Trên con đường tiến tới thành công và sự viên mãn—Bề trên gọi ông trở lại Steyn—Ông từ chối tuân lệnh—Chuyến đi đầu tiên tới Basle: 1514-16—Sự chào đón nồng nhiệt ở Đức—Johannes Froben—Các ấn bản về Jerome và Tân Ước—Cố vấn cho Hoàng tử Charles: Tác phẩm Institutio Principis Christiani, 1515—Chính thức được chuẩn chuẩn miễn giữ lời khấn tu viện: 1517—Danh tiếng—Erasmus như một trung tâm tinh thần—Thư từ của ông—Việc viết thư như một nghệ thuật—Những nguy hiểm của nó—Một thời đại huy hoàng đang đến gần
Như thường lệ, Erasmus bao trùm việc rời khỏi nước Anh của ông trong màn sương bí ẩn. Người ta đồn rằng ông đang tới Rome để thực hiện một lời hứa. Có lẽ ông đã quyết định thử vận may ở vùng đất thấp (Netherlands); không phải ở Holland, mà là ở vùng phụ cận triều đình vương giả tại Brabant. Tuy nhiên, mục đích chính của chuyến đi là thăm nhà in của Froben tại Basle, để trực tiếp giám sát việc xuất bản các tác phẩm đồ sộ, cũ và mới, mà ông mang theo—trong đó có tài liệu cho công trình mà ông đã chọn, đó là Tân Ước và các tác phẩm của Jerome, qua đó ông hy vọng thực hiện công cuộc phục hưng thần học mà từ lâu ông cảm nhận là sứ mệnh của đời mình. Do đó, thật dễ hiểu sự lo lắng của ông khi trong chuyến vượt biển, ông phát hiện ra chiếc túi xách tay đựng các bản thảo đã bị chuyển lên một con tàu khác. Ông cảm thấy như bị tước đoạt, mất đi thành quả lao động của bao nhiêu năm trời; một nỗi đau lớn đến mức, như ông viết, chỉ các bậc cha mẹ mới có thể cảm nhận được khi mất đi đứa con của mình.
Tuy nhiên, thật may mắn, ông đã tìm lại được các bản thảo của mình còn nguyên vẹn ở bên kia bờ. Tại lâu đài Hammes gần Calais, ông lưu lại vài ngày với tư cách là khách của Mountjoy. Tại đó, vào ngày 7 tháng 7, ông nhận được một bức thư do bề trên tu viện Steyn, người bạn cũ Servatius Rogerus của ông, viết vào ngày 18 tháng 4, triệu tập ông trở lại tu viện sau bao năm xa cách. Bức thư này vốn đã qua tay không chỉ một kẻ tò mò trước khi đến được với ông một cách hoàn toàn tình cờ.
Đó là một đòn giáng mạnh mẽ, đánh vào ông ngay giữa lúc ông đang tiến bước trên con đường hướng tới những hoài bão cao cả nhất của mình. Erasmus suy nghĩ trong một ngày rồi gửi lời từ chối. Gửi cho người bạn cũ—người mà khi viết thư cho ông, ông luôn tìm thấy những cung bậc nghiêm túc nhất trong tâm hồn mình—ông viết một bức thư mang ý nghĩa giãi bày, đồng thời là sự tự chiêm nghiệm, sâu sắc và chân thành hơn nhiều so với bức thư mà tại một bước ngoặt trọng đại trong cuộc đời đã từng khiến ông viết nên tác phẩm Carmen Alpestre.
Ông kêu cầu Thượng đế làm chứng cho việc ông sẽ tuân theo nguồn cảm hứng thuần khiết nhất của cuộc đời mình. Nhưng bắt ông trở lại tu viện ư! Ông nhắc nhở Servatius về những hoàn cảnh khiến ông bước chân vào đó, theo như ký ức của ông: áp lực từ họ hàng, và sự khiêm tốn sai lầm của ông. Ông chỉ rõ cho Servatius thấy đời sống tu viện không phù hợp với thể chất của ông đến nhường nào, nó bóp nghẹt tình yêu tự do của ông ra sao, và nếu bây giờ phải quay lại thì nó sẽ tai hại thế nào đối với sức khỏe vốn mong manh của ông. Chẳng lẽ trước đây ông đã sống một cuộc đời tồi tệ ngoài xã hội hay sao? Văn chương đã giữ ông tránh xa khỏi nhiều thói hư tật xấu. Cuộc sống phiêu bạt của ông không thể mang lại điều gì làm tổn hại đến danh dự của bản thân, dẫu rằng ông chỉ dám dè dặt viện dẫn những tấm gương như Solon, Pythagoras, Thánh Phaolô và nhân vật Jerome mà ông yêu thích. Chẳng phải ông đã giành được sự công nhận từ khắp mọi nơi bởi bạn bè và những bậc bảo trợ đó sao? Ông liệt kê họ: các hồng y, tổng giám mục, giám mục, Mountjoy, các trường đại học Oxford và Cambridge, và cuối cùng là John Colet. Vậy thì, có điều gì đáng chê trách ở các tác phẩm của ông không: cuốn Enchiridion, tập Adagia? (Ông không nhắc đến tác phẩm Moria). Phần hay nhất vẫn còn ở phía trước: Jerome và Tân Ước. Việc ông, kể từ thời gian lưu lại Ý, đã cởi bỏ tu phục của dòng tu và mặc trang phục giáo sĩ thông thường, có thể được biện minh bởi rất nhiều lý do.
Lời kết là: Tôi sẽ không trở lại Holland. "Tôi biết rằng mình sẽ không thể chịu nổi bầu không khí và thức ăn ở đó; mọi ánh mắt sẽ đổ dồn vào tôi. Tôi sẽ trở về quê hương trong hình hài một lão già tóc bạc phơ, người từng rời đi khi tuổi đời còn trẻ; tôi sẽ trở về như một kẻ bệnh hoạn; tôi sẽ phải chịu đựng sự khinh miệt ngay cả từ những kẻ thấp kém nhất, tôi, người vốn quen được tôn kính ngay cả bởi những bậc vĩ nhân." "Không thể," ông kết luận, "nói ra một cách thẳng thắn trong một bức thư. Bây giờ tôi đang tới Basle và từ đó có thể tới Rome, nhưng khi trở về tôi sẽ cố gắng đến thăm anh... Tôi đã nghe tin về cái chết của William, Francis và Andrew (những người bạn cũ người Hà Lan của tôi). Hãy gửi lời hỏi thăm của tôi tới Thầy Henry và những người khác sống cùng anh; tôi dành cho họ những tình cảm tốt đẹp nhất vốn có. Đối với những bi kịch cũ đó, tôi quy là do những lầm lỗi của mình, hoặc nếu anh thích, là do số phận của tôi. Xin đừng quên phó thác tôi cho Chúa trong những lời cầu nguyện của anh. Nếu tôi biết chắc chắn rằng việc quay lại sống cùng anh là điều làm Ngài đẹp lòng, tôi sẽ chuẩn bị cho hành trình ngay trong ngày hôm nay. Chúc anh an lành, người bạn ngọt ngào thuở nào nay đã là người cha đáng kính của tôi."
Đằng sau những động cơ trực tiếp từ khát vọng thần học cao cả của ông, lời từ chối này không nghi ngờ gì nữa, còn được thúc đẩy bởi những căn nguyên tâm lý sâu xa và lâu đời trong ông: sự chán ghét và nỗi hổ thẹn.
Đi qua miền nam nước Hà Lan, nơi ông thăm viếng một số bạn bè, ân nhân đồng thời nối lại mối quan hệ quen biết với Đại học Louvain, Erasmus rẽ về phía sông Rhine và đến Basle vào nửa cuối tháng 8 năm 1514. Tại đó, những vinh quang rực rỡ đang chờ đón ông—thứ mà trước đây ông chưa từng nếm trải. Các nhà nhân văn học Đức ca tụng ông là ánh sáng của thế giới qua những lá thư, những buổi tiếp đón và những bữa tiệc chiêu đãi. Họ tỏ ra trang trọng và nhiệt thành hơn những học giả mà Erasmus từng gặp ở Pháp, Anh và Ý, chưa nói đến những đồng hương của ông; và họ nhiệt liệt hoan nghênh ông như thể chính ông là một người Đức và là niềm tự hào của nước Đức. Trong cuộc gặp đầu tiên với Froben, Erasmus đã tự thưởng cho mình một trò đùa tinh nghịch: ông giả vờ là bạn và là đại diện của chính mình, để tận hưởng trọn vẹn niềm vui khi được nhận ra. Môi trường nước Đức khá phù hợp với tâm trí ông: "Nước Đức của tôi, nơi mà vì tiếc nuối và hổ thẹn, tôi đã biết đến quá muộn màng."
Chẳng bao lâu sau, công việc mà vì đó ông đến đã được tiến hành khẩn trương. Ông lại được sống là chính mình, giống như ở Venice sáu năm về trước: làm việc chăm chỉ trong một nhà in lớn, vây quanh bởi các học giả—những người đã trân trọng ban tặng cho ông sự tôn kính cùng lòng tốt trong những khoảng thời gian nghỉ ngơi hiếm hoi mà ông tự cho phép mình. "Tôi đang sống trong một điện Musae vô cùng dễ chịu: có biết bao bậc học giả, và toàn những người uyên bác xuất chúng!"
Một số bản dịch các tác phẩm nhỏ hơn của Plutarch đã được Froben xuất bản vào tháng Tám. Tập Adagia lại tiếp tục được in ấn với những phần sửa chữa, bổ sung, cùng phần lời tựa vốn ban đầu được dành cho Badius. Cùng lúc đó, Dirck Maertensz tại Louvain cũng đang làm việc cho Erasmus—người, trên đường ngang qua thị trấn, đã giao cho ông một tập hợp các văn bản tiếng Latinh dễ hiểu; ngoài ra còn có M. Schürer ở Strassburg, người đã chuẩn bị tác phẩm Parabolae sive similia cho ông. Cũng cho Froben, Erasmus đang bận rộn thực hiện một bản về Seneca—xuất bản năm 1515, đi kèm với một tác phẩm về cấu trúc tiếng Latinh. Nhưng Jerome và Tân Ước vẫn là công việc chính của ông.
Các tác phẩm của Jerome vốn là niềm say mê của Erasmus từ thời trẻ, đặc biệt là những bức thư của vị thánh này. Kế hoạch chuẩn bị một ấn bản chính xác về vị Giáo phụ vĩ đại của Giáo hội này được nảy sinh từ năm 1500, nếu không muốn nói là sớm hơn, và ông đã miệt mài làm việc với nó qua nhiều quãng thời gian kể từ đó. Năm 1513, ông viết thư cho Ammonius: "Niềm đam mê của tôi trong việc hiệu đính và chú giải Jerome lớn đến mức tôi cảm thấy như được linh ứng bởi một vị thần nào đó. Tôi đã hiệu đính hầu như hoàn toàn các tác phẩm của ông bằng cách đối chiếu nhiều bản thảo cổ. Và tôi làm điều này với chi phí lớn đến không ngờ." Năm 1512, ông thương thảo với Badius về một ấn bản tập hợp các bức thư. Đối tác của Froben, Johannes Amerbach—người qua đời trước khi Erasmus đến—đã dành nhiều năm để thực hiện một ấn bản về Jerome. Một số học giả, trong đó có Reuchlin, đã hỗ trợ công việc này khi Erasmus tự nguyện tham gia cùng toàn bộ tài liệu của mình. Ông trở thành biên tập viên chính thức. Trong số chín tập mà Froben dùng để xuất bản tác phẩm vào năm 1516, bốn tập đầu tiên chứa đựng ấn bản của Erasmus về các bức thư của Jerome; các tập còn lại đã được ông sửa chữa và viết lời tựa.
Công việc của ông đối với bộ Tân Ước, nếu có thể nói là như vậy, còn gắn bó mật thiết với trái tim ông hơn nữa. Qua quá trình phát triển, nó đã dần thay đổi bản chất. Kể từ thời điểm những bài Chú giải của Valla hướng sự chú ý của ông đến việc phê bình văn bản của bản Vulgata, Erasmus—có lẽ trong thời gian lưu trú lần thứ hai tại Anh từ năm 1505 đến 1506, theo lời đề nghị của Colet—đã thực hiện một bản dịch mới cho Tân Ước từ bản gốc tiếng Hy Lạp; bản dịch này khác biệt rất nhiều so với bản Vulgata. Ngoại trừ Colet, rất ít người từng được xem nó. Sau đó, Erasmus hiểu rằng việc xuất bản một ấn bản mới về văn bản tiếng Hy Lạp đi kèm các chú giải của ông cũng là điều cần thiết. Về việc này, ông đã đạt được một thỏa thuận tạm thời với Froben ngay sau khi đến Basle. Về sau, ông cho rằng sẽ tốt hơn nếu đem nó in tại Ý, và đang chuẩn bị lên đường tới đó thì—có lẽ vì bị thuyết phục bởi những lời đề nghị mới từ Froben—ông đột ngột thay đổi kế hoạch du hành và vào mùa xuân năm 1515 đã có một chuyến đi ngắn ngày trở lại nước Anh—có lẽ, ngoài những lý do khác, là nhằm mục đích lấy lại bản sao bản dịch Tân Ước mà ông đã để lại đó. Đến mùa hè, ông đã quay lại Basle và tiếp tục công việc tại nhà in của Froben. Vào đầu năm 1516, tác phẩm Novum Instrumentum xuất hiện, bao gồm văn bản tiếng Hy Lạp đã được tinh chỉnh cùng các chú giải, đi kèm với một bản dịch tiếng Latinh trong đó Erasmus đã điều chỉnh những chỗ sai lệch quá mức so với bản Vulgata.
Kể từ khoảnh khắc xuất hiện hai tác phẩm thần học vô cùng quan trọng—và xét về tác phẩm thứ hai, vô cùng táo bạo—của Erasmus là Jerome và Tân Ước, chúng ta có thể nói rằng ông đã tự đặt mình vào vị thế trung tâm của ngành nghiên cứu thần học hàn lâm, cũng như ông vốn là trung tâm và là thước đo chuẩn mực của học thức cổ điển cùng gu thẩm mỹ văn học. Uy quyền của ông không ngừng gia tăng ở mọi quốc gia, và lượng thư từ gửi đến ông thì tăng lên đến mức kinh ngạc.
Nhưng trong khi sự nghiệp trí tuệ của ông đã đạt đến độ chín muồi, thì tình hình tài chính vẫn chưa được đảm bảo. Những năm từ 1515 đến 1517 là quãng thời gian bất ổn bậc nhất trong cuộc đời ông; ông vẫn luôn tìm kiếm mọi cơ hội xuất hiện: một chức kinh sĩ ở Tournay, một bổng lộc nhà thờ ở Anh, một chức giám mục ở Sicily, đồng thời vẫn luôn nửa đùa nửa thật tiếc nuối những cơ hội tốt mà ông đã bỏ lỡ trong quá khứ, nói đùa về cuộc rượt đuổi vận may của mình, và than thở về "người vợ—cảnh nghèo đói khốn khổ—mà cho đến nay tôi vẫn chưa tài nào rũ bỏ được khỏi bờ vai". Và suy cho cùng, ông vẫn luôn là nạn nhân của chính sự bứt rứt trong tâm hồn nhiều hơn là do sự bất công của số phận. Giờ đây ông đã bước sang tuổi năm mươi và vẫn, như ông tự nhận, "gieo hạt mà chẳng biết mình sẽ gặt được gì". Tuy nhiên, điều này chỉ đúng với con đường công danh của ông, chứ không phải với sứ mệnh cuộc đời ông.
Trong năm 1515, một ân nhân mới đầy triển vọng, John le Sauvage—Chưởng ấn xứ Brabant—đã thành công trong việc mang lại cho ông tước hiệu cố vấn của hoàng tử, vị hoàng đế trẻ tuổi Charles V. Vào đầu năm 1516, ông chính thức được bổ nhiệm: đó chỉ là một tước hiệu danh dự đi kèm lời hứa về một khoản trợ cấp hàng năm là 200 florins, tuy nhiên khoản tiền này lại được chi trả rất thất thường. Để xứng tầm với tư cách là một cố vấn hoàng tử, Erasmus đã viết tác phẩm Institutio Principis Christiani, một luận án về việc giáo dục hoàng tử; tác phẩm này, phù hợp với bản chất và khuynh hướng của Erasmus, bàn về các vấn đề đạo đức nhiều hơn là chính trị, và tạo nên một sự tương phản nổi bật với tác phẩm nọ được viết cách đó vài năm, cuốn il Principe của Machiavelli.
Khi công việc tại Basle tạm thời khép lại vào mùa xuân năm 1516, Erasmus lên đường đi đến vùng đất thấp. Tại Brussels, ông gặp vị chưởng ấn; ngoài khoản trợ cấp từ hoàng tử, vị này còn giúp ông có được một chức bổng lộc tại Courtray—khoản bổng lộc này, cũng giống như bổng lộc ở Anh đã nhắc đến ở trên, được quy đổi thành các khoản thanh toán bằng tiền mặt. Tại Antwerp sinh sống một trong những người bạn lớn luôn hỗ trợ ông trong suốt cuộc đời: Peter Gilles, viên thư ký thành phố trẻ tuổi—người mà trong ngôi nhà của ông, Erasmus luôn trọ lại mỗi khi ghé qua Antwerp. Peter Gilles chính là nhân vật xuất hiện trong tác phẩm Utopia của More với tư cách là người mà trong khu vườn của mình, vị thủy thủ đã kể lại những trải nghiệm của bản thân; chính vào những ngày tháng đó, Gilles đã giúp Maertensz tại Louvain đưa ấn bản đầu tiên của cuốn Utopia ra mắt độc giả. Sau đó, Quentin Metsys đã vẽ bức chân dung đôi (diptych) khắc họa cả Gilles lẫn Erasmus; đó là món quà dành tặng Thomas More, đồng thời đối với chúng ta, đó là một bức tưởng niệm sinh động về một trong những điều tốt đẹp nhất mà Erasmus từng biết đến: tình bạn tay ba này.
Vào mùa hè năm 1516, Erasmus có một chuyến đi ngắn ngày khác sang Anh. Ông ở trọ nhà More, gặp lại Colet, cũng như Warham, Fisher và những người bạn khác. Nhưng ông đến đó không phải để thăm những người bạn cũ. Một vấn đề cấp bách và tế nhị đang thôi thúc ông. Giờ đây, khi các chức bổng lộc và phẩm trật giáo hội bắt đầu được trao cho ông, việc dọn sạch vĩnh viễn những chướng ngại cản trở một sự nghiệp giáo hội tự do lại trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Ông đã được ban cho một văn kiện chuẩn chuẩn (dispensation) từ Giáo hoàng Julius II, cho phép ông nhận các bổng lộc ở Anh, và một văn kiện khác miễn cho ông nghĩa vụ phải mặc tu phục dòng tu. Nhưng cả hai văn kiện này đều có phạm vi hạn chế và là chưa đủ. Sự nôn nóng đến cuồng nhiệt mà ông dùng để giải quyết vấn đề xuất tu chính thức này khiến người ta có thể phỏng đoán rằng, như Tiến sĩ Allen đã giả định, bóng ma đe dọa triệu hồi về Steyn vẫn luôn treo lơ lửng trên đầu ông kể từ sau lời từ chối gửi cho Servatius vào năm 1514. Không có gì trên đời mà ông lại sợ hãi và căm ghét cho bằng điều đó.
Cùng với người bạn Ammonius, ông soạn thảo tại London một bản văn kiện rất công phu gửi tới tòa án tông tòa (apostolic chancery), trong đó ông kể lại câu chuyện cuộc đời chính mình dưới cái tên Florentius: việc ông bị ép buộc bước chân vào tu viện một nửa, những khốn khổ mà đời sống tu viện mang lại cho ông, cùng những hoàn cảnh đã thúc đẩy ông cởi bỏ bộ tu phục. Đó là một lời biện hộ đầy nhiệt huyết, thiết tha và hoa mỹ. Bức thư đó, theo như chúng ta được biết, không chứa đựng một lời thỉnh cầu trực tiếp nào. Trong phần phụ lục ở cuối thư, được viết bằng mật mã mà chìa khóa giải mã được ông gửi bằng mực vô hình trong một bức thư khác, tòa án tông tòa được thỉnh cầu hãy dỡ bỏ những chướng ngại do việc sinh ra ngoài giá thú của Erasmus gây ra trên con đường thăng tiến của ông. Người nhận thư, Lambertus Grunnius—thư ký tông tòa—rất có thể chỉ là một nhân vật tưởng tượng. Erasmus đã sử dụng biết bao sự bí ẩn như vậy khi những lợi ích sống còn của ông bị đặt lên bàn cân.
Giám mục xứ Worcester, Silvestro Gigli—người đang chuẩn bị lên đường tham dự Công đồng Lateran với tư cách là sứ thần của nước Anh—đã nhận mang bức thư và đứng ra biện hộ cho Erasmus. Trong khi đó, Erasmus đã trở lại vùng đất thấp vào cuối tháng 8, thấp thỏm chờ đợi kết quả từ những nỗ lực đầy thiện chí ấy với sự hồi hộp tột cùng. Cuối cùng, mọi việc cũng được giải quyết ổn thỏa vào tháng 1 năm 1517. Trong hai bức thư mang chữ ký của Sadolet, Giáo hoàng Leo X đã tha thứ cho những vi phạm luật giáo hội của Erasmus, miễn cho ông nghĩa vụ mặc tu phục dòng tu, cho phép ông được sống ngoài xã hội và trao quyền cho ông được nắm giữ các bổng lộc nhà thờ bất chấp mọi sự bất lợi xuất phát từ việc sinh ra ngoài giá thú.
Danh tiếng lẫy lừng của ông lúc bấy giờ đã đạt được chừng ấy thành tựu. Hơn thế nữa, Giáo hoàng đã chấp nhận lời đề tặng cho ấn bản Tân Ước, và qua ngòi bút của Sadolet, ngài đã bày tỏ những lời vô cùng ân chuẩn về công trình của Erasmus nói chung. Bản thân Rome dường như cũng đang hậu thuẫn cho những nỗ lực của ông trên mọi phương diện.
Erasmus bấy giờ nghĩ đến chuyện định cư lâu dài tại vùng đất thấp, nơi mà mọi thứ đều hướng về đó. Louvain dường như là chốn dừng chân thích hợp nhất, là trung tâm học thuật nơi ông từng sinh sống hai năm trong quá khứ. Nhưng Louvain lại không hề thu hút ông. Đó là thành trì của tư tưởng thần học bảo thủ. Martin van Dorp—một người đồng hương Hà Lan của Erasmus kiêm giáo sư thần học tại Louvain—vào năm 1514, nhân danh khoa của mình, đã quở trách Erasmus trong một bức thư vì sự táo bạo trong tác phẩm Ca tụng sự ngu xuẩn, sự nhạo báng của ông đối với các nhà thần học, cũng như sự liều lĩnh của ông khi dám hiệu đính văn bản Tân Ước. Erasmus đã biện hộ cho bản thân một cách rất công phu. Hiện tại, một cuộc chiến đang diễn ra trên một chiến trường rộng lớn hơn nhiều: phe ủng hộ hoặc chống lại Reuchlin—bậc thầy nghiên cứu tiếng Do Thái, người mà các tác giả của tập sách Epistolae obscurorum virorum đã đứng ra bênh vực một cách đầy chấn động. Tại Louvain, người ta nhìn Erasmus với ánh mắt hoài nghi chẳng khác nào sự nghi kỵ mà ông dành cho Dorp cùng các nhà thần học Louvain khác. Ông dành phần còn lại của năm 1516 và nửa đầu năm 1517 ở Antwerp, Brussels và Ghent, thường xuyên trú ngụ tại nhà của Peter Gilles. Vào tháng 2 năm 1517, những lời mời chào đầy cám dỗ từ nước Pháp bay đến. Budaeus, Cop, Étienne Poncher—Giám mục Paris—viết thư cho ông rằng nhà vua, vị quốc vương trẻ tuổi Francis I, sẽ ban tặng cho ông một chức bổng lộc hào phóng nếu ông chịu đến Paris. Vốn luôn dè chừng việc bị trói buộc, Erasmus chỉ viết những bức thư từ chối lịch sự, uyển chuyển và không hề đến đó.
Trong thời gian đó, ông nhận được tin về sắc lệnh ân xá của Giáo hoàng. Nhân dịp này, ông lại phải có một chuyến viếng thăm nước Anh, dẫu chẳng mảy may ngờ rằng đó sẽ là lần cuối cùng ông đặt chân lên mảnh đất Anh quốc. Tại ngôi nhà ở Nguyện đường Thánh Stephen của Ammonius tại Westminster vào ngày 9 tháng 4 năm 1517, buổi lễ ân xá đã diễn ra, chính thức giải thoát Erasmus vĩnh viễn khỏi cơn ác mộng đã đè nặng lên tâm trí ông từ thời niên thiếu. Cuối cùng thì ông đã được tự do!
Những lời mời gọi cùng các hứa hẹn hấp dẫn nay đổ về từ mọi ngả. Mountjoy và Wolsey bàn về những phẩm trật giáo hội cao quý đang chờ đón ông ở Anh. Budaeus liên tục giục giông ông chuyển đến Pháp. Hồng y Ximenes muốn chiêu mộ ông về Đại học Alcalá ở Tây Ban Nha. Công tước xứ Saxony mời ông nhận một ghế giáo sư tại Leipzig. Pirckheimer thì hào hứng khoe khoang về sự hoàn mỹ của thành phố đế chế tự do Nuremberg. Trong khi đó, Erasmus—lại một lần nữa ngập chìm trong công việc viết lách và biên tập theo thói quen của mình—không dứt khoát từ chối bất kỳ lời mời nào trong số đó; nhưng ông cũng chẳng nhận lời ai. Ông lúc nào cũng muốn giữ cho mình nhiều đường lui cùng một lúc.
Vào đầu mùa hè năm 1517, ông được mời tháp tùng triều đình của vị hoàng tử trẻ tuổi Charles—người đang chuẩn bị rời vùng đất thấp để sang Tây Ban Nha. Nhưng ông đã từ chối. Việc đi Tây Ban Nha sẽ đồng nghĩa với một khoảng thời gian dài bị cắt đứt liên lạc trực tiếp với các trung tâm xuất bản lớn như Basle, Louvain, Strassburg, Paris; và điều đó, ngược lại, sẽ đồng nghĩa với việc trì hoãn sứ mệnh cuộc đời ông. Khi vị hoàng tử khởi hành đi Middelburg vào đầu tháng 7 để đón tàu sang Tây Ban Nha, Erasmus cũng lên đường trở về Louvain.
Do đó, định mệnh buộc ông phải quay lại môi trường đại học này, dẫu cho nó làm ông chướng tai gai mắt ở rất nhiều phương diện. Tại đó, ông sẽ phải gánh vác các nghĩa vụ học thuật, những học sinh tiếng Latinh trẻ tuổi sẽ bám theo ông để nhờ sửa những bài thơ và bức thư của họ, và tất cả những nhà thần học mà ông hằng hoài nghi sẽ soi mói ông ở cự ly gần. Nhưng chuyện đó chỉ kéo dài vài tháng mà thôi. "Tôi đã chuyển đến Louvain," ông viết cho Tổng giám mục xứ Canterbury, "cho đến khi tôi quyết định được nơi ở nào là phù hợp nhất cho tuổi già—thời kỳ đã và đang gõ cửa một cách đầy bức bách."
Thực tế cho thấy, ông đã phải trải qua bốn năm (1517-21) tại Louvain. Cuộc sống của ông lúc này trở nên ít dịch chuyển hơn, nhưng điều đó là do những yếu tố ngoại cảnh chi phối nhiều hơn là sự bình yên trong tâm hồn. Suốt những năm tháng ấy, ông cứ mãi đắn đo không biết nên sang Anh, Đức hay Pháp, với hy vọng cuối cùng sẽ tìm được địa vị lừng lẫy mà ông hằng khao khát nhưng chưa bao giờ có thể—hoặc sẵn sàng—nắm bắt.
Giai đoạn 1516-18 có thể được xem là thời kỳ đỉnh cao trong sự nghiệp của Erasmus. Những đám đông reo hò ngày càng vây quanh ông nhiều hơn. Tâm trí con người dường như đã sẵn sàng đón nhận một điều gì đó vĩ đại sắp xảy ra, và họ nhìn vào Erasmus như chính là con người của thời đại! Tại Brussels, ông liên tục bị làm phiền bởi những chuyến viếng thăm của người Tây Ban Nha, Ý và Đức—những kẻ muốn khoe khoang về việc họ đã được diện kiến ông. Người Tây Ban Nha, với vẻ trang trọng dài dòng của họ, khiến ông chán ngán hơn cả. Bùng nổ nhất trong số đó là những lời ca tụng mà các nhà nhân văn học Đức gửi đến ông qua thư tín. Điều này đã bắt đầu ngay từ chuyến đi đầu tiên của ông đến Basle vào năm 1514. "Bậc vĩ nhân xứ Rotterdam", "niềm tự hào của nước Đức", "niềm kiêu hãnh của thế giới" là những lời tán dương giản dị nhất. Các hội đồng thành phố đến yết kiến ông, những món quà biếu bằng rượu vang cùng các bữa yến tiệc công cộng diễn ra như cơm bữa. Không ai diễn tả một cách phóng đại bằng nhà luật học Ulrich Zasius ở Freiburg. "Tôi được người ta chỉ trỏ công khai ngoài đường," ông khẳng định, "với tư cách là kẻ từng nhận được thư từ Erasmus." "Hơi thở vĩ đại gấp ba, ngài Jove vĩ đại" là một cách xưng hô ôn hòa khi dành cho ông. "Người Thụy Sĩ," Zwingli viết vào năm 1516, "coi việc được nhìn thấy Erasmus là một vinh quang lớn lao." "Bây giờ tôi chẳng biết gì và cũng chẳng dạy gì ngoài Erasmus," Wolfgang Capito viết. Cả Ulrich von Hutten lẫn HenryGlareanus đều tự tưởng tượng ra cảnh mình được đứng sóng đôi cùng Erasmus, giống như cách Alcibiades từng đứng cạnh Socrates. Và Beatus Rhenanus dành trọn cho ông một cuộc đời ngưỡng mộ chân thành cùng sự trợ giúp thiết thực—điều mà sau này sẽ chứng tỏ có giá trị hơn rất nhiều so với những lời tán tụng quá đà kia. Có một yếu tố phấn khích mang tính dân tộc trong sự nhiệt tình của người Đức dành cho Erasmus: đó chính là tâm trạng bị kích động dữ dội mà những lời của Luther sẽ sớm rơi vào.
Các quốc gia khác cũng hòa chung nhịp điệu ca ngợi, dẫu có muộn hơn một chút và điềm tĩnh hơn một chút. Colet và Tunstall hứa hẹn ban cho ông sự bất tử, Étienne Poncher tôn vinh ông vượt lên trên các nhà nhân văn học Ý lừng danh, Germain de Brie tuyên bố rằng các học giả Pháp đã ngừng đọc bất kỳ tác giả nào khác ngoài Erasmus, và Budaeus thông báo rằng toàn bộ thế giới Thiên Chúa giáo phương Tây đang vang dội tên tuổi ông.
Sự gia tăng vinh quang này biểu hiện qua nhiều hình thức khác nhau. Hầu như năm nào tin đồn về cái chết của ông cũng lan truyền rộng rãi, một cách đầy ác ý, theo như suy nghĩ của chính ông. Thêm vào đó, đủ mọi loại tác phẩm mà ông chẳng hề dính dáng tới lại bị quy là của ông, trong đó có cả tập Epistolae obscurorum virorum.
Nhưng trên hết, thư từ của ông tăng lên một cách chóng mặt. Thời kỳ ông phải nài nỉ More kiếm thêm người viết thư cho mình đã lùi vào dĩ vãng. Thư từ giờ đây cứ tấp nập đổ về từ mọi phía, khẩn khoản xin ông hồi âm. Một học trò cũ từng ôm mặt khóc ròng vì không thể tìm ra nổi một dòng chữ viết tay nào của Erasmus. Các học giả cung kính tìm kiếm sự giới thiệu từ một người bạn của ông trước khi dám mạo muội gửi thư cho ông. Xét về phương diện này, Erasmus là một con người có lòng nhân hậu phi thường, ông cố gắng trả lời những gì có thể, dẫu rằng mỗi ngày ông ngập chìm trong biển thư từ đến mức hầu như chẳng còn thời gian để đọc chúng. "Nếu tôi không đáp lời, tôi có vẻ là kẻ vô tình," Erasmus nói, và ý nghĩ đó là điều ông không tài nào chịu đựng nổi.
Chúng ta nên ghi nhớ rằng việc viết thư vào thời điểm đó ít nhiều đóng vai trò thay thế cho tờ báo ở hiện tại, hay đúng hơn là các tạp chí văn học hằng tháng—thứ vốn xuất hiện khá trực tiếp từ truyền thống thư tín uyên bác. Nó là một nghệ thuật, giống như thời cổ đại—giai đoạn xét về phương diện này đã được noi theo tốt hơn và hữu ích hơn, có lẽ, so với bất kỳ lĩnh vực nào khác. Ngay từ trước năm 1500, Erasmus từng miêu tả nghệ thuật đó tại Paris trong luận án De conscribendis epistolis, tác phẩm sẽ chính thức được in ấn vào năm 1522. Người ta viết thư, theo nguyên tắc, với tầm nhìn hướng tới việc xuất bản sau đó cho một vòng độc giả rộng lớn hơn, hoặc ít nhất, với sự chắc chắn rằng người nhận sẽ khoe bức thư đó cho những người khác xem. Một bức thư tiếng Latinh hay chính là một viên ngọc quý mà một người phải ganh tị với người hàng xóm của mình. Erasmus viết cho Budaeus: "Tunstall đã ngấu nghiến bức thư anh gửi cho tôi và đọc đi đọc lại đến ba bốn lần; nghĩa đen là tôi phải giật nó ra khỏi tay anh ấy."
Đáng tiếc thay, số phận không phải lúc nào cũng cân nhắc đến những ý định của tác giả liên quan đến việc công bố, bán công khai hay giữ kín tuyệt đối. Thường thì các bức thư phải qua tay rất nhiều người trước khi đến đích, giống như bức thư của Servatius gửi cho Erasmus vào năm 2014—ý tôi là 1514. "Xin hãy cẩn trọng với những bức thư," ông viết hết lần này đến lần khác; "những kẻ mai phục luôn rình rập để chặn bắt chúng." Thế nhưng, với sự vội vàng kỳ lạ vốn là đặc tính của mình, Erasmus thường rất bất cẩn về những gì ông viết. Từ khi còn trẻ, ông đã gìn giữ và nâng niu những bức thư của mình, tuy nhiên, do cuộc sống rày đây mai đó, rất nhiều bức đã bị thất lạc. Ông không thể kiểm soát được việc chúng bị đem đi xuất bản. Ngay từ năm 1509, một người bạn đã gửi cho ông một tập bản thảo gồm những bức thư của chính ông (Erasmus) mà người đó nhặt được ở một khu chợ sách cũ tại Rome. Erasmus lập tức đem đốt nó đi. Kể từ năm 1515, chính ông đứng ra giám sát việc xuất bản các bức thư của mình; thoạt đầu chỉ là một vài bức quan trọng; sau đó vào năm 1516 là một tuyển tập các bức thư từ bạn bè gửi cho ông, và tiếp theo là những bộ sưu tập ngày càng đồ sộ cho đến cuối đời, cứ gần như mỗi năm lại có một tập sưu tập mới xuất hiện. Không có mặt hàng nào trên thị trường sách được săn đón bằng những bức thư của Erasmus, và điều đó chẳng có gì là ngạc nhiên cả. Chúng là những mô mẫu về phong cách xuất sắc, thứ tiếng Latinh tao nhã, cách diễn đạt hóm hỉnh và sự uyên bác lịch thiệp.
Tính chất nửa riêng tư nửa công cộng của những bức thư thường biến chúng thành những thứ dễ khiến người ta bị liên lụy. Những điều người ta có thể nói với một người bạn trong sự tín nhiệm rất có thể sẽ gây tổn hại khi có nhiều người đọc nó. Erasmus—kẻ chưa bao giờ nhận thức được rằng những phát ngôn của mình mang tính châm biếm đến mức nào—đã nhiều lần gây ra sự hiểu lầm và rạn nứt. Phép lịch sự, có thể nói như vậy, vẫn chưa kịp thích nghi với nghệ thuật in ấn mới—thứ đã làm gia tăng tính công khai của ngôn từ viết tay lên gấp hàng ngàn lần. Chỉ dần dần dưới ảnh hưởng mới này, sự tách biệt mới chính thức được thiết lập giữa ngôn từ công khai dành cho báo chí và thông điệp riêng tư vốn nằm lại trên trang giấy và chỉ được đọc bởi người nhận.
Trong khi đó, cùng với sự gia tăng về danh tiếng của Erasmus, những tác phẩm thời kỳ đầu của ông cũng vươn lên trong sự đánh giá của công chúng. Thành công vang dội của tác phẩm Enchiridion militis christiani đã bắt đầu vào khoảng năm 1515, thời điểm mà thời thế đã chín muồi hơn rất nhiều so với mười một năm trước đó. "Cuốn Moria đang được đón nhận như hiện thân của sự khôn ngoan tối cao," John Watson viết cho ông vào năm 1516. Cũng trong năm đó, chúng ta bắt gặp một từ ngữ lần đầu tiên được sử dụng—từ thể hiện tốt hơn bất cứ thứ gì khác mức độ mà Erasmus đã trở thành trung tâm của uy quyền: Erasmiani. Những người bạn Đức của ông tự gọi mình như vậy, theo như Johannes Sapidus. Hơn một năm sau, Tiến sĩ Johannes Eck vẫn sử dụng từ này theo một nghĩa khá thân thiện, như một thuật ngữ phổ biến rộng rãi: "tất cả các học giả ở Đức đều là những người theo trường phái Erasmus," ông nói. Nhưng Erasmus không thích từ này. "Tôi chẳng tìm thấy điều gì ở bản thân mình," ông đáp lại, "để bất cứ ai lại muốn trở nên giống một Erasmicus, và nhìn chung, tôi căm ghét những cái tên phe nhóm đó. Tất cả chúng ta đều là môn đồ của Chúa, và tất cả chúng ta đều cặm cụi vì vinh quang của Ngài, mỗi người một phần việc." Nhưng ông thừa nhận rằng giờ đây vấn đề là: đứng về phe ông hay chống lại ông! Từ một nhà văn phong tiếng Latinh xuất sắc kiêm bậc thầy hóm hỉnh thời trẻ, ông đã trở thành trục xoay quốc tế mà nền văn minh thời đại ông xoay quanh đó. Ông không thể không bắt đầu cảm thấy mình chính là bộ óc, trái tim và lương tâm của thời đại mình. Thậm chí ông còn có thể cảm thấy rằng mình được gọi để thốt lên lời cứu rỗi vĩ đại—hoặc có lẽ, rằng ông đã thốt ra nó rồi. Niềm tin vào một chiến thắng dễ dàng của tri thức thuần khiết cùng sự khiêm nhường theo tinh thần Thiên Chúa giáo trong một tương lai gần đang cất lên từ phần lời tựa trong ấn bản Tân Ước của Erasmus.
Tương lai mới sáng sủa làm sao trong những năm tháng đó! Trong giai đoạn này, Erasmus liên tục quay trở lại với motif hân hoan về một thời đại hoàng vàng—thời kỳ đang đứng trước thềm rạng đông. Nền hòa bình vĩnh cửu đang ở ngay trước ngưỡng cửa. Những bậc quân vương tối cao trên thế giới—Francis I của Pháp, Charles vua Tây Ban Nha, Henry VIII của England và hoàng đế Maximilian—đã đảm bảo nền hòa bình bằng những mối liên kết chặt chẽ nhất. Sự chính trực và lòng đạo đức Thiên Chúa giáo sẽ cùng nhau thung dung phát triển cùng sự hồi sinh của văn chương và khoa học. Giống như khi có hiệu lệnh được phát ra, những bộ óc vĩ đại nhất đồng lòng khôi phục lại một tiêu chuẩn văn hóa cao quý. Chúng ta có thể chúc mừng thời đại này, nó sẽ là một thời đại vàng son.
Nhưng Erasmus không duy trì nốt nhạc này lâu. Nó được nghe thấy lần cuối cùng vào năm 1519; sau đó, giấc mơ về một hạnh phúc phổ quát sắp sửa bừng sáng đã nhường chỗ cho những lời than vãn quen thuộc về sự đồi bại của thời thế ở khắp mọi nơi.