Tâm trí Erasmus: Những khuynh hướng đạo đức và thẩm mỹ, sự ác cảm với tất cả những gì bất hợp lý, ngớ ngẩn và rườm rà — Tầm nhìn của ông về cổ vật thấm đẫm đức tin Cơ Đốc — Sự phục hưng của nền học vấn tốt đẹp — Đời sống lý tưởng của sự hài hòa thanh thản và trí tuệ hạnh phúc — Tình yêu dành cho sự mực thước và êm đềm — Tâm trí ông không mang tính triết học hay lịch sử, mà đậm tính ngữ văn và đạo đức học — Tự do, sáng tỏ, thuần khiết, giản dị — Đức tin vào tự nhiên — Những tư tưởng xã hội và giáo dục.
Điều gì đã khiến Erasmus trở thành con người mà những người đương thời đặt kỳ vọng về sự cứu rỗi, con người mà họ lắng nghe từng lời để nắm bắt lấy thông điệp giải thoát? Trong mắt họ, ông hiện lên như kẻ mang đến một sự tự do mới cho tâm trí, một sự sáng tỏ, thuần khiết và giản dị mới trong tri thức, một sự hài hòa mới của lối sống lành mạnh và chính đáng. Họ coi ông như người sở hữu khối tài sản vô giá chưa từng được khai phá mà ông chỉ việc ban phát cho mọi người.
Vậy, trong tâm trí của con người vĩ đại từ Rotterdam ấy có điều gì đã hứa hẹn nhiều đến thế với thế giới?
Khía cạnh tiêu cực trong tâm trí Erasmus có thể được định nghĩa là sự ác cảm sâu sắc đối với mọi thứ bất hợp lý, nhạt nhẽo, thuần túy hình thức, những thứ mà sự phát triển không bị gián đoạn của văn hóa trung cổ đã đè nặng và làm chật chội thế giới tư tưởng. Mỗi khi nghĩ về những cuốn sách giáo khoa lố bịch dùng để dạy tiếng Latin thời trẻ, sự ghê tởm trào dâng trong lòng ông, và ông nguyền rủa chúng—Mammetrectus, Brachylogus, Ebrardus và tất cả những thứ còn lại—như một đống rác rưởi cần phải được dọn sạch. Nhưng sự ác cảm đối với những thứ đã lỗi thời, trở nên vô dụng và vô hồn này, còn lan xa hơn nữa. Ông thấy xã hội, và đặc biệt là đời sống tôn giáo, đầy rẫy những tập tục, nghi lễ, truyền thống và quan niệm mà dường như tinh thần đã rời bỏ từ lâu. Ông không bác bỏ chúng ngay lập tức và hoàn toàn: điều khiến ông phẫn nộ là chúng thường được thực hiện mà không có sự thấu hiểu và cảm nhận đúng đắn. Nhưng đối với tâm trí vốn rất nhạy cảm với những điều ngớ ngẩn và lố bịch, cùng nhu cầu tinh tế về sự mực thước cao độ và phẩm giá nội tâm, toàn bộ phạm vi nghi lễ và truyền thống ấy hiện lên như một cảnh tượng vô ích, thậm chí có hại của sự ngu ngốc và ích kỷ của con người. Và, với tư cách là một trí thức khinh miệt sự dốt nát, ông dường như không nhận ra rằng những nghi lễ tôn giáo đó, suy cho cùng, có thể chứa đựng những tình cảm giá trị của lòng đạo đức chưa được diễn đạt và hình thức hóa.
Thông qua các chuyên luận, thư từ, và đặc biệt là các tập Đối thoại (Colloquies) của ông, luôn hiện ra—như thể ta đang ngắm nhìn một bộ sưu tập tranh của Brueghel—đoàn diễu hành của những tu sĩ dốt nát và tham lam, những kẻ bằng sự giả nhân giả nghĩa và lừa bịp đã áp đặt lên đám đông cả tin và tự mình hưởng thụ cuộc sống xa hoa. Như một mô típ cố định (những mô típ như vậy rất nhiều ở Erasmus), câu châm chọc của ông về sự mê tín rằng một người được cứu rỗi khi chết trong bộ áo choàng của dòng Phanxicô hay Đa Minh luôn lặp đi lặp lại.
Việc ăn chay, đọc kinh theo quy định, tuân giữ các ngày lễ thánh không nên hoàn toàn bị bỏ bê, nhưng chúng trở nên đáng ghét trước mắt Chúa khi chúng ta đặt niềm tin vào chúng mà quên đi đức bác ái. Điều tương tự cũng đúng với việc xưng tội, ân xá, và mọi loại phép lành. Các cuộc hành hương là vô giá trị. Việc tôn kính các Thánh và thánh tích đầy rẫy sự mê tín và ngu ngốc. Người ta nghĩ rằng mình sẽ được bảo vệ khỏi tai họa trong ngày nếu chỉ cần nhìn vào hình vẽ Thánh Christopher vào buổi sáng. 'Chúng ta hôn giày của các vị thánh, hôn những chiếc khăn tay bẩn thỉu của họ, trong khi bỏ mặc sách vở của họ, những thánh tích thánh thiêng và hiệu nghiệm nhất.'
Sự chán ghét của Erasmus đối với những gì dường như cổ lỗ và mòn cũ trong thời đại của ông còn đi xa hơn nữa. Nó bao trùm cả hệ thống tư tưởng của thần học và triết học trung cổ. Trong hệ thống tam đoạn luận, ông chỉ thấy sự tinh vi và trí tuệ khô khan. Mọi biểu tượng và phép ẩn dụ về cơ bản đều xa lạ và chẳng có ý nghĩa gì với ông, mặc dù thỉnh thoảng ông cũng thử dùng ẩn dụ; và ông chưa bao giờ có khuynh hướng thần bí.
Ở đây, việc ông không thể đánh giá đúng hệ thống đó vừa do những khiếm khuyết trong tâm trí chính ông, vừa do những đặc tính của bản thân hệ thống. Trong khi ông tấn công sự lạm dụng nghi lễ và các tập tục của Giáo hội bằng cả sự phẫn nộ cao thượng lẫn sự chế giễu nhắm trúng đích, thì một sự mỉa mai đầy kiêu hãnh—thứ mà ông không hoàn toàn có quyền dùng—lại chiếm ưu thế trong việc ông lên án nền thần học kinh viện mà ông không thể hiểu hết. Thật dễ dàng khi luôn nói bằng giọng khinh bỉ về các nhà thần học bảo thủ thời bấy giờ như là magistri nostri (bậc thầy của chúng ta).
Sự phẫn nộ cao thượng của ông chỉ làm tổn thương những kẻ đáng bị trừng trị và củng cố những điều có giá trị, nhưng sự chế giễu của ông lại làm tổn thương cả người tốt lẫn kẻ xấu dù ông không cố ý, tấn công cả thể chế lẫn cá nhân, và gây tổn hại mà không hề nâng cao họ. Con người cá nhân chủ nghĩa Erasmus chưa bao giờ hiểu được ý nghĩa của việc xúc phạm danh dự của một chức vụ, một dòng tu, hay một cơ sở, đặc biệt khi tổ chức đó là thứ thiêng liêng nhất trong tất cả: chính Giáo hội.
Quan niệm của Erasmus về Giáo hội không còn thuần túy là Công giáo nữa. Về cấu trúc huy hoàng của nền văn minh Kitô giáo thời trung cổ với nền tảng huyền bí, cấu trúc phân cấp nghiêm ngặt và sự đối xứng tuyệt đẹp, ông hầu như không thấy gì ngoài gánh nặng của các chi tiết và trang trí bên ngoài. Thay vì thế giới mà Thomas Aquinas và Dante đã mô tả theo tầm nhìn của họ, Erasmus thấy một thế giới khác, đầy quyến rũ và cảm xúc thăng hoa, và ông đã giương cao thế giới đó trước những người đồng hương của mình.

Đó là thế giới của Cổ đại, nhưng được chiếu sáng xuyên suốt bởi đức tin Cơ Đốc. Đó là một thế giới chưa bao giờ tồn tại như thế. Bởi vì với thực tế lịch sử mà thời đại Constantine và các giáo phụ vĩ đại đã thể hiện—thực tế về sự suy tàn của tiếng Latin, sự thoái hóa của chủ nghĩa Hy Lạp, sự man di và chủ nghĩa Byzantine đang ập đến—nó chẳng có điểm gì chung cả. Thế giới tưởng tượng của Erasmus là sự kết hợp giữa chủ nghĩa cổ điển thuần túy (đối với ông, điều này có nghĩa là Cicero, Horace, Plutarch; vì với thời kỳ hưng thịnh của tư duy Hy Lạp, ông rốt cuộc vẫn là một kẻ xa lạ) và Kitô giáo thuần túy, dựa trên Kinh thánh. Liệu đó có thể là một sự hợp nhất? Không hẳn vậy. Trong tâm trí Erasmus, ánh sáng chiếu rọi, giống như chúng ta đã thấy trong lịch sử sự nghiệp của ông, xen kẽ giữa cổ vật ngoại giáo và Kitô giáo. Nhưng sợi dọc trong tâm trí ông là Kitô giáo; chủ nghĩa cổ điển chỉ đóng vai trò là một hình thức, và từ Cổ đại, ông chỉ chọn những yếu tố có khuynh hướng đạo đức phù hợp với lý tưởng Cơ Đốc của mình.
Và chính vì điều này, Erasmus, mặc dù xuất hiện sau một thế kỷ của phong trào Nhân văn sớm hơn, vẫn là một nhân tố mới mẻ đối với thời đại của ông. Sự hợp nhất giữa Cổ đại và tinh thần Cơ Đốc vốn đã ám ảnh tâm trí Petrarch, cha đẻ của chủ nghĩa Nhân văn, vốn đã bị các môn đệ của ông bỏ quên vì bị mê hoặc bởi vẻ rực rỡ không thể cưỡng lại của hình thức cổ đại, sự hợp nhất này đã được Erasmus thực hiện.

Ý nghĩa của tiếng Latin thuần túy và tinh thần cổ điển đối với Erasmus là điều chúng ta không thể cảm nhận được như ông, bởi vì sự hiện thực hóa của nó đối với chúng ta không có nghĩa là một cuộc chinh phục khó khăn và một chiến thắng huy hoàng như đối với ông. Để cảm nhận được như thế, người ta phải có được, qua một trường học khắc nghiệt, lòng căm thù đối với sự man di, điều mà ngay trong những năm đầu cầm bút, ông đã viết tác phẩm Antibarbari (Chống lại những kẻ man di). Thuật ngữ miệt thị cho tất cả những gì cũ kỹ và thô lỗ đã là Gothic, là những kẻ Goth. Thuật ngữ man di (barbarism) như Erasmus sử dụng bao hàm nhiều điều mà chúng ta trân trọng nhất trong tinh thần trung cổ. Quan niệm của Erasmus về cuộc khủng hoảng trí tuệ lớn lao thời bấy giờ mang tính nhị nguyên rõ rệt. Ông xem đó là cuộc đấu tranh giữa cái cũ và cái mới, mà đối với ông, có nghĩa là cái ác và cái thiện. Ở những người ủng hộ truyền thống, ông chỉ thấy sự tăm tối, bảo thủ và thái độ phản đối thiếu hiểu biết đối với bonae literae, tức là chính nghĩa mà ông và các đảng phái của mình đang chiến đấu. Về sự trỗi dậy của nền văn hóa cao hơn đó, Erasmus đã hình thành nên quan niệm mà từ đó về sau đã thống trị lịch sử thời Phục hưng. Đó là một sự hồi sinh, bắt đầu từ hai hoặc ba trăm năm trước thời đại của ông, trong đó, bên cạnh văn học, tất cả các nghệ thuật tạo hình đều góp phần. Song song với các thuật ngữ khôi phục và nở rộ, từ "phục hưng" (renascence) xuất hiện lặp đi lặp lại trong các tác phẩm của ông. 'Thế giới đang tỉnh ngộ như thể thức dậy sau một giấc ngủ sâu. Tuy nhiên, vẫn còn một số kẻ cố chấp kháng cự, bám víu một cách co quắp bằng cả tay chân vào sự dốt nát cũ kỹ của mình. Họ sợ rằng nếu bonae literae được tái sinh và thế giới trở nên khôn ngoan, thì sẽ lộ ra rằng họ chẳng biết gì cả.' Họ không biết những người Cổ đại có thể sùng đạo đến mức nào, sự thánh thiện nào đã đặc trưng cho Socrates, Virgil và Horace, hay Moralia của Plutarch, lịch sử Cổ đại phong phú biết bao những tấm gương về sự tha thứ và đức hạnh chân chính. Chúng ta không nên gọi bất cứ điều gì là phàm tục nếu nó sùng đạo và dẫn đến đạo đức tốt. Không có cái nhìn nào về cuộc sống đáng trân trọng hơn cái nhìn mà Cicero đề xuất trong tác phẩm De Senectute.
Để hiểu được tâm trí của Erasmus và sức quyến rũ mà nó mang lại cho những người đương thời, người ta phải bắt đầu với lý tưởng sống vốn hiện hữu trước mắt ông như một giấc mơ huy hoàng. Đó không phải là lý tưởng riêng của mình ông. Toàn bộ thời kỳ Phục hưng đã ấp ủ mong muốn về sự giao lưu bình yên, vui vẻ nhưng vẫn nghiêm túc của những người bạn tốt và khôn ngoan dưới bóng mát của một ngôi nhà, dưới những tán cây, nơi sự thanh thản và hài hòa ngự trị. Thời đại khao khát hiện thực hóa sự giản dị, chân thành, chân lý và tự nhiên. Trí tưởng tượng của họ luôn thấm đẫm bản chất của Cổ đại, mặc dù trong thâm tâm, nó gắn kết chặt chẽ hơn với các lý tưởng trung cổ so với chính họ nhận thức được. Trong vòng tròn Medici, đó là khung cảnh đồng quê Careggi; ở Rabelais, nó hiện thân trong ý tưởng về tu viện Thélème; nó tìm thấy tiếng nói trong Utopia của More và trong tác phẩm của Montaigne. Trong các bài viết của Erasmus, lý tưởng đó luôn lặp lại dưới hình thức một cuộc tản bộ thân mật, tiếp nối bằng một bữa ăn trong nhà vườn. Nó được tìm thấy ngay cảnh mở đầu của Antibarbari, trong vô số mô tả về những bữa ăn với Colet, và vô số Convivia (bữa tiệc) trong các tập Đối thoại. Đặc biệt trong Convivium religiosum (Bữa tiệc tôn giáo), Erasmus đã vẽ nên giấc mơ của mình một cách công phu, và sẽ rất đáng giá nếu so sánh nó, một mặt với Thélème, và mặt khác với thiết kế kỳ ảo về một khu vườn giải trí mà Bernard Palissy mô tả. Những ngôi nhà nông thôn và nhà vườn nhỏ kiểu Hà Lan thế kỷ mười tám, nơi tinh thần dân tộc tìm thấy niềm vui lớn, chính là sự hiện thực hóa lý tưởng thuần túy của Erasmus. Người chủ nhà trong Convivium religiosum nói: 'Đối với tôi, một ngôi nhà nông thôn giản dị, một cái tổ ấm, dễ chịu hơn bất kỳ cung điện nào, và nếu một người sống trong tự do và theo ý muốn của mình được gọi là vua, thì chắc chắn tôi là vua ở đây.'
Niềm vui thực sự của cuộc sống nằm ở đức hạnh và lòng đạo đức. Nếu những người sống vui vẻ được gọi là người theo phái Epicurus, thì không ai là người theo phái Epicurus chân chính hơn những người sống trong sự thánh thiện và đạo đức.
Niềm vui lý tưởng của cuộc sống cũng hoàn toàn mang tính mục ca ở chỗ nó đòi hỏi sự tách biệt khỏi những mối bận tâm trần thế và sự khinh miệt đối với tất cả những gì hèn mọn. Thật ngu ngốc khi quan tâm đến tất cả những gì xảy ra trên thế giới; tự hào về kiến thức của mình về thị trường, về kế hoạch của Vua Anh, tin tức từ Rome, tình hình ở Đan Mạch. Người già khôn ngoan trong Colloquium Senile (Đối thoại về tuổi già) có một vị trí danh dự nhàn hạ, một cuộc sống trung dung an toàn, ông không phán xét bất kỳ ai và bất cứ điều gì, và mỉm cười với cả thế giới. Sự yên tĩnh cho bản thân, được bao quanh bởi sách vở—đó là điều đáng khao khát nhất trong tất cả mọi thứ.
Trên rìa của lý tưởng về sự thanh thản và hài hòa này, vô số đóa hoa giá trị thẩm mỹ nở rộ, như khiếu thẩm mỹ về sự mực thước của Erasmus, nhu cầu lớn lao của ông về sự lịch thiệp, niềm vui của ông trong cách đối xử nhẹ nhàng và nhã nhặn, trong phong thái văn hóa và thoải mái. Gần đó là một số đặc điểm trí tuệ của ông. Ông ghét sự bạo lực và thái quá. Vì vậy, các dàn đồng ca trong kịch Hy Lạp làm ông khó chịu. Ông thấy giá trị các bài thơ của chính mình nằm ở chỗ chúng tránh xa sự đam mê, chúng hoàn toàn không có tính bi lụy—'không có một cơn bão nào trong đó, không có dòng thác núi tràn bờ, không có bất kỳ sự phóng đại nào. Ngôn từ rất tiết kiệm. Thơ của tôi thà giữ mình trong giới hạn còn hơn vượt quá chúng, thà bám sát bờ còn hơn rẽ sóng ra khơi xa.' Ở một nơi khác, ông nói: 'Tôi luôn hài lòng nhất với một bài thơ không quá khác biệt với văn xuôi, nhưng là văn xuôi loại tốt nhất, xin hiểu cho. Như Philoxenus coi những loại cá không thực sự là cá mới là ngon nhất, và món ăn ngon nhất là món không phải thịt, chuyến du hành thú vị nhất là dọc theo bờ biển, và cuộc đi bộ dễ chịu nhất là dọc mép nước; thì tôi đặc biệt yêu thích một bài thơ hùng biện và một bài diễn văn mang tính thơ, để chất thơ được nếm trải trong văn xuôi và ngược lại.' Đó là con người của những gam màu trung tính, của những sắc thái tinh tế, của những tư tưởng không bao giờ được diễn đạt trọn vẹn. Nhưng ông nói thêm: 'Những ý tưởng xa vời có thể làm hài lòng người khác; đối với tôi, mối quan tâm chính dường như là làm sao để chúng ta lấy lời nói từ chính bản chất sự việc và bớt phô trương phát minh mà tập trung vào việc mô tả sự vật.' Đó là người theo chủ nghĩa hiện thực.
Từ quan niệm này dẫn đến sự sáng tỏ, giản dị đáng ngưỡng mộ của ông, sự phân chia và trình bày lập luận xuất sắc. Nhưng nó cũng gây ra sự thiếu chiều sâu và tính rườm rà mà ông mắc phải. Cỗ máy của ông chạy quá trơn tru. Trong vô số bài bào chữa (apologiae) những năm cuối đời, những lập luận mới luôn xuất hiện trong đầu ông; những đoạn văn mới để chỉ dẫn, hoặc trích dẫn để hỗ trợ ý tưởng của mình. Ông ca ngợi sự súc tích, nhưng không bao giờ thực hành nó. Erasmus không bao giờ tạo ra một câu văn nào, sau khi đã hoàn thiện và súc tích, trở thành tục ngữ và sống mãi với thời gian. Không có trích dẫn nào từ Erasmus trở nên phổ biến. Người sưu tập tập Adagia đã không tạo ra bất kỳ câu tục ngữ mới nào của riêng mình.
Công việc thực sự dành cho một tâm trí như ông là diễn giải (paraphrasing), công việc mà ông thực sự say mê. Làm dịu đi và mở rộng ý là công việc đúng sở thích của ông. Thật đặc trưng khi ông đã diễn giải toàn bộ Tân Ước ngoại trừ sách Khải Huyền.
Tâm trí Erasmus không mang tính triết học cũng không mang tính lịch sử. Công việc của ông không phải là sự phân biệt logic chính xác, cũng không phải là nắm bắt ý nghĩa sâu xa về quy luật thế giới trong những tầm nhìn lịch sử rộng lớn, nơi mà bản thân các chi tiết, trong sự đa dạng và muôn hình vạn trạng của chúng, tạo nên bức tranh. Tâm trí ông là tâm trí của một nhà ngữ văn (philological) theo nghĩa đầy đủ nhất của từ này. Nhưng chỉ với điều đó thôi, ông sẽ không thể chinh phục và làm say đắm thế giới. Tâm trí ông đồng thời mang một xu hướng đạo đức sâu sắc và một xu hướng thẩm mỹ khá mạnh mẽ, và chính ba yếu tố đó đã làm nên sự vĩ đại của ông.
Nền tảng tâm trí Erasmus là khát vọng mãnh liệt về sự tự do, sáng tỏ, thuần khiết, giản dị và nghỉ ngơi. Đó là một lý tưởng sống cổ xưa mà ông đã mang lại sức sống mới bằng sự giàu có trong tâm trí mình. Không có tự do, cuộc sống không còn là cuộc sống; và không có tự do nếu không có sự nghỉ ngơi. Việc ông không bao giờ đứng về phe phái nào một cách dứt khoát là kết quả của nhu cầu khẩn thiết về sự độc lập hoàn hảo. Mọi sự ràng buộc, dù là tạm thời, đều được Erasmus cảm thấy như xiềng xích. Một người đối thoại trong các tập Đối thoại, nơi ông thường bộc lộ những lý tưởng sống của chính mình một cách tự nhiên, tuyên bố quyết tâm không kết hôn, không thụ phong linh mục, không gia nhập tu viện, hay tham gia bất kỳ mối liên hệ nào mà sau này ông không thể tự giải thoát—ít nhất là không phải trước khi ông hiểu rõ bản thân mình hoàn toàn. 'Khi nào thì điều đó xảy ra? Có lẽ là không bao giờ.' 'Tôi không tự chúc mừng mình vì bất cứ điều gì hơn là việc tôi chưa bao giờ gắn bó với bất kỳ đảng phái nào,' Erasmus nói vào cuối đời.
Tự do trước hết phải là tự do tinh thần. 'Nhưng người thuộc về tâm linh xét đoán mọi sự, còn chính mình thì không bị ai xét đoán,' đó là lời của Thánh Paul. Tại sao một người, bằng ý muốn tự nguyện, đã làm những điều tốt đẹp hơn cả luật pháp con người yêu cầu lại cần đến những quy định? Thật là ngạo mạn khi dùng các thể chế để ràng buộc một người vốn được dẫn dắt rõ ràng bởi cảm hứng của tinh thần thần thánh!
Ở Erasmus, chúng ta đã tìm thấy sự khởi đầu của chủ nghĩa lạc quan, thứ đánh giá con người chính trực đủ tốt để không cần đến những hình thức và quy tắc cố định. Giống như More trong Utopia và Rabelais, Erasmus đã dựa vào sự chỉ dẫn của tự nhiên, thứ tạo ra con người với khuynh hướng hướng thiện và chúng ta có thể theo đuổi, miễn là chúng ta thấm nhuần đức tin và lòng đạo đức.
Trên tinh thần tin tưởng vào những gì tự nhiên và khát vọng về sự giản dị và hợp lý này, các tư tưởng giáo dục và xã hội của Erasmus đã được hình thành. Ở đây, ông đi trước thời đại rất xa. Sẽ là một công việc thú vị nếu thảo luận sâu hơn về các lý tưởng giáo dục của Erasmus. Chúng báo trước chính xác những tư tưởng của thế kỷ mười tám. Trẻ em nên học qua vui chơi, bằng những thứ phù hợp với tâm trí chúng, từ những bức tranh. Những lỗi lầm của chúng nên được sửa chữa một cách nhẹ nhàng. Ông thầy giáo hay đánh đập và lăng mạ là nỗi ghê tởm đối với Erasmus; bản thân chức vụ này là thánh thiêng và đáng kính trọng đối với ông. Giáo dục nên bắt đầu từ lúc mới sinh. Có lẽ Erasmus đã đặt quá nhiều giá trị vào chủ nghĩa cổ điển ở đây cũng như ở nơi khác: bạn ông, Peter Gilles, nên cấy ghép những kiến thức cơ bản của các ngôn ngữ cổ đại vào đứa con trai hai tuổi của mình, để nó có thể chào cha bằng những tiếng bập bẹ đáng yêu bằng tiếng Hy Lạp và Latin. Nhưng sự dịu dàng và ý thức thông suốt nào tỏa sáng từ tất cả những gì Erasmus nói về việc hướng dẫn và giáo dục!
Điều tương tự cũng đúng với quan điểm của ông về hôn nhân và phụ nữ. Trong vấn đề quan hệ tình dục, ông đứng về phía phụ nữ một cách rõ ràng từ niềm tin sâu sắc. Có rất nhiều sự dịu dàng và cảm xúc tinh tế trong quan niệm của ông về vị thế của người con gái và người phụ nữ. Ít nhân vật nào trong các tập Đối thoại được vẽ với nhiều sự đồng cảm như cô gái với người yêu và người phụ nữ có văn hóa trong cuộc trò chuyện hóm hỉnh với vị trụ trì. Lý tưởng về hôn nhân của Erasmus thực sự mang tính xã hội và vệ sinh. Hãy để chúng ta sinh con cho Nhà nước và cho Chúa, người yêu nói, những đứa trẻ được cha mẹ chính trực ban cho một thiên hướng tốt, những đứa trẻ nhìn thấy tấm gương tốt ở nhà để dẫn dắt chúng. Lần này đến lần khác, ông quay lại với bổn phận của người mẹ là tự mình nuôi con bằng sữa mẹ. Ông chỉ ra cách sắp xếp ngôi nhà một cách đơn giản và sạch sẽ; ông tự mình quan tâm đến vấn đề trang phục hữu ích cho trẻ em. Ai đã đứng lên vào thời đó, như ông đã làm, để bảo vệ cô gái sa ngã, và người phụ nữ làm nghề mại dâm vì bị ép buộc bởi sự túng quẫn? Ai đã nhìn thấy rõ ràng như vậy mối nguy hiểm xã hội của những cuộc hôn nhân giữa những người bị nhiễm căn bệnh mới của châu Âu, thứ mà Erasmus vô cùng ghê tởm? Ông mong muốn rằng một cuộc hôn nhân như vậy nên được Giáo hoàng tuyên bố là vô hiệu ngay lập tức. Erasmus không đồng tình với lý thuyết xã hội dễ dãi, vẫn còn phổ biến trong văn học thời ông, đổ hết lỗi ngoại tình và dâm dục lên đầu phụ nữ. Với những người man di sống trong trạng thái tự nhiên, ông nói, hành vi ngoại tình của nam giới bị trừng phạt, nhưng của phụ nữ lại được tha thứ.
Ở đây, đồng thời cũng cho thấy rằng Erasmus đã biết, dù chỉ là nói đùa, khái niệm về đức hạnh tự nhiên và hạnh phúc của những người dân đảo trần truồng trong trạng thái man dã. Nó sớm xuất hiện trở lại ở Montaigne và các thế kỷ sau đó phát triển nó thành một tín điều văn học.