Antwerp, ngày 26 tháng 2 năm 1516/17
Gửi nhà thần học xuất sắc Wolfgang Fabricius Capito ở Hagenau, người uyên bác thông thạo ba thứ tiếng, kính chào:
... Giờ đây, khi thấy các bậc quân vương hùng mạnh nhất trên thế gian, là Quốc vương Francis của nước Pháp, Quân vương Công giáo Charles, Quốc vương Henry của nước Anh và Hoàng đế Maximilian đã đồng loạt chấm dứt mọi công cuộc chuẩn bị chiến tranh và ký kết một hiệp ước hòa bình vững chắc, và tôi hy vọng là không thể phá vỡ, tôi cảm thấy có căn cứ để vững lòng hy vọng rằng không chỉ các đức hạnh luân lý và lòng đạo đức Thiên Chúa giáo, mà cả chân học đã được thanh tẩy khỏi những vết nhơ cùng các bộ môn nghệ thuật thanh cao sẽ hồi sinh và đơm hoa kết trái; nhất là khi mục tiêu này đang được theo đuổi với nhiệt huyết tương đương ở khắp các vùng đất khác nhau trên thế giới, tại Roma là Đức Giáo hoàng Leo, tại Tây Ban Nha là Hồng y xứ Toledo, tại Anh là Quốc vương Henry VIII, bản thân ngài cũng là một học giả uyên bác, tại đây là Quốc vương Charles, một thanh niên có tài năng tuyệt vời, tại Pháp là Quốc vương Francis, một con người sinh ra dường như để dành cho sứ mệnh này, bên cạnh đó ngài còn đưa ra những phần thưởng hậu hĩnh nhằm thu hút và mời gọi những nhân tài kiệt xuất về đức hạnh và học thức từ khắp mọi nơi, tại Đức là rất nhiều vương công và giám mục xuất sắc, và trên hết là Hoàng đế Maximilian, người vì tuổi già sức yếu đã mệt mỏi với tất cả những cuộc chiến tranh này, nên đã quyết định tìm kiếm sự bình yên trong nghệ thuật hòa bình: một quyết định vừa xứng đáng hơn với tuổi tác của ngài, vừa mang lại nhiều may mắn hơn cho thế giới Cơ Đốc giáo. Do đó, chính nhờ lòng đạo đức của những con người này mà trên khắp thế giới, như thể theo một hiệu lệnh đã định, những tài năng xuất chúng đang cựa mình, thức tỉnh và đồng lòng cùng nhau hồi sinh nền học vấn ưu việt. Bởi vì đây còn là gì khác ngoài một sự đồng lòng, khi tất cả các học giả vĩ đại này từ các vùng đất khác nhau cùng chia sẻ công việc cho nhau và dấn thân vào sứ mệnh cao cả này, không chỉ bằng lòng nhiệt thành mà còn với một mức độ thành công đáng kể, nhờ đó chúng ta có một viễn cảnh gần như chắc chắn về việc được chứng kiến tất cả các bộ môn khoa học một lần nữa xuất hiện ra ánh sáng dưới một hình thức trong sáng và chân thực hơn rất nhiều? Trước hết, văn chương thanh nhã, vốn từ lâu suýt bị mai một, nay đang được đón nhận và vun trồng bởi người Scotland, người Đan Mạch và người Ireland. Còn về y học, nàng đã tìm thấy biết bao nhiêu bậc kỳ tài! Nicholas Leonicenus ở Roma, Ambrose Leo xứ Nola tại Venice, William Cop và John Ruell ở Pháp, cùng với Thomas Linacre ở Anh. Luật La Mã đang được hồi sinh tại Paris bởi William Budaeus và tại Đức bởi Ulrich Zasius, toán học tại Basle bởi Henry Glareanus.
Trong lĩnh vực thần học, công việc phải làm còn nhiều hơn thế, bởi vì cho đến nay các giáo sư của bộ môn này hầu như luôn là những kẻ mang trong mình nỗi căm ghét tận xương tủy đối với nền học vấn chân chính, những kẻ che giấu sự dốt nát của mình càng thêm phần thành công nhờ việc núp bóng cái gọi là ngụy danh tôn giáo, khiến cho đám đông vô thức bị chúng thuyết phục rằng đó là một hành động xúc phạm tôn giáo nếu có ai đó dám đứng lên tấn công sự dốt nát của chúng; bởi vì chúng thích cất tiếng kêu cứu trước đám đông vô học và kích động họ ném đá nếu chúng nhận thấy bất kỳ nguy cơ nào về sự thiếu hiểu biết của mình trong bất kỳ vấn đề gì bị đưa ra ánh sáng. Nhưng tôi tin chắc rằng ở đây, mọi chuyện cũng sẽ tốt đẹp ngay khi kiến thức về ba thứ tiếng [Hy Lạp, Latinh và Do Thái] được công nhận rộng rãi trong các trường học, như đã bắt đầu được như vậy... Phần việc khiêm tốn nhất trong công cuộc này đã thuộc về tôi, vốn dĩ là thế; tôi không biết liệu mình có đóng góp được điều gì có giá trị hay không; dẫu sao thì tôi cũng đã chọc giận những kẻ không muốn thế giới này tỉnh ngộ, đến mức có vẻ như những nỗ lực nhỏ bé của tôi cũng không phải là vô ích: dẫu cho tôi không dấn thân vào công việc này với niềm tin rằng mình có thể dạy dỗ điều gì to tát, mà tôi muốn mở ra một con đường cho những người khác, những kẻ được định sẵn để mưu tính những điều lớn lao hơn, để họ có thể dễ dàng hơn bước lên những đỉnh cao rực rỡ mà không phải vấp phải quá nhiều chốn gồ ghề và lầy lội. Thế nhưng, sự chuyên cần khiêm tốn này của tôi không hề bị khinh miệt bởi những con người lương thiện và học thức, và chẳng có ai phàn nàn về nó ngoại trừ một vài kẻ ngu ngốc đến mức bị chính những người bình thường có chút trí khôn huýt sáo đuổi cổ khỏi sân khấu. Mới đây thôi, có kẻ đã khóc lóc thảm thiết trước công chúng, tất nhiên là trong một bài giảng đạo, rằng mọi chuyện đã chấm dứt đối với Kinh thánh và các nhà thần học, những kẻ cho đến nay vẫn gánh vác đức tin Cơ Đốc giáo trên vai của họ, nay khi đã xuất hiện những con người đứng lên chỉnh sửa Sách Thánh và từng lời của Chúa chúng ta: cứ như thể tôi đang quở trách Matthew hay Luke thay vì quở trách những kẻ mà sự dốt nát hoặc tắc trách đã làm vấy bẩn những gì họ đã chép lại một cách chính xác. Ở Anh, có một hai kẻ lớn tiếng phàn nàn rằng thật là một điều ô nhục khi tôi dám dạy dỗ một bậc vĩ nhân như Thánh Jerome: cứ như thể tôi đã thay đổi những gì Thánh Jerome viết, thay vì phục hồi lại nó!
Thế nhưng những kẻ gầm gừ thốt ra những lời ai điếu nhảm nhí như vậy, mà bất kỳ thợ giặt nào có chút óc phán đoán cũng phải chế giễu, lại tự coi mình là những nhà thần học lớn... Không phải là tôi muốn thứ thần học vốn quen thuộc trong các trường học ngày nay phải rơi vào quên lãng; tôi muốn nó trở nên đáng tin cậy hơn và chính xác hơn nhờ sự bổ sung của nền chân học cổ xưa. Sẽ không làm suy yếu uy quyền của Kinh thánh hay các nhà thần học nếu một số đoạn văn từ trước đến nay vẫn bị coi là sai lạc nay được đọc lại dưới một hình thức đã được chỉnh sửa, hoặc nếu những đoạn văn mà bấy lâu nay đại đa số các nhà thần học vẫn ôm ấp những ảo tưởng nay được hiểu một cách chính xác hơn: không, điều đó sẽ càng làm tăng thêm trọng lượng cho uy quyền của họ, khi sự hiểu biết của họ về Kinh thánh càng trở nên chân thực hơn. Tôi đã chịu đựng cú sốc của cuộc chạm trán đầu tiên, mà Terence gọi là khốc liệt nhất... Một mối hoài nghi vẫn còn làm tôi bận lòng; tôi sợ rằng dưới lớp vỏ bọc của sự hồi sinh học vấn cổ đại, chủ nghĩa ngoại giáo có thể tìm cách ngóc đầu dậy, giống như ngay cả giữa những người Cơ Đốc giáo cũng có những kẻ chỉ thừa nhận Chúa trên danh nghĩa, nhưng trong thâm tâm lại là ngoại đạo; hoặc với sự phục hưng của các nghiên cứu tiếng Do Thái, chủ nghĩa Do Thái có thể tìm cách tận dụng cơ hội hồi sinh này; và chẳng có gì trái ngược hay thù địch với giáo lý của Chúa Kitô hơn là tai họa này. Bản chất của các vấn đề nhân thế là vậy — chưa từng có điều tốt đẹp nào hưng thịnh đến mức không có một điều ác nào đó cố gắng lợi dụng nó làm cái cớ để len lỏi vào. Tôi ước gì những lời ngụy biện tẻ nhạt kia có thể bị dẹp bỏ hoặc ít nhất là ngừng việc trở thành hoạt động duy nhất của các nhà thần học, và sự giản dị cùng sự tinh tuyết của Chúa Kitô có thể thấm sâu vào tâm trí con người; và tôi nghĩ điều này có thể thực hiện được tốt nhất nếu với sự trợ giúp được cung cấp bởi ba thứ tiếng, chúng ta rèn luyện tâm trí mình trong các nguồn tư liệu gốc. Nhưng tôi cầu mong sao cho chúng ta có thể tránh được tai họa này mà không rơi vào một sai lầm khác có lẽ còn trầm trọng hơn. Gần đây, đã có vài ấn phẩm được xuất bản nồng nặc mùi chủ nghĩa Do Thái nguyên thủy.