Louvain, [khoảng ngày 15 tháng 10] năm 1518
Gửi người bạn Rhenanus của tôi, thân ái chào anh:
...Để tôi kể cho anh nghe, Beatus thân mến, toàn bộ vở bi hài kịch trong chuyến hành trình của tôi. Như anh biết đấy, khi rời Basle, tôi vẫn còn yếu và mệt mỏi rã rời; tôi vẫn chưa quen với khí hậu nơi đây sau quãng thời gian dài ủ rũ ở nhà, chưa kể đến việc lúc nào cũng bận rộn với công việc không ngừng nghỉ. Chuyến đi đường sông không đến nỗi tệ, chỉ có điều nắng gắt buổi trưa khiến người ta hơi khó chịu. Chúng tôi dùng bữa tại Breisach, một bữa ăn tệ hại nhất mà tôi từng nếm trải. Mùi đồ ăn gần như làm tôi ngộp thở, chưa kể đến lũ ruồi, còn tồi tệ hơn cả mùi hôi đó. Chúng tôi ngồi không ở bàn ăn hơn nửa tiếng đồng hồ, chờ đợi họ mang ra thứ mà họ gọi là tiệc tùng, thật nực cười. Cuối cùng, chẳng có món nào ra hồn; chỉ có món cháo bẩn thỉu vón cục và cá muối được hâm lại chẳng biết bao nhiêu lần, đủ để khiến người ta phát ốm. Tôi không ghé thăm Gallinarius. Người mang tin rằng ông ấy đang bị sốt nhẹ cũng kể cho tôi nghe một chuyện khá nực cười: vị thần học dòng Minorite, người mà tôi từng tranh luận về thuyết heceitas, đã tự tiện đem cầm cố mấy chiếc chén thánh của nhà thờ. Đúng là sự tinh quái kiểu Scotist! Ngay trước khi trời tối, chúng tôi bị bỏ lại ở một ngôi làng tẻ nhạt; tôi chẳng buồn hỏi tên nó, và nếu có biết thì tôi cũng chẳng hơi đâu mà kể cho anh nghe. Tôi suýt nữa thì mất mạng ở đó. Chúng tôi ăn tối trong một căn phòng nhỏ hẹp như phòng tắm hơi, đông đúc đến hơn sáu mươi người, tôi đồ là vậy, một đám tạp nham đủ loại người, và tình trạng đó kéo dài đến gần mười giờ đêm; chao ôi, cái mùi hôi hám và tiếng ồn ào, nhất là sau khi bọn họ say khướt! Vậy mà chúng tôi vẫn phải ngồi lại cho vừa ý bọn họ.
Sáng hôm sau, khi trời vẫn còn tối mịt, chúng tôi đã bị tiếng hò hét của cánh thủy thủ đánh thức khỏi giường. Tôi lên tàu khi chưa kịp ăn tối cũng chẳng chợp mắt được chút nào. Chúng tôi đến Strasbourg trước giờ trưa, khoảng chín giờ; ở đó chúng tôi được đón tiếp thoải mái hơn, nhất là khi Schürer mang ra một ít rượu ngon. Một vài người trong Hội cũng ở đó, sau đó tất cả họ đều đến chào đón tôi, Gerbel là người tỏ ra lịch thiệp hơn cả. Gebwiler và Rudolfingen không muốn tôi phải trả tiền, chuyện này với họ chẳng có gì mới lạ. Từ đó, chúng tôi cưỡi ngựa đi đến Speyer; chúng tôi không thấy dấu vết của binh lính ở bất cứ đâu, mặc dù trước đó đã có những lời đồn đoán đáng ngại. Con ngựa của người Anh hoàn toàn kiệt sức và suýt nữa không lết nổi tới Speyer; gã thợ rèn tội nghiệp đó đã đối xử với nó tệ đến mức lẽ ra gã phải bị đóng dấu sắt nung vào cả hai tai mới đáng. Tại Speyer, tôi lẻn ra khỏi quán trọ và tìm đến chỗ người hàng xóm Maternus của tôi. Tại đó, Decanus, một người uyên bác và có học thức, đã tiếp đãi tôi một cách nhã nhặn và dễ chịu trong hai ngày. Cũng tại đây, tôi tình cờ gặp lại Hermann Busch.
Từ Speyer, tôi đi xe ngựa đến Worms, rồi từ đó tiếp tục đến Mainz. Có một thư ký của Hoàng đế, Ulrich Varnbüler, tình cờ đi cùng chuyến xe. Ông ấy chăm sóc tôi với sự ân cần khó tin trong suốt cả chặng đường, và khi đến Mainz, ông không cho phép tôi vào quán trọ mà đưa tôi về nhà một vị giáo sĩ; đến lúc tôi rời đi, ông còn tiễn tôi ra tận bến tàu. Chuyến đi cũng không quá tệ vì thời tiết đẹp, chỉ có điều cánh thủy thủ cố tình kéo dài thời gian; thêm vào đó, mùi hôi từ đám ngựa cũng khiến tôi khó chịu. Ngày đầu tiên, John Langenfeld, người từng dạy học ở Louvain, cùng một người bạn luật sư đã đi cùng tôi như một cử chỉ lịch sự. Ngoài ra còn có John, một người vùng Westphalia, là giáo sĩ tại tu viện St. Victor bên ngoài Mainz, một người rất dễ chịu và thú vị.
Sau khi đến Boppard, trong lúc tôi đang đi dạo dọc bờ sông chờ họ chuẩn bị thuyền, có người nhận ra tôi và tố cáo với nhân viên thuế vụ: "Đó chính là ông ta". Tên của viên thuế vụ, nếu tôi không nhầm, là Christopher Cinicampius, còn dân địa phương gọi là Eschenfelder. Anh sẽ không tin nổi gã đó đã nhảy cẫng lên vì vui sướng như thế nào đâu. Gã lôi tôi vào nhà. Những cuốn sách của Erasmus nằm trên một chiếc bàn nhỏ giữa những văn bản về thuế quan. Gã reo lên vì may mắn của mình rồi gọi cả vợ con và bạn bè đến. Trong lúc đó, gã còn gửi tặng cánh thủy thủ đang gọi tôi hai vại rượu, và thêm hai vại nữa khi họ gọi lần thứ hai, hứa hẹn rằng khi trở lại, gã sẽ miễn phí qua đò cho người nào đã đưa được một người như tôi đến đây. Từ Boppard, John Flaminius, tuyên úy cho các nữ tu ở đó, một người có tâm hồn trong sáng như thiên thần, suy nghĩ thấu đáo, tỉnh táo và học thức không tầm thường, đã đi cùng tôi đến tận Coblenz. Tại Coblenz, Matthias, Chưởng ấn của Giám mục, đã đưa chúng tôi về nhà ông—ông là một người trẻ tuổi nhưng có phong thái đĩnh đạc, nắm vững tiếng Latin và còn là một luật sư tài năng. Chúng tôi đã có một bữa tối thật vui vẻ ở đó.
Tại Bonn, vị giáo sĩ chia tay chúng tôi để tránh Cologne: bản thân tôi cũng muốn tránh Cologne, nhưng người hầu đã đi trước đến đó cùng đám ngựa, và trên tàu chẳng có ai đáng tin cậy để tôi có thể giao phó việc gọi người hầu quay lại; tôi không tin tưởng đám thủy thủ. Vì vậy, chúng tôi cập bến Cologne trước sáu giờ sáng Chủ nhật, thời tiết lúc này đã trở nên ngột ngạt. Tôi vào một quán trọ và bảo người trông ngựa thuê cho tôi một chiếc xe ngựa kéo, đồng thời dặn chuẩn bị bữa ăn trước mười giờ. Tôi đi lễ, nhưng bữa trưa bị trì hoãn. Tôi không gặp may với việc thuê xe. Tôi thử hỏi thuê ngựa; nhưng lũ ngựa của tôi thì vô dụng. Mọi thứ đều thất bại. Tôi nhận ra chuyện gì đang xảy ra; họ đang cố giữ tôi lại. Tôi lập tức ra lệnh đóng yên cương cho ngựa, chất một túi hành lý lên; túi còn lại tôi gửi người chủ quán, rồi cưỡi con ngựa què của mình phi nhanh đến chỗ Bá tước Neuenahr—một chuyến đi mất năm tiếng. Ông đang ở Bedburg.
Tôi ở lại chỗ Bá tước năm ngày rất dễ chịu, trong sự yên tĩnh đến mức tôi đã hoàn thành một phần lớn công việc biên tập—tôi đã mang theo phần đó của bộ Tân Ước. Ước gì anh biết ông ấy, Beatus thân mến ạ! Ông ấy còn trẻ nhưng có sự sáng suốt hiếm có, hơn cả những gì anh có thể tìm thấy ở một bậc lão niên; ông ít nói, nhưng như Homer từng viết về Menelaus, ông nói "bằng giọng trong trẻo" và đầy thông tuệ; ông uyên bác mà không phô trương trong nhiều lĩnh vực học vấn, là một người hoàn toàn chân thành và là một người bạn tốt. Lúc này tôi đã khỏe khoắn, sung sức và cảm thấy rất hài lòng về bản thân, hy vọng sẽ có được trạng thái tốt nhất khi đến thăm Đức Giám mục vùng Liége và trở về khỏe mạnh, minh mẫn với bạn bè ở Brabant. Những bữa tiệc tùng, những lời chúc tụng, những cuộc đàm đạo mà tôi đã mường tượng ra! Nhưng chao ôi, những hy vọng hão huyền của con người! chao ôi, những biến cố bất ngờ và khôn lường của cuộc đời! Từ những giấc mơ hạnh phúc cao xa đó, tôi đã bị quăng quật xuống vực thẳm của bất hạnh.
Tôi đã thuê một chiếc xe ngựa cho ngày hôm sau. Người bạn đồng hành của tôi, không muốn nói lời chia tay trước khi trời tối, thông báo rằng ông sẽ gặp tôi vào buổi sáng trước khi tôi khởi hành. Đêm đó, một trận cuồng phong nổi lên dữ dội, nhưng đã dứt trước sáng hôm sau. Dù vậy, tôi vẫn dậy sau nửa đêm để ghi chú vài điều cho Bá tước: khi đã bảy giờ sáng mà Bá tước vẫn chưa xuất hiện, tôi nhờ người đánh thức ông. Ông đến, với vẻ nhút nhát và khiêm tốn thường ngày, hỏi tôi có định khởi hành trong thời tiết xấu như thế không, nói rằng ông lo lắng cho tôi. Đúng lúc đó, Beatus thân mến, một vị thần hay ác quỷ nào đó đã tước đi của tôi, không phải một nửa trí khôn như Hesiod nói, mà là toàn bộ: vì ông ta đã tước mất một nửa trí khôn của tôi khi tôi mạo hiểm đến Cologne. Ước gì người bạn của tôi cảnh báo tôi gay gắt hơn hoặc tôi chú ý hơn đến những lời can ngăn đầy tình cảm của ông! Tôi đã bị quyền năng của định mệnh bắt lấy: tôi còn biết nói gì khác đây? Tôi leo lên một chiếc xe ngựa không mui, trong khi gió thổi "mạnh như khi nó làm rung chuyển những cây sồi trong các dãy núi cao". Đó là gió nam và nó thổi mạnh như cơn dịch bệnh vậy. Tôi nghĩ mình đã được bảo vệ kỹ lưỡng bằng lớp áo choàng, nhưng cơn gió vẫn xuyên qua tất cả bằng sức mạnh của nó. Gần tối, một trận mưa nhẹ ập đến, còn khó chịu hơn cả cơn gió trước đó: tôi đến Aachen trong tình trạng kiệt sức vì chiếc xe xóc nảy, vốn đã rất hành hạ tôi trên con đường lát đá đến mức tôi thà cưỡi con ngựa què của mình còn hơn. Tại đây, tôi được một giáo sĩ, người mà Bá tước đã giới thiệu tôi, đưa ra khỏi quán trọ đến nhà Suderman. Ở đó, vài vị giáo sĩ đang tổ chức buổi tiệc rượu thường lệ. Cơn đói của tôi đã bị kích thích bởi bữa trưa quá thanh đạm; nhưng lúc đó họ chẳng có gì ngoài cá chép, mà lại là cá chép nguội. Tôi ăn đến no căng. Cuộc rượu kéo dài đến tận đêm khuya. Tôi cáo lỗi và đi ngủ, vì đêm trước đó tôi gần như không chợp mắt được chút nào.
Ngày hôm sau, tôi được đưa đến nhà Phó Giám mục; đến lượt ông ấy mời cơm. Vì ở đó không có cá gì ngoài lươn (đây chắc chắn là lỗi của cơn bão, vì ngoài ra ông ấy là một chủ nhà hào phóng) nên tôi dùng bữa trưa với món cá phơi khô, người Đức gọi là Stockfisch, theo tên chiếc gậy dùng để đập nó—đó là loại cá mà tôi rất thích vào những dịp khác: nhưng tôi phát hiện ra một phần của con cá này chưa được xử lý đúng cách. Sau bữa trưa, vì thời tiết quá tồi tệ, tôi lui về quán trọ và yêu cầu nhóm lửa. Vị giáo sĩ mà tôi đã nhắc tới, một người vô cùng uyên bác, đã nán lại nói chuyện với tôi khoảng một tiếng rưỡi. Trong lúc đó, tôi bắt đầu cảm thấy rất khó chịu trong bụng; vì tình trạng đó kéo dài, tôi bảo ông ấy về rồi đi vào nhà vệ sinh. Vì điều đó chẳng giúp dạ dày tôi khá hơn chút nào, tôi bèn cho ngón tay vào miệng, và con cá chưa được xử lý trào ra, nhưng chỉ có vậy thôi. Sau đó tôi nằm xuống, không hẳn là ngủ mà chỉ để nghỉ ngơi, không hề đau đầu hay đau người; rồi, sau khi đã thỏa thuận xong với người đánh xe về đống hành lý, tôi nhận được lời mời tham dự buổi tiệc rượu buổi tối. Tôi từ chối nhưng không thành. Tôi biết dạ dày mình sẽ không chịu được thứ gì khác ngoài vài ngụm rượu ấm... Nhân dịp này, họ bày ra một bữa tiệc linh đình, nhưng thật lãng phí với tôi. Sau khi làm dịu dạ dày bằng một ngụm rượu vang, tôi về nhà; tôi nghỉ đêm tại nhà Suderman. Ngay khi bước ra ngoài, cơ thể rỗng tuếch của tôi rùng mình kinh hãi trong không khí ban đêm.
Sáng hôm sau, sau khi uống một chút bia ấm và ăn vài mẩu bánh mì, tôi leo lên con ngựa què quặt và ốm yếu của mình, điều đó khiến việc cưỡi ngựa càng thêm khó chịu. Lúc này, tôi ở trong trạng thái mà lẽ ra nên nằm giữ ấm trên giường hơn là ngồi trên lưng ngựa. Nhưng vùng đất đó lại là nơi đồng quê nhất, khắc nghiệt nhất, cằn cỗi và không mấy hấp dẫn, người dân thì quá đỗi lười biếng; vì vậy tôi thà bỏ chạy còn hơn. Mối nguy hiểm từ bọn cướp—rất đáng sợ ở những vùng đó—hay ít nhất là nỗi sợ của tôi về chúng, đã bị xua tan bởi sự khó chịu do cơn bệnh gây ra... Sau khi đi được bốn dặm trên lưng ngựa, tôi đến Maastricht. Ở đó, sau khi uống một chút gì đó để xoa dịu dạ dày, tôi lại leo lên ngựa và đến Tongres, cách đó khoảng ba dặm. Chặng cuối này là chặng đường đau đớn nhất đối với tôi. Dáng đi cục mịch của con ngựa khiến thận tôi đau nhói. Đi bộ có lẽ còn dễ chịu hơn, nhưng tôi sợ bị đổ mồ hôi, và còn mối nguy hiểm là màn đêm sẽ ập đến khi chúng tôi vẫn đang ở ngoài đồng. Vì vậy, tôi đến Tongres với cả cơ thể đau đớn đến khó tin. Đến lúc này, do thiếu ăn cộng thêm sự gắng sức, tất cả cơ bắp của tôi đã rã rời, đến mức tôi không thể đứng hay đi lại vững vàng. Tôi cố che giấu sự nghiêm trọng của cơn bệnh bằng chiếc lưỡi—nó vẫn còn hoạt động tốt. Tại đây, tôi nhấp một ngụm bia để làm dịu dạ dày rồi lên giường nghỉ.
Sáng hôm sau, tôi bảo họ thuê cho tôi một chiếc xe ngựa. Tôi quyết định sẽ cưỡi ngựa, vì đường lát đá, cho đến khi chúng tôi tới một con đường đất. Tôi cưỡi con ngựa lớn hơn, nghĩ rằng nó sẽ đi tốt hơn trên đá và bước đi chắc chắn hơn. Tôi vừa mới leo lên thì cảm thấy mắt mình tối sầm lại khi gặp không khí lạnh, và đòi một chiếc áo choàng. Nhưng ngay sau đó, tôi ngất xỉu; tôi chỉ có thể tỉnh lại khi có người chạm vào. Sau đó, người hầu John của tôi và những người đứng gần đó để tôi tự tỉnh lại, vẫn đang ngồi trên lưng ngựa. Sau khi tỉnh táo trở lại, tôi bước vào xe ngựa... Lúc này chúng tôi đang đến gần thị trấn St. Trond. Tôi lại cưỡi ngựa lần nữa, để không tỏ ra mình là một kẻ ốm yếu phải ngồi xe ngựa. Một lần nữa, khí lạnh buổi chiều làm tôi cảm thấy buồn nôn, nhưng tôi không ngất. Tôi đề nghị trả gấp đôi tiền xe nếu người đánh xe đưa tôi đến Tirlemont, một thị trấn cách Tongres sáu dặm, vào ngày hôm sau. Anh ta đồng ý. Tại đây, một vị khách tôi quen biết kể cho tôi nghe Đức Giám mục vùng Liége đã tức giận thế nào khi tôi rời đi Basle mà không ghé thăm ngài. Sau khi làm dịu dạ dày bằng đồ uống, tôi đi ngủ và đã có một đêm tồi tệ... Tại đây, tình cờ tôi tìm thấy một cỗ xe đi Louvain, cách đó sáu dặm, và lao mình lên đó. Tôi đã thực hiện chuyến đi trong sự khó chịu không thể tin nổi và gần như không thể chịu đựng được; tuy nhiên, chúng tôi cũng đến được Louvain vào lúc bảy giờ tối ngày hôm đó.
Tôi không định về phòng riêng của mình, có lẽ vì tôi nghi ngờ mọi thứ ở đó sẽ lạnh lẽo, hoặc vì tôi không muốn mạo hiểm gây ảnh hưởng đến sự tiện nghi của Trường nếu tôi lỡ làm dấy lên tin đồn về dịch hạch. Tôi đến nhà người thợ in Theodoric... Trong đêm, một vết loét lớn vỡ ra mà tôi không hề hay biết, và cơn đau đã dịu đi. Ngày hôm sau, tôi gọi bác sĩ phẫu thuật. Ông ấy đắp thuốc. Một vết loét thứ ba đã xuất hiện trên lưng tôi, do người hầu ở Tongres gây ra khi hắn xoa dầu hoa hồng cho tôi vì đau thận đã vô tình miết quá mạnh một chiếc xương sườn của tôi bằng ngón tay chai sạn... Vị bác sĩ phẫu thuật khi rời đi đã bí mật nói với Theodoric và người hầu của ông rằng đó là dịch hạch; ông ta sẽ gửi thuốc đắp, nhưng sẽ không tự mình đến khám cho tôi nữa... Khi vị bác sĩ không quay lại sau một hoặc hai ngày, tôi hỏi Theodoric lý do. Ông ấy đưa ra vài cái cớ. Nhưng tôi, nghi ngờ chuyện gì đang xảy ra, bèn nói: "Sao, ông ấy nghĩ đó là dịch hạch à?". "Chính xác", ông đáp, "ông ấy khẳng định ông có ba nốt loét dịch hạch". Tôi cười và thậm chí không cho phép mình tưởng tượng rằng tôi mắc dịch hạch. Vài ngày sau, cha của vị bác sĩ phẫu thuật đến, khám cho tôi và khẳng định chắc chắn đó đúng là bệnh dịch hạch. Dù vậy, tôi vẫn không thể tin. Tôi bí mật mời một bác sĩ khác, người có danh tiếng rất lớn. Ông ấy khám cho tôi, và vì là một kẻ hơi hề hước, ông nói: "Tôi sẽ không ngại ngủ với ông đâu—và cả làm tình với ông nữa, nếu ông là phụ nữ...". [Một bác sĩ khác nữa được triệu tập nhưng cũng không quay lại như đã hứa, mà chỉ gửi người hầu đến]. Tôi đuổi gã đó đi và vì bực dọc với đám bác sĩ, tôi phó thác bản thân cho Chúa, vị bác sĩ của riêng tôi.
Sự thèm ăn của tôi trở lại trong vòng ba ngày... Sau đó, tôi lập tức quay lại với công việc nghiên cứu và hoàn thành những gì còn thiếu cho bộ Tân Ước của mình... Tôi đã ra lệnh ngay khi vừa đến là không ai được phép thăm tôi trừ khi được gọi đích danh, kẻo tôi làm ai đó sợ hãi hoặc bị làm phiền bởi sự sốt sắng của người khác; nhưng Dorp là người đầu tiên xông vào, tiếp đó là Ath. Mark Laurin và Paschasius Berselius, những người đến thăm mỗi ngày, đã giúp tôi khỏe hơn rất nhiều nhờ sự bầu bạn thú vị của họ.
Beatus thân mến của tôi, ai mà tin được rằng thân xác mỏng manh gầy gò này của tôi, giờ đây còn suy yếu thêm bởi tuổi già, lại có thể trụ vững sau tất cả những rắc rối trên đường đi và những nỗ lực học thuật của tôi, chống chọi lại tất cả những nỗi đau thể xác đó chứ? Anh biết đấy, tôi đã ốm nặng như thế nào không lâu trước đây ở Basle, không chỉ một lần. Tôi đã bắt đầu nghi ngờ rằng năm đó sẽ là năm định mệnh của tôi: bệnh chồng thêm bệnh, lần nào cũng trầm trọng hơn. Nhưng, ngay vào lúc cơn bệnh này lên đến đỉnh điểm, tôi không cảm thấy khao khát sống đến mức dày vò, cũng chẳng chút lo sợ khi nghĩ đến cái chết. Tất cả hy vọng của tôi đều đặt vào một mình Chúa, và tôi chỉ cầu nguyện Người ban cho tôi những gì Người thấy là cứu rỗi nhất cho tôi. Thời trẻ, tôi nhớ mình từng run rẩy khi nghe đến cái chết. Ít nhất thì khi già đi, tôi đã đạt được điều này: tôi không còn quá sợ cái chết, và tôi cũng không đo lường hạnh phúc của con người bằng số ngày tháng. Tôi đã bước qua tuổi năm mươi; vì có quá ít người trong số đông đảo được sống đến độ tuổi này, tôi không thể phàn nàn một cách đúng đắn rằng mình đã sống không đủ lâu. Và hơn nữa, nếu điều này có chút liên quan, thì cho đến nay tôi đã chuẩn bị sẵn một công trình để làm chứng cho hậu thế rằng tôi đã sống. Và có lẽ nếu, như các nhà thơ kể, lòng đố kỵ im tiếng sau cái chết, thì danh tiếng sẽ càng tỏa sáng rực rỡ hơn: mặc dù một trái tim Cơ Đốc giáo thì chẳng nên bận tâm bởi vinh quang của con người; cầu mong tôi có được vinh quang là làm hài lòng Chúa! Tạm biệt, Beatus thân yêu nhất của tôi. Những điều còn lại anh sẽ biết qua lá thư tôi gửi cho Capito.