Basle, ngày 11 tháng 4 năm 1526
Kính gửi Martin Luther,
... Thư của ông được gửi đến quá trễ; nhưng giả sử nó có đến đúng lúc đi chăng nữa, thì cũng chẳng thể lay chuyển nổi tôi mảy may. Tôi không khờ dại đến mức để cho một vài lời bông đùa xoa dịu hay những lời nịnh nọt vỗ về sau khi phải chịu đựng biết bao vết thương chí mạng. Bản chất của ông giờ đây cả thế giới đều đã rõ, nhưng ông lại khéo léo uốn nắn ngòi bút của mình sao cho chưa từng viết chống lại bất cứ ai một cách điên cuồng đến thế, không, điều đáng ghớm ghiếc hơn là sự hiểm độc đến cùng cực. Giờ đây ông sực nhớ ra mình chỉ là một kẻ tội nhân yếu đuối, trong khi những lúc khác ông lại khăng khăng đòi người ta phải coi mình như thể Chúa trời. Ông tự nhận mình là con người có tính khí bạo liệt, và ông lấy làm đắc ý với cái lý lẽ kỳ quặc ấy. Thế thì tại sao ông lại không trút trọn ngòi bút đả kích tuyệt vời ấy lên Giám mục xứ Rochester hay lên Cochleus? Họ tấn công cá nhân ông và khiêu khích ông bằng những lời lăng mạ, trong khi bài Luận chiến của tôi chỉ là một cuộc tranh luận nhã nhặn. Và tất cả những điều này thì liên quan gì đến đề tài — toàn bộ những lời thóa mạ bông đùa ấy, những lời dối trá vu khống buộc tội tôi là kẻ vô thần, theo phái Epicurean, hoài nghi các tín điều Cơ Đốc giáo, kẻ phạm thượng, cùng đủ thứ chuyện khác — bên cạnh nhiều điểm khác mà tôi xin miễn bàn? Tôi đón nhận những lời buộc tội ấy nhẹ nhàng hơn, bởi vì trong tất cả những điều đó chẳng có gì khiến lương tâm tôi phải bận lòng. Nếu tôi không suy nghĩ như một tín đồ Cơ Đốc về Thượng đế và Kinh Thánh, thì tôi đã chẳng mong kéo dài sinh mệnh của mình dù chỉ đến ngày mai. Nếu ông giải quyết vụ việc của mình với sự mãnh liệt quen thuộc, mà không có những lời lăng mạ điên cuồng, thì ông đã chuốc lấy ít kẻ thù hơn: nhưng sự thật là ông lại hào hứng lấp đầy hơn một phần ba cuốn sách bằng những lời lăng mạ nhục mạ như thế, thả buông cho cảm xúc của mình tung hoành. Việc ông đã nhượng bộ tôi đến mức nào thì tự bản thân các sự việc đã phơi bày — biết bao tội ác rành rành mà ông gán cho tôi; trong khi bài Luận chiến của tôi thậm chí còn chẳng hề có ý định khơi dậy những vấn đề mà chính thế giới này đã thừa biết.
Có lẽ ông tưởng rằng Erasmus chẳng có lấy một người ủng hộ nào chăng. Nhiều hơn ông tưởng đấy. Nhưng chuyện gì xảy ra với hai chúng ta cũng chẳng quan trọng gì, nhất là đối với cá nhân tôi — kẻ chẳng mấy chốc nữa sẽ rời cõi đời này, cho dẫu toàn bộ thế giới có đang vỗ tay tán thưởng chúng ta đi nữa: chính điều này mới làm tôi đau khổ, cùng tất cả những tâm hồn cao thượng nhất bên cạnh tôi, rằng với cái tính khí ngạo mạn, trơ trẽn và xúi giục ấy của ông, ông đang khiến cả địa cầu rạn nứt trong sự bất hòa đầy hủy diệt, phó mặc những người lương thiện và những ai yêu mến tri thức chân chính vào tay đám Pharisêu cuồng tín, vũ trang cho bạo loạn bọn vô loại và kẻ phản loạn, tóm lại là điều hành sự nghiệp của Phúc âm theo cách biến mọi thứ thiêng liêng lẫn phàm tục thành một đống hỗn độn; như thể ông đang sốt sắng ngăn cản cơn bão này cuối cùng chuyển hóa thành một kết cục tốt đẹp; còn tôi, tôi vẫn luôn nỗ lực hướng tới một cơ hội như thế. Những gì ông nợ tôi, và ông đã trả ơn tôi bằng đồng tiền nào — tôi không bàn đến nữa. Tất cả những điều đó chỉ là chuyện riêng tư; chính thảm họa chung mới là điều làm tôi đau khổ, cùng sự hỗn loạn không thể cứu vãn của vạn vật, mà vì đó chúng ta chỉ có thể cảm ơn bản chất bồng bột của ông — một kẻ không chịu để cho những lời khuyên sáng suốt của bạn bè dẫn đường, mà lại dễ dàng sa vào bất kỳ hành vi thái quá nào theo sự xúi giục của một vài kẻ lừa đảo lật lọng. Tôi không biết ông đã cứu vớt được ai khỏi quyền năng của bóng tối; nhưng lẽ ra ông nên tuốt gươm ngòi bút của mình chống lại đám khốn nạn vô ơn ấy chứ không phải chống lại một cuộc tranh luận ôn hòa. Tôi đã muốn chúc cho ông có được một tâm trí minh mẫn hơn, nếu như ông không quá đỗi mê mẩn cái tâm trí hiện tại của chính mình. Ông cứ chúc tôi điều gì tùy ý, miễn đừng là tâm trí của ông, trừ phi Chúa đã thay đổi nó giúp ông.