Erasmus Và Thời Đại Cải Cách

Lượt đọc: 661 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
1517-18

❊ ❊ ❊

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG GỐC: 1517-18]

Khi Erasmus định cư tại Louvain vào mùa hè năm 1517, ông mang một nỗi mơ hồ linh cảm rằng những đổi thay lớn lao đang cận kề. "Ta sợ rằng," ông viết vào tháng Chín, "một cuộc đảo lộn lớn lao của thời cuộc đang diễn ra ở đây, nếu ân sủng của Thiên Chúa cùng lòng đạo đức và sự khôn ngoan của các bậc vương giả không đoái hoài đến chuyện trần thế." Nhưng những hình hài mà sự thay đổi lớn lao ấy sẽ mang lại thì ông hoàn toàn chưa hình dung nổi.

Ông xem việc rời chỗ ở của mình chỉ là tạm thời. Nó chỉ kéo dài "cho đến khi chúng ta thấy được chốn cư ngụ nào thích hợp nhất cho tuổi già, vốn đang gõ cửa". Có điều gì đó thật đáng thương ở một con người chẳng mong gì ngoài sự yên tĩnh và tự do, nhưng chính vì sự bứt rứt không yên của bản thân cùng cái tính không thể thôi bận lòng về chuyện của người khác, lại chẳng bao giờ tìm được một chốn dừng chân thực sự cố định hay sự độc lập đích thực. Erasmus là một trong những kẻ luôn dường như muốn nói: ngày mai, ngày mai! Ta phải giải quyết việc này trước, rồi thì... Ngay khi hoàn thành xong bản in mới của Tân Ước và gỡ rối xong những tranh cãi thần học phiền toái, khó chịu mà ông vướng vào trái với ý muốn, ông sẽ ngủ, sẽ ẩn mình, sẽ "ca hát cho chính mình và các Nàng Thơ". Thế nhưng thời điểm ấy chẳng bao giờ tới.

Sống ở đâu khi ông được tự do? Tây Ban Nha, nơi Hồng y Ximenes mời gọi, chẳng hấp dẫn ông chút nào. Từ nước Đức, ông bảo rằng những chiếc lò sưởi bằng sứ và sự bất an níu chân ông lại. Ở Anh, sự phục tùng mà người ta đòi hỏi nơi ông khiến ông ghê tởm. Ngay cả tại vùng đất thấp, ông cũng chẳng cảm thấy thoải mái chút nào: "Ở đây ta bị la ó rất nhiều, và chẳng có chút thù lao nào; dẫu có mong mỏi đến mấy đi nữa, ta cũng không thể chịu đựng việc ở lại đó lâu dài". Thế mà ông đã ở lại tới bốn năm.

Erasmus có những người bạn tốt tại Đại học Louvain. Ban đầu ông trọ nhờ người chủ nhà cũ Johannes Paludanus, giáo sư khoa Hùng biện của trường, nhưng đến mùa hè năm ấy, ông chuyển sang ở trong khu ký túc xá mang tên Đại học Hoa Huệ (College of the Lily). Martin Dorp, một người đồng hương Hà Lan giống như ông, không hề bị rạn nứt tình cảm với ông vì những cuộc bút chiến quanh tác phẩm *Moria*; thiện ý của Dorp có tầm quan trọng lớn đối với Erasmus, bởi vị thế trọng yếu mà Dorp nắm giữ trong khoa thần học. Cuối cùng, dẫu vị ân sư cũ của ông là Adrian xứ Utrecht, sau này là Giáo hoàng, lúc bấy giờ đã rời Louvain để nhận những chức vụ cao quý hơn, sức ảnh hưởng của ngài không vì thế mà suy giảm, mà trái lại còn gia tăng; bởi chính vào khoảng thời gian ấy, ngài đã được phong làm hồng y.

Erasmus được các nhà thần học Louvain đón tiếp với sự niềm nở lớn lao. Thủ lĩnh của họ, phó hiệu trưởng trường đại học là Jean Briard xứ Ath, đã nhiều lần bày tỏ sự tán thành đối với ấn bản Tân Ước, khiến Erasmus vô cùng hài lòng. Chẳng mấy chốc, Erasmus thấy mình trở thành một thành viên của khoa thần học. Thế nhưng ông vẫn không cảm thấy thoải mái giữa lòng các nhà thần học Louvain. Bầu không khí ấy xa lạ với ông hơn rất nhiều so với thế giới của các học giả Anh quốc. Ở đây, ông cảm nhận được một thứ tinh thần mà ông không tài nào hiểu nổi và vì thế đâm ra hoài nghi.

Trong những năm tháng cuộc Cải cách bắt đầu, Erasmus là nạn nhân của một sự hiểu lầm to lớn, hệ quả từ việc tâm hồn tinh tế, tao nhã và lơ lửng của ông không thể thấu hiểu nổi chiều sâu thẳm của đức tin lẫn những nhu cầu khắc nghiệt của xã hội loài người. Ông không phải là nhà huyền học cũng chẳng phải nhà hiện thực. Luther là cả hai. Đối với Erasmus, vấn đề lớn lao của Giáo hội, Nhà nước và xã hội dường như rất đỗi giản đơn. Chẳng cần gì ngoài sự phục hồi và thanh tẩy bằng cách quay trở lại với những nguồn cội nguyên sơ, trong sạch của Cơ đốc giáo. Hàng loạt lớp lang bám víu vào đức tin, vốn nực cười hơn là đáng phẫn nộ, cần phải được quét sạch. Tất cả nên được quy giản về hạt nhân của đức tin, là Chúa Kitô và Phúc Âm. Những nghi thức, lễ giáo, và các cuộc suy đoán triết lý phải nhường chỗ cho thực hành lòng đạo đức chân chính. Phúc Âm rất dễ hiểu đối với mọi người và nằm trong tầm tay của tất cả mọi người. Và phương tiện để đạt được tất cả những điều ấy chính là học vấn uyên thâm, *bonae literae*. Chẳng phải chính ông, qua các ấn bản Tân Ước, qua thánh Jerome, và thậm chí từ sớm hơn với tác phẩm *Enchiridion* nay đã nổi tiếng, đã thực hiện được phần lớn những gì cần phải làm đó sao? "Ta hy vọng rằng những gì làm vừa lòng người ngay thẳng lúc này, sẽ sớm làm vừa lòng tất cả mọi người." Ngay từ đầu năm 1517, Erasmus từng viết cho Wolfgang Fabricius Capito, với giọng điệu của một kẻ đã hoàn thành sứ mệnh vĩ đại. "Thế thì, xin hãy nhận lấy ngọn đuốc từ chúng tôi. Công việc từ nay sẽ dễ dàng hơn rất nhiều và gây ít thù hận hay ghen ghét hơn hẳn. Chúng ta đã sống sót qua cú sốc đầu tiên rồi."

Budaeus viết thư cho Tunstall vào tháng 5 năm 1517 rằng: "Có ai sinh ra dưới những vì sao kém may mắn đến mức kỷ luật tối tăm và mơ hồ [kinh viện học] không làm hắn ghê tởm, khi mà văn chương thánh thiện, nhờ sự tận tụy của Erasmus, cũng đã lấy lại được sự tinh khiết và rạng ngời thuở ban đầu? Nhưng điều vĩ đại hơn nhiều là chính nhờ công lao ấy, ngài đã làm cho chân lý thánh thiện tựa hồ nổi lên từ bóng tối Cimmerian ấy, dẫu cho thần học vẫn chưa hoàn toàn thoát khỏi bụi bặm của chốn học đường ngụy biện. Nếu điều đó xảy ra vào một ngày nào đó, ấy là nhờ những bước khởi đầu được thực hiện trong thời đại chúng ta." Nhà bác ngữ học Budaeus còn tin tưởng mạnh mẽ hơn cả Erasmus rằng đức tin là một vấn đề của uyên bác học thức.

Erasmus không khỏi bực bội khi thấy không phải ai cũng ngay lập tức chấp nhận chân lý đã được thanh tẩy ấy. Làm sao người ta có thể tiếp tục chống lại những điều mà đối với ông là rõ như ban ngày và vô cùng giản đơn? Bản thân ông, một người chân thành hằng mong muốn được sống hòa bình với cả thế giới, nay lại thấy mình bị cuốn vào một loạt các cuộc tranh luận bút chiến. Phớt lờ sự chống đối của phe đối lập là điều không cho phép, không chỉ bởi tính cách của ông, kẻ luôn nỗ lực biện minh cho bản thân trước mắt thế gian, mà còn bởi thói quen ưa chuộng tranh cãi của thời đại bấy giờ.

Trước hết phải kể đến những cuộc bút chiến với Jacques Lefèvre d'Étaples, hay theo dạng Latin hóa là Faber Stapulensis, nhà thần học người Paris - người với tư cách là một người dọn đường cho cuộc Cải cách, có lẽ hơn bất kỳ ai khác, sánh ngang với Erasmus. Vào khoảnh khắc Erasmus bước lên chiếc xe ngựa đưa ông đến Louvain, một người bạn đã thu hút sự chú ý của ông tới một đoạn trong ấn bản mới về phần chú giải các thư của thánh Phaolô do Faber thực hiện, trong đó ông ta phản bác lời chú thích của Erasmus về Thư gửi tín hữu Hơ-bơ-rơ, chương 2, câu 7. Erasmus liền mua ngay cuốn sách của Faber, và chẳng mấy chốc cho xuất bản một bài biện hộ (*Apologia*). Vụ việc liên quan đến mối quan hệ giữa Chúa Kitô với Thiên Chúa và các thiên thần, nhưng điểm giáo lý gây tranh cãi cuối cùng vẫn xoay quanh một cách giải thích mang tính ngữ văn từ phía Erasmus.

Vốn chưa quen với những cuộc cãi vã trực diện, Erasmus bị kích động mạnh mẽ bởi vấn đề này, nhất là khi ông rất kính trọng Faber và xem ông ấy là một tâm hồn đồng điệu. "Trời đất quỷ thần ơi chuyện gì đã xảy ra với con người này thế? Có kẻ nào đã xúi giục ông ta chống lại ta chăng? Tất cả các nhà thần học đều đồng ý rằng ta đúng," ông khẳng định. Việc Faber không đáp lời lại ngay lập tức khiến ông đâm ra bồn chồn lo lắng. Badius đã nói với Peter Gilles rằng Faber cảm thấy tiếc vì chuyện đó. Erasmus dùng một lá thư đầy phẩm giá để kêu gọi tình bạn giữa hai người; ông sẵn sàng chịu dạy bảo và quở trách. Rồi dường như lầm bầm trở lại: Hãy để ông ta cẩn thận đấy. Và ông cho rằng cuộc tranh luận giữa ông với Faber đang khiến cả thế giới phải nín thở chờ đợi: chẳng có bữa ăn nào mà các vị khách không đứng về phe người này hay kẻ nọ. Nhưng cuối cùng thì ngọn lửa giao tranh cũng dịu xuống và tình bạn được gì trì.

Đến dịp Lễ Phục sinh năm 1518, Erasmus dự tính thực hiện một chuyến hành trình mới đến Basle, để qua vài tháng lao động cực nhọc, cho in ấn bản hiệu đính của Tân Ước. Ông không quên yêu cầu các bậc đứng đầu ngành thần học bảo thủ tại Louvain trước đó hãy nêu lên những điểm họ phản đối công trình của ông. Briard xứ Ath tuyên bố ông ta không tìm thấy điều gì xúc phạm trong đó, sau khi ban đầu đã phải nghe đủ mọi lời đàm tiếu tồi tệ về nó. "Thế thì ấn bản mới sẽ làm các ông hài lòng hơn nhiều," Erasmus đã đáp như vậy. Người bạn của ông là Dorp và James Latomus - cũng là một trong những nhà thần học chủ chốt - đã bày tỏ quan điểm tương tự, và tu sĩ dòng Cát-minh Nicholas xứ Egmond thì nói rằng ông chưa từng đọc tác phẩm của Erasmus. Chỉ có một thanh niên người Anh tên là Edward Lee, đang theo học tiếng Hy Lạp tại Louvain, đã đúc kết một số lời chỉ trích thành mười luận điểm. Erasmus đã giải quyết xong xuôi mọi chuyện bằng cách viết thư cho Lee rằng ông không thể kiếm đâu ra các luận điểm ấy nên không thể tận dụng chúng được. Nhưng vị chỉ đạo trẻ tuổi ấy không chịu bỏ qua sự coi thường đó và đã phát triển các phản đối của mình thành một chuyên luận chi tiết hơn.

Thế là Erasmus lại lên đường đến Basle vào tháng 5 năm 1518. Ông buộc phải nhờ cậy tất cả những người bạn Anh của mình (trong đó Ammonius đã qua đời vào năm 1517) hỗ trợ để chi trả cho phí tổn dọc đường; ông liên tục hứa hẹn với họ viễn cảnh rằng sau khi công việc hoàn tất, ông sẽ quay trở lại nước Anh. Trong một bức thư gửi Martin Lypsius khi đang ngược dòng sông Rhine, ông đã đáp trả những lời chỉ trích của Lee - điều đã khiến ông vô cùng tức giận. Khi biên soạn lại ấn bản của mình, ông không những đoái hoài rất ít đến những lời ấy, mà năm nay còn mạnh dạn cho in lại bản dịch Tân Ước của chính ông vào năm 1506 mà không hề có bất kỳ sửa đổi nào. Song song đó, ông đã xin được một bức thư chuẩn thuận từ Giáo hoàng cho ấn bản mới này, một thứ vũ khí lợi hại để chống lại những kẻ hay bắt bẻ.

Tại Basle, Erasmus lại làm việc quần quật như trâu ngựa bên chiếc cối xay. Nhưng quả thực ông đang được sống đúng với sở trường của mình. Thậm chí ngay trước khi ấn bản thứ hai của Tân Ước ra mắt, các tác phẩm *Enchiridion* và *Institutio Principis Christiani* đã được Froben cho tái bản. Trên chặng đường trở về, Erasmus - người mà công việc đã bị cản trở suốt cả mùa hè bởi chứng bệnh tật và do đó không thể hoàn thành kịp - đã ngã bệnh nặng. Ông gian nan lắm mới về đến Louvain (ngày 21 tháng 9 năm 1518). Đó rất có thể là dịch hạch, và Erasmus vốn luôn sợ hãi căn bệnh truyền nhiễm nay đã thực hiện mọi biện pháp phòng ngừa để bảo vệ bạn bè khỏi nguy cơ ấy. Ông tránh trú ngụ tại khu ký túc xá Hoa Huệ, và tìm được chỗ nợ nhờ ở nhà người bạn tin cậy nhất của mình, nhà in Dirck Maertensz. Nhưng bất chấp những lời đồn đại về bệnh dịch cùng các cảnh báo của ông, thoạt đầu là Dorp và sau đó cả Ath cũng lập tức đến thăm ông. Rõ ràng các giáo sư Louvain rốt cuộc không đến nỗi tệ với ông như thế.

Nhưng những rạn nứt giữa Erasmus và khoa thần học Louvain đã cắm rễ sâu xa. Lee, cảm thấy bị tổn thương bởi sự phớt lờ của Erasmus trước những phản đối của mình, đã soạn ra một bài bình luận mới nhưng tạm thời giấu kín không cho Erasmus biết, điều này khiến vị học giả bực bội và sinh ra lo lắng. Trong lúc ấy, một đối thủ mới lại xuất hiện. Ngay sau khi trở về Louvain, Erasmus đã tốn không ít công sức để thúc đẩy việc thành lập trường *Collegium Trilingue* (Học viện Tam ngữ), do Jerome Busleiden dự án và tài trợ trong di chúc của ông, nhằm được thành lập trong lòng trường đại học. Ba ngôn ngữ Kinh thánh gồm tiếng Hơ-bơ-rơ, tiếng Hy Lạp và tiếng Latinh sẽ được giảng dạy tại đây. Khi James Latomus - một thành viên của khoa thần học và là người mà ông vẫn kính trọng - trong một cuộc đối thoại về việc học ba ngôn ngữ ấy cùng môn thần học, lại tỏ ý hoài nghi về ích lợi của việc học ngoại ngữ, Erasmus liền thấy mình có liên quan và đã viết một bài *Apologia* để đáp trả Latomus. Cùng khoảng thời gian đó (mùa xuân năm 1519), ông lại vướng vào rắc rối với chính vị phó hiệu trưởng. Erasmus cho rằng Ath đã công khai chỉ trích ông liên quan đến tác phẩm "Ca ngợi Hôn nhân" mới được xuất bản gần đây của ông. Dù Ath đã rút lại lời ngay lập tức, Erasmus vẫn không thể kìm lòng mà viết một bài *Apologia*, dẫu cho nó có ôn hòa đến đâu đi nữa. Trong khi đó, ngọn lửa tranh chấp âm ỉ với Lee ngày càng mang những hình thù gớm ghiếc hơn. Những nỗ lực kìm hãm người đồng hương trẻ tuổi đầy tham vọng của mình từ phía những người bạn Anh của Erasmus đều trở thành muối bỏ bể. Về phần mình, Erasmus lại ngấm ngẩy chọc tức đối phương. Trong toàn bộ cuộc tranh cãi này, ông đã phơi bày sự thiếu kiểm soát bản thân và phẩm giá, qua đó cho thấy điểm yếu kém nhất của mình. Vốn là kẻ luôn câu nệ phép tắc lịch sự, giờ đây ông lại sa đà vào những lời mắng mỏ cay độc: Con độc xà nước Anh, Sa-tan, thậm chí cả câu châm chọc cổ lỗ sĩ gán cho người Anh có cái đuôi cũng được lôi ra dùng lại một lần nữa. Những vấn đề cốt lõi hoàn toàn biến mất sau lớp màn hờn ghen mắng mỏ cay đắng dành cho nhau. Trong cơn giận dữ không gì kìm nã nổi, Erasmus đã dùng đến cả những thứ vũ khí đê hèn nhất. Ông xúi giục những người bạn Đức của mình viết bài đả kích Lee và chế giễu hắn trong mọi sự ngu ngốc lẫn khoác lác, rồi sau đó lại quả quyết với tất cả những người bạn Anh của mình rằng: "Cả nước Đức theo đúng nghĩa đen đang nổi giận lôi đình với Lee; ta đã tốn biết bao công sức mới kìm chân họ lại được đấy".

Than ôi! Nước Đức còn có những nguyên do khác gây nên chao đảo: đó là năm 1520 và ba bài luận chiến lớn của Luther đang làm bùng cháy cả thế giới.

Dù người ta có thể châm chước cho sự hung hăng cùng tính ích kỷ tiểu nhân của Erasmus trong vụ việc này như là hệ quả của một trái tim quá đỗi nhạy cảm nhưng lại có phần thiếu hụt những phẩm chất thực sự nam tính, thì vẫn thật khó để phủ nhận rằng ông đã hoàn toàn thất bại trong việc thấu hiểu cả những luận điểm của đối thủ lẫn các trào lưu vĩ đại của thời đại mình.

Thật quá dễ dàng để Erasmus chế giễu sự hẹp hòi của những nhà thần học bảo thủ - những kẻ từng đinh ninh rằng nền tảng đức tin vào Kinh Thánh sẽ sụp đổ ngay khi có ý định sửa đổi văn bản. '"Chúng sửa đổi cả Phúc Âm Thánh, thậm chí cả kinh Lạy Cha!" vị giảng sư cất lời đầy phẫn nộ trong bài giảng trước giáo dân đang ngơ ngác. Cứ như thể ta đang bắt bẻ Mát-thêu và Lu-ca, chứ không phải bắt bẻ những kẻ vì vô minh và cẩu thả mà đã làm vấy bẩn chúng. Rốt cuộc người ta muốn điều gì? Muốn Giáo hội sở hữu một bản Kinh Thánh chính xác nhất có thể, hay không?' Lập luận này đối với Erasmus, với nỗi khát khao sự thanh khiết đến cuồng nhiệt, là một sự bác bỏ hoàn toàn thuyết phục. Nhưng bản năng đã không đánh lừa những đối thủ của ông, khi nó mách bảo họ rằng chính giáo lý đang bị ngàn cân treo sợi tóc nếu quyền phán đoán ngôn ngữ của một cá nhân đơn lẻ có quyền quyết định phiên bản chính xác của một văn bản. Và Erasmus thì muốn né tránh những hệ lụy đe dọa đến giáo lý. Ông không hề ý thức được rằng những quan niệm của ông về Giáo hội, các bí tích và các tín điều không còn hoàn toàn mang tính Công giáo nữa, bởi chúng đã trở nên lép vế trước cái nhìn sâu sắc về ngữ văn của ông. Ông không thể nhận thức được điều ấy bởi bất chấp mọi lòng đạo đức tự nhiên cùng những tình cảm luân lý nồng nhiệt, ông lại thiếu đi cái nhãn quan huyền học vốn là nền tảng của mọi tín ngưỡng.

Chính sự thiếu hụt mang tính cá nhân này ở Erasmus đã khiến ông không tài nào hiểu nổi những căn nguyên thực sự đằng sau sự kháng cự của giới chính thống Công giáo. Làm sao có thể như vậy được khi mà biết bao người, trong đó có cả những nhân vật vô cùng trọng vọng, lại từ chối chấp nhận những điều mà đối với ông lại rõ ràng và không thể chối cãi đến thế! Ông giải thích thực tế ấy theo một cách hoàn toàn mang tính cá nhân. Bản thân ông - một con người tha thiết muốn được sống hòa bình với cả thế giới, hằng khao khát sự đồng cảm và công nhận, và khó lòng chịu đựng được thù hận - lại nhìn thấy hàng ngũ những kẻ thù ghét và chống đối ngày một đông đúc quanh mình. Ông không tài nào hiểu thấu họ sợ hãi sự sắc sảo châm biếm của ông biết bao, và có bao nhiêu kẻ đang mang trên mình vết sẹo do tác phẩm *Moria* gây ra. Sự căm ghét có thật lẫn tưởng tượng ấy khiến Erasmus phiền lòng. Ông nhìn nhận kẻ thù của mình như một giáo phái. Đặc biệt là dòng Đa-minh và dòng Cát-minh tỏ thái độ bất thiện với nền thần học khoa học mới. Ngay lúc đó, một đối thủ mới lại xuất hiện tại Louvain trong hình hài người đồng hương Nicholas xứ Egmond - tu viện trưởng dòng Cát-minh, từ đó trở thành đối tượng bị ông căm ghét tột độ. Thật đáng kinh ngạc khi tại Louvain, Erasmus lại tìm thấy những kẻ chống đối quyết liệt nhất ở chính một vài người đồng hương, theo nghĩa hẹp của từ này: Vincent Dirks xứ Haarlem, William xứ Vianen, Ruurd Tapper. Sự bức hại ngày càng gia tăng: nọc độc của những lời vu khống lan rộng từng ngày và trở nên chết chóc hơn; những điềua bị đặt ghê gớm nhất được ra rả giảng oang oang về ông; ông phải cầu cứu sự can thiệp của Ath - vị phó hiệu trưởng - để chống lại chúng. Nhưng mọi nỗ lực đều vô ích; những kẻ thù ẩn mặt cười trừ; cứ để ông viết cho giới uyên bác vốn chẳng có mấy người; chúng ta sẽ la ó để khuấy động quần chúng. Sau năm 1520, ông liên tục viết: "Ta bị ném đá mỗi ngày".

Nhưng dẫu Erasmus có tự đặt mình - không phải là không có lý - vào tâm điểm của bão tố, thì trong các năm 1519 và 1520, ông không thể tiếp tục nhắm mắt làm ngơ trước thực tế rằng cuộc chiến vĩ đại kia không chỉ xoay quanh riêng mình ông. Khắp mọi nơi, trận chiến đang diễn ra ác liệt. Rốt cuộc thì cơn chấn động lớn lao về các vấn đề tâm linh và đức tin ấy là gì?

Câu trả lời mà Erasmus tự đưa ra cho chính mình là thế này: đó là một âm mưu to lớn và cố ý từ phía phe bảo thủ nhằm bóp nghẹt học vấn uyên thâm và tôn vinh sự ngu dốt cũ kỹ. Ý tưởng này lặp đi lặp lại vô số lần trong các bức thư của ông kể từ sau giữa năm 1518. "Ta biết chắc chắn một cách tuyệt đối," ông viết vào ngày 21 tháng 3 năm 1519 gửi một người bạn Đức của mình, "rằng bọn man rợ ở khắp nơi đã câu kết với nhau để không từ một thủ đoạn nào cho đến khi chúng tiêu diệt sạch sành sanh các *bonae literae*." "Ở đây chúng ta vẫn đang chiến đấu với những kẻ bảo vệ sự dốt nát cổ hủ"; liệu Wolsey có thể thuyết phục Giáo hoàng chặn đứng chuyện này lại không? Mọi thứ thuộc về văn chương cổ điển và tao nhã đều bị những kẻ đầu óc hạn hẹp ấy gọi là "thơ ca". Bằng từ ngữ đó, chúng ám chỉ tất cả những gì phảng phất hương vị của một học thuyết thanh nhã hơn, nói cách khác là tất cả những gì mà chính chúng chưa từng học qua. Toàn bộ sự hỗn độn, toàn bộ bi kịch ấy - những thuật ngữ mà ông thường dùng để chỉ cuộc tranh chấp thần học vĩ đại - bắt nguồn từ lòng căm thù đối với *bonae literae*. "Đây chính là cội nguồn và ổ nhen nhóm của toàn bộ bi kịch này; nỗi căm ghét vô phương cứu chữa đối với việc nghiên cứu ngôn ngữ và các *bonae literae*." "Luther chọc giận những kẻ thù ấy - những kẻ bất khả chiến bại dẫu cho chính nghĩa của chúng tồi tệ. Và trong lúc ấy, lòng đố kỵ lại quấy nhiễu các *bonae literae*, vốn đang bị tấn công theo sự xúi giục của hắn [Luther] bởi lũ ruồi nhặng này. Bản thân chúng đã suýt không thể chịu đựng nổi khi mọi chuyện không như ý; thế nhưng ai mà chịu nổi khi chúng đắc thắng chứ? Hoặc là ta mù quáng, hoặc là chúng đang mưu tính điều gì khác ngoài Luther. Chúng đang chuẩn bị đánh chiếm binh đoàn của các Nàng Thơ."

Những dòng này được Erasmus viết gửi một thành viên của Đại học Leipzig vào tháng 12 năm 1520. Quan điểm phiến diện và mang tính hàn lâm này về những sự kiện lớn lao - một quan điểm nảy sinh nơi phòng nghiên cứu của một kẻ ẩn dật cúi mình trên những trang sách - đã góp phần hơn bất cứ thứ gì khác trong việc ngăn cản Erasmus thấu hiểu bản chất và ý nghĩa đích thực của cuộc Cải cách.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.