyết trước công chúng; nhưng tất cả những điều này lại bị khinh miệt bởi những kẻ coi thường mọi tri thức chân chính.

Trong hai năm qua, ngoài rất nhiều việc khác, tôi đã hiệu đính các bức thư của Thánh Jerome, đánh dấu những đoạn sai trái, ngụy tạo và giải thích những chỗ tối nghĩa bằng các chú thích. Tôi đã chỉnh sửa toàn bộ Tân Ước từ việc đối chiếu các bản thảo tiếng Hy Lạp và cổ xưa, đồng thời chú thích hơn một nghìn đoạn, không phải là không có ích cho các nhà thần học. Tôi đã bắt đầu viết các bài bình luận về các Thư của Thánh Phaolô, và tôi sẽ hoàn thành chúng khi đã xuất bản xong những cuốn này. Bởi vì tôi đã quyết định sống và chết trong sự nghiệp nghiên cứu Kinh Thánh. Tôi coi đây là công việc cũng như niềm vui trong lúc nhàn rỗi của mình. Những nhân vật có thế lực đều nói rằng tôi có thể làm được những điều mà người khác không thể trong lĩnh vực này; trong khi với lối sống của các cha, tôi sẽ chẳng thể làm được gì cả.

Dù tôi từng thân thiết với biết bao con người uy nghiêm và bác học, ở đây cũng như ở Ý và Pháp, tôi vẫn chưa tìm được ai khuyên tôi nên quay về với các cha hay cho rằng đó là con đường tốt hơn. Thậm chí, ngay cả Nicholas Werner — vị tiền nhiệm đáng kính của cha — cũng luôn can ngăn tôi làm điều đó, khuyên tôi nên nương náu bên cạnh một vị giám mục nào đó thì hơn; ngài còn nói thêm rằng ngài hiểu rõ tâm tư của tôi và thói quen của những người anh em nhỏ bé trong nhà: đó là những nguyên văn ngài đã dùng, bằng chính tiếng địa phương. Trong cuộc sống tôi đang trải qua lúc này, tôi thấy rõ những gì mình nên tránh, nhưng lại chẳng thấy đâu là con đường tốt hơn.

Giờ chỉ còn việc làm cho cha thỏa mãn về vấn đề y phục của tôi. Từ trước đến nay, tôi vẫn luôn mặc y phục của kinh sĩ, và khi ở Louvain, tôi đã xin phép Giám mục xứ Utrecht được mặc áo choàng ngắn bằng vải lanh thay cho toàn bộ lễ phục bằng vải lanh, cùng chiếc mũ trùm đầu màu đen thay vì áo khoác đen, theo đúng phong tục Paris. Nhưng trên đường đi Ý, thấy các tu sĩ suốt dọc đường đều mặc áo đen khoác áo lanh ngắn, tôi đã chuyển sang mặc đồ đen khoác áo lanh ngắn ở nơi đó, cốt để tránh gây dị nghị bởi bất kỳ bộ y phục khác thường nào.

Sau đó, dịch hạch bùng phát ở Bologna, và ở đó những kẻ chăm sóc bệnh nhân dịch hạch thường thắt một mảnh vải lanh trắng rủ xuống từ vai — họ là những kẻ tránh tiếp xúc với mọi người. Hậu quả là có lần khi tôi đến thăm một người bạn uyên bác, một vài kẻ du thủ du thực đã rút gươm chuẩn bị lao vào tấn công tôi, và suýt nữa chúng đã làm thật, nếu một người phụ nữ không kịp cảnh báo chúng rằng tôi là một giáo sĩ. Lại một lần nữa vào ngày hôm sau, khi tôi trên đường đi thăm các con trai của quan Ngân khố, chúng từ mọi ngả lao tới chỗ tôi tay lăm lăm gậy gộc và tấn công tôi bằng những tiếng hò hét hãi hùng. Thế nên, theo lời khuyên của những người thiện chí, tôi đã giấu đi chiếc áo lanh ngắn của mình, đồng thời xin Đức Giáo hoàng Julius II một sự chuẩn chuẩn cho phép tôi được mặc hoặc không mặc y phục tu sĩ tùy nghi, miễn là tôi vẫn mặc y phục giáo sĩ; và trong văn kiện này, ngài đã ân xá cho mọi lỗi lầm trước đó trong vấn đề này.

Ở Ý, tôi tiếp tục mặc y phục giáo sĩ, kẻo sự thay đổi gây ra điều tiếng cho bất kỳ ai. Khi trở về Anh, tôi quyết định mặc lại bộ y phục thường ngày của mình, và tôi đã mời đến phòng trọ một người bạn có tiếng tăm xuất sắc về học thức lẫn lối sống để cho anh xem bộ y phục tôi đã quyết định mặc; tôi hỏi anh xem liệu trang phục này có thích hợp ở Anh không. Anh ấy chấp thuận, thế là tôi xuất hiện trước công chúng trong bộ y phục đó. Ngay lập tức, những người bạn khác cảnh báo tôi rằng trang phục này không thể dung thứ ở Anh, rằng tốt hơn hết tôi nên giấu nó đi. Tôi đã làm theo; và vì không thể giấu mãi mà không gây tai tiếng nếu cuối cùng bị phát hiện, tôi đã cất nó vào một chiếc ráp, và cho đến nay tôi vẫn tận dụng sự chuẩn chuẩn của Giáo hoàng mà tôi nhận được trước kia.

Luật giáo hội vạ tuyệt thông bất kỳ ai cởi bỏ tu phục để tự do tung tăng trong xã hội thế tục. Tôi đã cởi bỏ nó vì bị ép buộc ở Ý, nhằm trốn tránh cái chết; và cũng vì bị ép buộc ở nước Anh, bởi trang phục ấy không được dung thứ ở đây, dẫu tự đáy lòng tôi rất muốn được mặc nó. Khoác nó lên người lại lúc này sẽ gây ra nhiều điều tiếng hơn là chính sự thay đổi ấy.

Đó là toàn bộ câu chuyện về cuộc đời tôi, đó là những dự định của tôi. Tôi sẵn sàng thay đổi cả lối sống hiện tại này, nếu tôi thấy có một con đường tốt hơn. Nhưng tôi không biết mình phải làm gì ở Hà Lan. Tôi thừa biết khí hậu và lối sống ở đó sẽ không dung hợp với tôi; mọi người sẽ nhìn tôi chằm chằm. Tôi sẽ trở về như một ông lão đầu bạc phơ, dẫu ra đi khi tuổi trẻ — tôi sẽ trở về như một kẻ đau yếu bệnh tật; tôi sẽ phải hứng chịu sự khinh miệt của những kẻ hạ tiện nhất, trong khi tôi vốn đã quen với sự kính trọng của những bậc cao sang nhất. Tôi sẽ đánh đổi việc nghiên cứu của mình lấy những bữa rượu chè.

Còn về việc cha hứa giúp tôi tìm một nơi chốn sinh sống với nguồn thu nhập tuyệt vời, như cha viết, tôi hoàn toàn không đoán nổi đó là nơi nào, trừ phi có lẽ cha định tống tôi vào một tu viện nữ nào đó để phục vụ đàn bà — tôi, kẻ chưa từng muốn phục vụ các vị vua hay tổng giám mục. Tôi không cần tiền công; tôi chẳng có ham muốn giàu sang, miễn là tôi có đủ tiền để lo cho sức khỏe và những giờ nghiên cứu nhàn rỗi của mình, để có thể sống mà không trở thành gánh nặng cho bất kỳ ai. Giá như chúng ta có thể cùng nhau thảo luận trực tiếp những chuyện này; điều đó không thể thực hiện một cách thuận tiện hay an toàn qua thư từ. Bức thư của cha, dẫu được gửi bởi những người đáng tin cậy nhất, đã lạc đi xa đến mức nếu tôi không vô tình ghé qua lâu đài này thì tôi sẽ chẳng bao giờ nhìn thấy nó; và đã có rất nhiều người xem qua nó trước khi nó đến tay tôi.

Thế nên, đừng nhắc đến bất kỳ điều cơ mật nào trừ khi cha biết chắc chắn tôi đang ở đâu và có một người đưa thư cực kỳ đáng tin cậy. Lúc này tôi đang trên đường đến Đức, cụ thể là Basel, để cho xuất bản các tác phẩm của mình, và mùa đông này có lẽ tôi sẽ ở Rôma. Trên đường trở về, tôi sẽ thu xếp để chúng ta gặp gỡ và trò chuyện ở đâu đó. Nhưng giờ thì mùa hè sắp qua đi và đó là một chặng đường dài. Chào tạm biệt cha, người từng là chiến hữu ngọt ngào nhất của tôi, và giờ đây là người cha đáng kính.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.